Կարսի պայմանագիրը. Հայաստանի կորստի պատմություն

1922 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Երևանում Կարսի պայմանագրի վավերաթղթերի փոխանակումը տեղի է ունեցել։

Պայմանագրով Թուրքիային են անցել Կարսի մարզը գրեթե ամբողջությամբ և Սուրմալուի գավառը (որը նախկինում երբեք չէր գտնվել Թուրքիայի կազմում)՝ ներառյալ Արարատ լեռն իր հարակից շրջաններով, իսկ Ադրբեջանին՝ Նախիջևանի շրջանը, որը սահմանվել է որպես ինքնավար կազմավորում: Արդյունքում Հայաստանը կորցրել է իր տարածքի գրեթե կեսը: Պայմանագրի դրույթները պարտված Հայկական կողմին պարտադրվել են Բոլշևիկյան ղեկավարության և Թուրքական նորակազմ իշխանությունների կողմից: 

**Նախապատմություն** 
18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբներին մղված ռուս-պարսկական պատերազմների արդյունքում Ռուսական կայսրությունը տիրացավ ժամանակակից Անդրկովկասի տարածքի մեծագույն մասին: 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով Ռուսաստանին անցան նաև Կարսի, Արդահանի, Արդվինի և Բաթումի շրջանները: 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին գրավված տարածքները բաժանված էին Բաքվի, Ելիզավետպոլի, Երևանի, Թիֆլիսի ու Քութայիսի նահանգների և Կարսի ու Բաթումի մարզերի միջև: 

Ռուսաստանը և Թուրքիան կրկին բախվեցին 1914 թվականին սկսված Առաջին համաշխարհային պատերազմում: Պարտության մատնելով Էնվերի գլխավորած թուրքական բանակը Սարիղամիշի ճակատամարտում՝ ռուսները տիրեցին ռազմական նախաձեռնությանը: Էնվերն իր պարտության մեջ մեղադրեց հայերին, արդյունքում մերձճակատային գոտուց ռուսամետ հայերի հեռացման պատրվակով սկսվեց Հայոց ցեղասպանությունը՝ Մեծ եղեռնը: 1915-1916 թվականներին ռուսական զորքերը հայկական կամավորական ջոկատների աջակցությամբ ազատագրեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքի զգալի մասը: 

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերը դադարեցրեցին ակտիվ գործողությունները, իսկ հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո սկսեցին լքել իրենց դիրքերը: 1917 թվականի դեկտեմբերի 5-ին ստորագրվեց Երզնկայի զինադադարով պատերազմական գործողությունները Ռուսաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև ավարտվեցին: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Թիֆլիսում ստեղծվեց Անդրկովկասյան սեյմը, որը 1918 թվականի փետրվարի 24-ին հռչակեց անկախ Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության ստեղծումը: 

Օգտվելով ռուսական զորքերի հեռացումից՝ թուրքերը 1918 թվականի փետրվարին անցան հարձակման, գրավելով Արևմտյան Հայաստանի տարածքները: Ապրիլին թուրքերը ներխուժեցին նախկին ռուսական տարածք, գրավելով Կարսը և Ալեքսանդրոպոլը: Մարտի 3-ին ստորագրվեց Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկյան Ռուսաստանը ճանաչեց Կարսի, Արդահանի և Բաթումի անցումը Թուրքիային: Մայիսին թուրքական զորքերն անցան նոր հարձակման, սակայն հայկական զորքերը կանգնեցրին նրանց Սարդարապատի և Բաշ-Ապարանի ճակատամարտերում: Մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, ստիպված կնքել Բաթումի պայմանագիրը, որով կորցրեց Կարսը, Արդահանը և այլ տարածքներ: 

1920 թվականին Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարած Թուրքիան, օգտվելով բոլշևիկյան օգնությունից, հասավ Հայաստանի համար անբարենպաստ պայմանագրերի կնքման: 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայի պայմանագրով Թուրքիան և Ռուսաստանը կիսեցին Հայաստանի տարածքը, իսկ Կարսի պայմանագիրը հաստատեց այդ դրույթները: 

