Պատերազմի Վերջ՝ Հայաստանի Ճգնաժամի Սկիզբ

2020 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ժամը 00:00-ից (Մոսկվայի ժամանակով), ուժի մեջ մտավ եռակողմ հայտարարությունը՝ ստորագրված Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից:

Այս փաստաթուղթը, որը հայտնի է որպես «կապիտուլացիայի համաձայնագիր» հայկական կողմում, պաշտոնապես դադարեցրեց 44-օրյա պատերազմը (2020 թվականի սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10), որը սկսվել էր Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ լայնամասշտաբ հարձակմամբ: Հայտարարությունը հանգեցրեց Արցախի տարածքների մեծ մասի կորստին, Շուշիի և Հադրութի գրավմանը, ինչպես նաև Լաչինի միջանցքի ռուս խաղաղապահների տակ անցնելուն: Փաշինյանը հայտարարեց ստորագրության մասին Facebook-ում՝ նշելով, որ որոշումը «անասելի ցավոտ է ինձ և ժողովրդիս համար», բայց անհրաժեշտ էր խուսափելու ավելի մեծ կորուստներից:

**Նախապատմություն** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի հարձակմամբ՝ Թուրքիայի, Իսրայելի և վարձկանների աջակցությամբ: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ և տարածքներ: Նոյեմբերի 8-ին ընկավ Շուշին, ինչը դարձավ ռազմավարական կորուստ: Ռուսաստանի միջնորդությամբ բանակցությունները սկսվեցին նոյեմբերի 9-ին, և Պուտինը առաջարկեց հրադադար՝ պահպանելով Լաչինի միջանցքը և տեղակայելով 1960 խաղաղապահներ: Հայտարարությունը ստորագրվեց առցանց՝ Փաշինյանի, Ալիևի և Պուտինի կողմից:

**Համաձայնագրի բովանդակությունը** 
Հայտարարությունը ուներ 9 կետ՝
1. Լիակատար հրադադար ժամը 00:00-ից:
2. Ադրբեջանը պահպանում է գրաված տարածքները:
3. Հայաստանը վերադարձնում է Քարվաճառը (նոյեմբերի 15-ին), Աղդամը (նոյեմբերի 20-ին) և Լաչինի միջանցքի մասը:
4. Ռուս խաղաղապահներ Լաչինում 5 տարով:
5. Փոխգերիների փոխանակում և մարմինների վերադարձ:
6. Տրանսպորտային կապեր՝ Նախիջևան-Ադրբեջան:
7. Փախստականների վերադարձ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Համաձայնագիրը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին, 100,000 հայերի տեղահանմանը և Հայաստանի ներքին ճգնաժամին: Երևանում բողոքի ակցիաներ սկսվեցին, խորհրդարանը գրոհվեց: Փաշինյանը մեղադրվեց կապիտուլացիայի մեջ, ինչը հանգեցրեց քաղաքական ճգնաժամի: Ադրբեջանը տոնեց հաղթանակ, իսկ Ռուսաստանը ամրապնդեց դիրքերը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի ողբերգությունը՝ կորուստների և դիմադրության խորհրդանիշ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 10
– **Ստորագրողներ**: Փաշինյան, Ալիև, Պուտին
– **Կորուստներ**: ~5000 հայ զինվոր, տարածքների 75%
– **Հետագա**: Ռուս խաղաղապահներ, ճգնաժամ Հայաստանում

(Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության արխիվներ, Արցախի նախագահության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր):

—

### Русская версия

Соглашение о прекращении огня в Арцахе— Завершение армянской трагедии 2020 года

10 ноября 2020 года в 00:00 (по московскому времени) вступило в силу трёхстороннее заявление, подписанное премьер-министром Армении Николом Пашиняном, президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым и президентом России Владимиром Путиным. Этот документ, известный в Армении как «соглашение о капитуляции», официально прекратил 44-дневную войну (27 сентября – 10 ноября 2020 года), начатую Азербайджаном против Арцаха. Заявление привело к потере большей части территории Арцаха, захвату Шуши и Хадрута, а также размещению российских миротворцев в Лачинском коридоре. Пашинян объявил о подписании в Facebook, отметив, что решение «невероятно болезненно для меня и народа», но необходимо для предотвращения больших потерь.

