Սահլ Սմբատյան — Խաչենի Արծիվը և Արցախի Պաշտպանը

Սահլ Սմբատյան — Խաչենի Արծիվը և Արցախի Պաշտպանը

Խիստ և անհանգիստ IX դարում, երբ հայկական հողերը գտնվում էին Արաբական խալիֆայության ծանր լծի տակ, իսկ Արևելյան Հայաստանի քաղաքներն ու վանքերը տառապում էին անվերջ արշավանքներից և ավերումներից, Արցախի լեռներում վեր բարձրացավ մի մարդ, որի անունը դարձավ քաջության, տոկունության և ազատության համար մղվող պայքարի խորհրդանիշ։ Այդ մարդը Սահլ Սմբատյանն էր՝ Խաչենի իշխանը, հին Առանշահիկների տոհմի ժառանգը և իր ժամանակի մեծագույն հայ իշխաններից մեկը։

Երբ շատերը խոնարհվում էին նվաճողների ուժի առջև, Սահլը ընտրեց այլ ճանապարհ։ Նա որոշեց պաշտպանել իր հողը, իր ժողովրդին և իր ժառանգությունը։ Այդ տարիներին Արցախն ու Սյունիքը հայկական ազատության վերջին հենակետերն էին երկրի արևելյան հատվածում։ Այստեղ՝ անառիկ լեռների, անտառների և ամրոցների մեջ, պահպանվում էր անկախության ոգին՝ մի ոգի, որը հնարավոր չէր կոտրել ոչ սրով, ոչ էլ վախով։

821 թվականին նոր աղետ հասավ Արցախին։ Արաբական ջոկատները ավերեցին հին Ամարասի վանքը, կործանեցին գյուղեր և հազարավոր մարդկանց գերեվարեցին։ Թվում էր, թե դիմադրությունն անիմաստ է։ Սակայն Սահլ Սմբատյանը հավաքեց իր զորքը և հանկարծակի հարված հասցրեց թշնամուն Շիկաքար ամրոցի մոտ՝ գերեվարելով շուրջ հազար մարդու։ Ճակատամարտը արագ և անողոք էր։ Արաբական ջոկատը ջախջախվեց, իսկ բազմաթիվ գերիներ ազատ արձակվեցին։ Այս հաղթանակի լուրը տարածվեց ամբողջ Հայաստանում և նոր հույս ներշնչեց պատերազմներից հոգնած մարդկանց սրտերում։

Սակայն Սահլը միայն ռազմիկ չէր։ Նա հասկանում էր, որ պետությունը հենվում է ոչ միայն սրերի, այլև տոհմերի, ամրոցների, վանքերի և մշակույթի վրա։ Նույն տարում նա ամրապնդեց իր տոհմի դիրքերը՝ ամուսնացնելով որդուն՝ Ատրներսեհին, իշխանուհի Սպրամի հետ՝ Միհրանյանների նշանավոր տոհմի վերջին ներկայացուցիչներից մեկի։ Այս միությունը կապեց Արցախի և Կովկասյան Աղվանքի հին իշխանական ավանդույթները և դարձավ Խաչենի ապագա հզորության հիմքը։

Սահլի ընտանիքի առաջնորդությամբ Արցախում կառուցվեցին նոր ամրոցներ և վանական համալիրներ։ Ատրներսեհը կառուցեց անառիկ Հանդաբերդ ամրոցը, որը դարեր շարունակ դարձավ տարածաշրջանում հայկական ներկայության խորհրդանիշներից մեկը։ Սպրամը հիմնեց Սոդքի Նորավանքը՝ այն վերածելով շրջանի հոգևոր կենտրոնի։ Այսպիսով, Սահլի պայքարը ոչ միայն իր ժողովրդի գոյատևման, այլև նրա մշակույթի և հավատքի պահպանման համար էր։