**Պայմանագրի դրույթներ** 
Կարսի պայմանագիրը սահմանեց նոր սահման Հայաստանի և Թուրքիայի միջև, անցնող Ախուրյան և Արաքս գետերով: Թուրքիային անցան Կարսի մարզը (մոտ 18 հազար քառ. կմ) և Սուրմալուի գավառը (մոտ 3.2 հազար քառ. կմ), իսկ Նախիջևանը՝ Ադրբեջանին որպես ինքնավար մարզ: Բաթումի մարզը բաժանվեց Թուրքիայի և Վրաստանի միջև: 

**Պայմանագրի միջազգային իրավունքի տեսանկյունից** 
Կարսի պայմանագիրը համարվում է անօրինական, քանի որ կողմերը (Հայկական ՍՍՀ և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով) չէին միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ: Հայաստանը այդ ժամանակ բռնազավթված տարածք էր, իսկ Թուրքիայի կառավարությունն ընդդիմադիր խումբ էր: 

### Русская версия

Карсский договор: История потерь Армении
Обмен документами по Карсскому договору состоялся 11 сентября 1922 года в Ереване. 

По договору Турции отошли область Карс почти полностью и уезд Сурмалу (который никогда ранее не входил в состав Турции), включая гору Арарат с прилегающими районами, а Азербайджану — Нахичеванский район, определённый как автономное образование. В результате Армения потеряла почти половину своей территории. Условия договора были навязаны побеждённой армянской стороне большевистским руководством и новообразованными турецкими властями. 

**Предыстория** 
В результате русско-персидских войн конца XVIII и начала XIX веков Российская империя захватила большую часть современного Закавказья. После русско-турецкой войны 1877-1878 годов к России отошли также районы Карса, Ардаhana, Артвина и Батуми. В конце XIX — начале XX века захваченные территории были разделены между губерниями Баку, Елизаветполя, Еревана, Тифлиса, Кутаиси, а также областями Карса и Батуми. 

Россия и Турция вновь столкнулись в Первой мировой войне, начавшейся в 1914 году. Победа русских в битве при Сарыкамыше над армией, возглавляемой Энвером, дала им военное преимущество. Энвер обвинил в поражении армян, что стало поводом для депортации прорусских армян из прифронтовой зоны и начала Геноцида армян — Великой резни. В 1915-1916 годах русские войска с поддержкой армянских добровольческих отрядов освободили значительную часть Западной Армении. 

После Февральской революции 1917 года русские войска прекратили активные действия, а после Октябрьской революции начали покидать позиции. 5 декабря 1917 года был подписан Эрзинджанское перемирие, завершившее военные действия между Россией и Османской Турцией. После Октябрьской революции в Тифлисе был создан Закавказский сейм, который 24 февраля 1918 года провозгласил создание независимой Закавказской Демократической Федеративной Республики. 

Используя уход русских войск, турки в феврале 1918 года перешли в наступление, захватив территории Западной Армении. В апреле они вторглись на бывшие русские земли, заняв Карс и Александрополь. 3 марта был подписан Брест-Литовский договор, которым большевистская Россия признала переход Карса, Ардаhana и Батуми Турции. В мае турецкие войска начали новое наступление, но были остановлены армянами в битвах при Сардарапате и Баше-Апаране. 28 мая была провозглашена Демократическая Республика Армения, вынужденная подписать унизительный Батумский договор, потеряв Карс, Ардахан и другие территории. 

В 1920 году, с поддержкой большевиков, возглавляемая Мустафой Кемалем Турция добилась заключения невыгодных для армян договоров. 16 марта 1921 года Московским договором Турция и Россия фактически поделили территорию Армении, а Карсский договор закрепил эти положения. 

**Условия договора** 
Карсский договор установил новый рубеж между Арменией и Турцией по рекам Ахурян и Аракс. Турции отошли область Карс (около 18 тысяч км²) и уезд Сурмалу (около 3.2 тысяч км²), включая гору Арарат, а Нахичеван — Азербайджану как автономный регион. Область Батуми была разделена между Турцией и Грузией. 