**Предыстория** 
Война началась 27 сентября азербайджанским наступлением с поддержкой Турции, Израиля и наёмников. Армянская сторона потеряла тысячи солдат и территории. 8 ноября пал Шуши, став стратегической потерей. По инициативе России переговоры начались 9 ноября, и Путин предложил прекращение огня с сохранением Лачинского коридора и размещением 1960 миротворцев. Заявление подписано онлайн Пашиняном, Алиевым и Путиным.

**Содержание соглашения** 
Заявление имело 9 пунктов:
1. Полное прекращение огня с 00:00.
2. Азербайджан сохраняет захваченные территории.
3. Армения возвращает Кельбаджар (15 ноября), Агдам (20 ноября) и часть Лачинского коридора.
4. Российские миротворцы в Лачине на 5 лет.
5. Обмен пленными и телами.
6. Транспортные связи Нахичевань-Азербайджан.
7. Возвращение беженцев.

**Последствия для армян** 
Соглашение привело к потере 75% территории Арцаха, депортации 100,000 армян и внутреннему кризису в Армении. В Ереване начались протесты, парламент был штурмован. Пашинян обвинялся в капитуляции, что привело к политическому кризису. Азербайджан праздновал победу, Россия укрепила позиции. Как армянский историк, я вижу в этом трагедию армянского народа — символ потерь и стойкости.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10 ноября 2020 г.
– **Подписанты**: Пашинян, Алиев, Путин
– **Потери**: ~5000 армянских солдат, 75% территории
– **Дальнейшее**: Российские миротворцы, кризис в Армении

(Источники: Архивы правительства Армении, отчеты президента Арцаха, резолюции ООН).

—

### English Version

The Artsakh Ceasefire Agreement — The End of an Armenian Tragedy 2020

On November 10, 2020, at 00:00 (Moscow time), a trilateral statement signed by Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan, Azerbaijani President Ilham Aliyev, and Russian President Vladimir Putin took effect. This document, known in Armenia as the “capitulation agreement,” officially ended the 44-day war (September 27 – November 10, 2020), launched by Azerbaijan against Artsakh. The statement led to the loss of most of Artsakh’s territory, the capture of Shushi and Hadrut, and the deployment of Russian peacekeepers in the Lachin Corridor. Pashinyan announced the signing on Facebook, stating the decision was “incredibly painful for me and the people,” but necessary to avoid greater losses.

**Background** 
The war began on September 27 with Azerbaijan’s offensive, supported by Turkey, Israel, and mercenaries. The Armenian side lost thousands of soldiers and territories. On November 8, Shushi fell, becoming a strategic loss. At Russia’s initiative, negotiations started on November 9, and Putin proposed a ceasefire preserving the Lachin Corridor and deploying 1960 peacekeepers. The statement was signed online by Pashinyan, Aliyev, and Putin.

**Content of the Agreement** 
The statement had 9 points:
1. Complete ceasefire from 00:00.
2. Azerbaijan retains captured territories.
3. Armenia returns Kelbajar (November 15), Agdam (November 20), and part of Lachin Corridor.
4. Russian peacekeepers in Lachin for 5 years.
5. Exchange of prisoners and bodies.
6. Transport links Nakhichevan-Azerbaijan.
7. Return of refugees.

**Consequences for Armenians** 
The agreement led to the loss of 75% of Artsakh’s territory, deportation of 100,000 Armenians, and an internal crisis in Armenia. Protests erupted in Yerevan, the parliament was stormed. Pashinyan was accused of capitulation, leading to a political crisis. Azerbaijan celebrated victory, Russia strengthened positions. As an Armenian historian, I see in this the tragedy of the Armenian people — a symbol of losses and resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 10, 2020
– **Signatories**: Pashinyan, Aliyev, Putin
– **Losses**: ~5000 Armenian soldiers, 75% territory
– **Further**: Russian peacekeepers, crisis in Armenia

(Sources: Armenian government archives, Artsakh president’s reports, UN resolutions).

—