Իշխանի փառքը տարածվեց Արցախի սահմաններից շատ հեռու։ Միջնադարյան մատենագիրները նրան կոչում էին Սյունիքի և Աղվանքի իշխան, Խաչենի ամրոցի տեր և Արևելյան Կովկասի ամենաազդեցիկ հայ իշխաններից մեկը։ Որոշ աղբյուրներ նույնիսկ նրա իշխանությունը կապում են Շաքիի շրջանի հետ։

Սահլը հատկապես հայտնի դարձավ 837 թվականին։ Այդ տարի շուրջ տասներկու հազար զինվորից կազմված մեծ արաբական բանակ ներխուժեց հայկական հողեր։ Սակայն Մուխանքի դաշտում Սահլի գլխավորած հայ իշխաններն ու նրանց դաշնակիցները կարողացան ծանր պարտություն հասցնել զավթիչներին։ Այս հաղթանակը դարձավ IX դարի հայերի ամենանշանակալի հաղթանակներից մեկը արաբական զորքերի նկատմամբ։

Նույն թվականին պատմության մեջ մտավ ևս մեկ դրվագ։ Երկար տարիներ Արցախն ու Սյունիքը տառապում էին խուռամիների նշանավոր առաջնորդ Բաբեկ Խոռամդինի արշավանքներից։ Թեև Բաբեկը պայքարում էր խալիֆայության դեմ, նրա արշավանքները հաճախ ուղեկցվում էին հայկական հողերի ավերմամբ և տեղական բնակչության կորստով։ Երբ բախտը երես թեքեց նրանից, հենց Սահլ Սմբատյանն էր, որ գերեց փառաբանված զորավարին և հանձնեց արաբ զորապետ Աֆշինին։ Այս իրադարձությունը մեծ արձագանք գտավ ամբողջ տարածաշրջանում և հայկական իշխանի անունը հայտնի դարձրեց Կովկասից շատ հեռու։

Սակայն որքան մեծանում էր Սահլի փառքը, այնքան ավելի վտանգավոր էր նա թվում խալիֆայության ղեկավարներին։ Արաբական իշխանությունների համար անկախություն պահպանող և ապստամբություններ բարձրացնող հայ իշխանները լուրջ սպառնալիք էին։ 854 թվականին սկսվեց Բուղա ալ-Քաբիրի գլխավորած մեծ պատժիչ արշավանքը։ Հայ իշխանները մեկը մյուսի հետևից ձերբակալվեցին և տարվեցին գերություն։

Նրանց թվում էր նաև Սահլ Սմբատյանը։

Շղթայված՝ նա այլ հայ ազնվականների հետ տարվեց հեռավոր Սամառա։ Թշնամիների համար դա պետք է դառնար անհնազանդ իշխանությունների նկատմամբ վերջնական հաղթանակի խորհրդանիշը։ Սակայն տեղի ունեցավ հակառակը։ Հայ ժողովուրդը պահպանեց իր իշխանի հիշատակը որպես հերոսի, որը մինչև վերջ հավատարիմ մնաց իր հողին։

Նրանից հետո իշխանությունը փոխանցվեց որդուն՝ Ատրներսեհին, իսկ նրա հիմնած իշխանական տոհմը շարունակեց իշխել Խաչենում։ Ժամանակի ընթացքում հենց Խաչենը դարձավ Արցախի հայկական պետականության գլխավոր կենտրոնը՝ դարեր շարունակ պահպանելով հայկական մշակույթը, եկեղեցին և քաղաքական ավանդույթը։

Այսօր Սահլ Սմբատյանի անունը շարունակում է մնալ այն ժամանակաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ժողովրդի ճակատագիրը որոշվում էր լեռնանցքներում, հին ամրոցների պարիսպների մոտ և ժայռերով շրջապատված վանքերում։ Նա պարզապես իշխան չէր։ Նա իր հողի պաշտպանը, պետականության կերտողը և այն մարդն էր, ով ապացուցեց, որ նույնիսկ հզոր կայսրության առջև կարելի է պահպանել պատիվը, արժանապատվությունն ու ազատությունը։

Լևան Տոնագանյան