**С точки зрения международного права** 
Карсский договор считается незаконным, поскольку стороны (Армянская ССР и Национальное великое собрание Турции) не были субъектами международного права. Армения в то время была оккупированной территорией, а турецкое правительство представляло оппозиционную группу. 

### English Version

The Treaty of Kars: The History of Armenia’s Losses

The exchange of documents for the Treaty of Kars took place on September 11, 1922, in Yerevan. 

The treaty ceded to Turkey the region of Kars almost entirely and the Surmalu district (which had never previously been part of Turkey), including Mount Ararat with its surrounding areas, while Azerbaijan received the Nakhichevan region, designated as an autonomous entity. As a result, Armenia lost nearly half of its territory. The terms were imposed on the defeated Armenian side by the Bolshevik leadership and the newly formed Turkish authorities. 

**Background** 
As a result of the Russo-Persian wars at the end of the 18th and beginning of the 19th centuries, the Russian Empire seized the majority of modern Transcaucasia. Following the Russo-Turkish War of 1877-1878, Russia also gained the regions of Kars, Ardahan, Artvin, and Batum. By the late 19th and early 20th centuries, these territories were divided among the governorates of Baku, Elizavetpol, Yerevan, Tiflis, Kutaisi, and the regions of Kars and Batum. 

Russia and Turkey clashed again during the First World War, which began in 1914. The Russian victory over Enver’s Turkish army at the Battle of Sarikamish gave them the military initiative. Enver blamed the Armenians for his defeat, using it as a pretext to deport pro-Russian Armenians from the front line, triggering the Armenian Genocide—the Great Calamity. In 1915-1916, Russian troops, with the support of Armenian volunteer units, liberated significant parts of Western Armenia. 

After the February Revolution of 1917, Russian troops ceased active operations, and following the October Revolution, they began to abandon their positions. On December 5, 1917, the Erzincan Armistice was signed, ending hostilities between Russia and the Ottoman Turkey. After the October Revolution, the Transcaucasian Sejm was established in Tiflis, proclaiming the independent Transcaucasian Democratic Federative Republic on February 24, 1918. 

Taking advantage of the Russian withdrawal, the Turks launched an offensive in February 1918, recapturing territories of Western Armenia. In April, they invaded former Russian lands, seizing Kars and Alexandropol. On March 3, the Treaty of Brest-Litovsk was signed, by which Bolshevik Russia recognized the transfer of Kars, Ardahan, and Batum to Turkey. In May, Turkish troops launched a new offensive but were halted by Armenian forces at the Battles of Sardarapat and Bash-Aparan. On May 28, the Democratic Republic of Armenia was proclaimed, forced to sign the humiliating Treaty of Batum, losing Kars, Ardahan, and other territories. 

In 1920, with Bolshevik support, Mustafa Kemal’s Turkey achieved the signing of unfavorable treaties for Armenia. On March 16, 1921, the Treaty of Moscow divided Armenia’s territory between Turkey and Russia, with the Treaty of Kars confirming these terms. 

**Terms of the Treaty** 
The Treaty of Kars established a new border between Armenia and Turkey along the Akhurian and Aras rivers. Turkey received the Kars region (approximately 18,000 km²) and the Surmalu district (approximately 3,200 km²), including Mount Ararat, while Nakhichevan was given to Azerbaijan as an autonomous region. The Batum region was divided between Turkey and Georgia. 

**From the Perspective of International Law** 
The Treaty of Kars is considered illegal, as its signatories (the Armenian SSR and the Grand National Assembly of Turkey) were not subjects of international law. Armenia was an occupied territory at the time, and the Turkish government represented an opposition group. 

### Türkçe Versiyon

Kars Antlaşması: Ermenistan’ın Kayıplarının Tarihi

Kars Antlaşması belgelerinin değişimi 11 Eylül 1922 tarihinde Erivan’da gerçekleşti. 

Antlaşma ile Türkiye’ye Kars bölgesi neredeyse tamamen ve daha önce hiç Türkiye’nin bir parçası olmamış Surmalu ilçesi (Ararat Dağı ve çevresi dahil) bırakıldı, Azerbaycan’a ise Nahçıvan bölgesi, özerk bir birim olarak tanındı. Sonuç olarak Ermenistan topraklarının neredeyse yarısını kaybetti. Antlaşma şartları, yenilen Ermeni tarafına Bolşevik liderlik ve yeni kurulan Türk makamları tarafından dayatıldı. 

**Arka Plan** 
18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında gerçekleşen Rus-Fars savaşlarının sonucunda Rus İmparatorluğu, modern Transkafkasya’nın büyük bir kısmını ele geçirdi. 1877-1878 Rus-Türk Savaşı’nın ardından Rusya’ya Kars, Ardahan, Artvin ve Batum bölgeleri de geçti. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında işgal edilen bu topraklar, Bakü, Elizavetpol, Erivan, Tiflis, Kutaisi valilikleri ile Kars ve Batum bölgeleri arasında paylaştırıldı. 

Rusya ve Türkiye, 1914’te başlayan Birinci Dünya Savaşı’nda yeniden karşı karşıya geldi. Enver’in komutasındaki Türk ordusunun Sarıkamış Muharebesi’nde yenilgiye uğraması, Ruslara askeri üstünlük sağladı. Enver, yenilgisinin sorumluluğunu Ermenilere yükledi ve bu, cephe hattındaki Rus yanlısı Ermenilerin deportasyonu için bahane olarak kullanıldı; böylece Ermeni Soykırımı, Büyük Felaket başladı. 1915-1916 yıllarında Rus birlikleri, Ermeni gönüllü birliklerinin desteğiyle Batı Ermenistan’ın büyük bir kısmını kurtardı. 

1917 Şubat Devrimi’nden sonra Rus birlikleri aktif operasyonlara son verdi, Ekim Devrimi’nden sonra ise pozisyonlarını terk etmeye başladı. 5 Aralık 1917’de imzalanan Erzincan Ateşkes Antlaşması ile Rusya ve Osmanlı Türkiye’si arasındaki savaş sona erdi. Ekim Devrimi’nden sonra Tiflis’te Transkafkasya Seymi kuruldu ve 24 Şubat 1918’de bağımsız Transkafkasya Demokratik Federal Cumhuriyeti’nin kuruluşu ilan edildi. 

Rus birliklerinin çekilmesinden faydalanan Türkler, Şubat 1918’de taarruza geçti ve Batı Ermenistan topraklarını geri aldı. Nisan’da eski Rus topraklarına girerek Kars ve Alexandropol’ü ele geçirdiler. 3 Mart’ta imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Bolşevik Rusya, Kars, Ardahan ve Batum’un Türkiye’ye geçişini tanıdı. Mayıs’ta Türk birlikleri yeni bir taarruza geçti, ancak Sardarapat ve Baş-Aparan savaşlarında Ermeni kuvvetleri tarafından durduruldular. 28 Mayıs’ta Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi ve Batum Antlaşması’nı imzalamaya zorlandı; bu antlaşmayla Kars, Ardahan ve diğer topraklar kaybedildi. 

1920’de, Bolşevik desteğiyle Mustafa Kemal liderliğindeki Türkiye, Ermenistan için elverişsiz antlaşmaların imzalanmasını sağladı. 16 Mart 1921’de Moskova Antlaşması ile Türkiye ve Rusya, Ermenistan topraklarını fiilen paylaştı; Kars Antlaşması bu şartları teyit etti. 

**Antlaşma Şartları** 
Kars Antlaşması, Ermenistan ve Türkiye arasında Akhurian ve Aras nehirleri boyunca yeni bir sınır çizdi. Türkiye’ye Kars bölgesi (yaklaşık 18.000 km²) ve Surmalu ilçesi (yaklaşık 3.200 km², Ararat Dağı dahil) verildi, Nahçıvan ise Azerbaycan’a özerk bir bölge olarak bırakıldı. Batum bölgesi Türkiye ve Gürcistan arasında paylaştırıldı. 

**Uluslararası Hukuk Açısından** 
Kars Antlaşması, taraf olan Ermenistan SSR ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin uluslararası hukukun öznesi olmaması nedeniyle yasa dışı kabul edilir. Ermenistan o dönemde işgal altındaki bir bölgeydi ve Türk hükümeti bir muhalefet grubu tarafından temsil ediliyordu.