Անիի Հուշարձանների Ջրանկարիչ, Առաջին Հանրապետության Նամականիշերի Ձևավորող

Արշակ Աբրահամի Ֆեթվաճյանը ծնվել է 1866 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Տրապիզոնում, Օսմանյան կայսրություն։ Հայ նկարիչ, հայտնի իր ջրանկարներով, մանրանկարչության ընդօրինակումներով և հայ ճարտարապետության ու ազգային մշակույթի նկատմամբ խորը հետաքրքրությամբ։

Սովորել է Տրապիզոնի ազգային վարժարանում, ապա Կոստանդնուպոլսի Գեղարվեստի վարժարանում, որն ավարտել է որպես անդրանիկ շրջանավարտներից մեկը 1887 թվականին։ Վարժարանը հիմնադրվել էր հայ քանդակագործ Երվանդ Ոսկանի կողմից։ 1887-1891 թվականներին սովորել է Հռոմի Գեղարվեստի ակադեմիայում՝ Չեզարե Մակկարիի ղեկավարությամբ։ 1891 թվականին մասնակցել է Իտալիայի նկարիչների ազգային ցուցահանդեսին։ 1891-1895 թվականներին աշխատել է Վիեննայում, ապա տեղափոխվել Սանկտ Պետերբուրգ, դարձել Ռուսաստանի նկարիչների ընկերության անդամ և մասնակցել բազմաթիվ պատկերահանդեսների։ 20-րդ դարի սկզբին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են Փարիզի Լուվրում (1919, 1920) և Լոնդոնի Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարաններում։ Շրջել է Արևելյան Հայաստանում, նկարել հայկական հնագույն հուշարձաններ, ստեղծելով ավելի քան 2000 մատիտանկար և ջրաներկ։ Նրա նշանավոր աշխատանքներից են՝ «Արևելյան փոստ», «Սասունցի կինը», «Մանուկ Հայաստան», «Ղևոնդ Ալիշան», «Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարը», «Մատթեոս Իզմիլյան», «Անիի ավերակները» և այլն։ Նա ստեղծել է նաև հայոց պատմության, դիցաբանության և ազգագրական թեմաներով աշխատանքներ, ընդօրինակել հայ մանրանկարչության նմուշներ և գրել գեղագիտական հոդվածներ։ Ֆեթվաճյանը հետաքրքրված էր հայ ճարտարապետության, գրքի ձևավորման, ազգային տարազի և ասեղնագործության արվեստով։ Փարիզում ընտրվել է Ջրանկարիչների միջազգային ընկերության անդամ։ 1922 թվականին գաղթել է ԱՄՆ, բնակություն հաստատել Բոստոնում՝ Հայաստանի Հանրապետության հյուպատոս Մանուել Տեր-Մանուելյանի օգնությամբ։ ԱՄՆ-ում շարունակել է նկարել, սակայն մեկուսացված էր և դժվարությամբ էր պատվերներ ստանում։ Նյու Յորքում նախագծել է խորան Սուրբ Լուսավորչի հայկական տաճարի համար՝ պատկերելով Տիրամոր կերպարն իր մանկան հետ։ Նա նաև ձևավորել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության թղթադրամներն ու փոստային նամականիշերը։ Մահացել է 1947 թվականի հոկտեմբերի 7-ին կամ 10-ին Մասաչուսեթս նահանգի Մեդֆորդ քաղաքում։ Կտակի համաձայն՝ նրա աճյունը տեղափոխվել է Երևան, իսկ աշխատանքները հանձնվել Հայաստանի ազգային պատկերասրահին։ Ֆեթվաճյանի արվեստը հայ մշակույթի կարևոր մասն է՝ արտացոլելով հայ ժողովրդի պատմությունն ու գեղագիտական ժառանգությունը։

### Русский
Акварелист памятников Ани, Создатель марок Первой Республики

Аршак Абрамович Фетваджиян родился 1 октября 1866 года в Трапезунде, Османская империя. Армянский художник, известный своими акварелями, копиями армянских миниатюр и глубоким интересом к армянской архитектуре и национальной культуре. Учился в национальной школе Трапезунда, затем в Художественной школе Константинополя, которую окончил в числе первых выпускников в 1887 году. Школу основал армянский скульптор Ерванд Оскан. В 1887–1891 годах учился в Академии художеств в Риме под руководством Чезаре Маккари. В 1891 году участвовал в национальной выставке художников Италии. В 1891–1895 годах работал в Вене, затем переехал в Санкт-Петербург, став членом Общества русских художников и участвуя в многочисленных выставках. В начале XX века его работы выставлялись в Лувре в Париже (1919, 1920) и в Музее Виктории и Альберта в Лондоне. Путешествовал по Восточной Армении, рисуя древние армянские памятники и создав более 2000 карандашных и акварельных работ. Среди его известных произведений: «Восточная почта», «Сасунская женщина», «Маленькая Армения», «Гевонд Алишан», «Собор Святого Марка в Венеции», «Маттеос Измилян», «Руины Ани» и другие. Он создавал работы на темы армянской истории, мифологии и этнографии, копировал образцы армянской миниатюры и публиковал статьи по эстетике. Фетваджиян интересовался историей армянской архитектуры, оформлением книг, национальными костюмами и искусством вышивки. В Париже был избран членом Международного общества акварелистов. В 1922 году эмигрировал в США, поселившись в Бостоне при содействии консула Республики Армения Мануэла Тер-Мануэляна. В США продолжал рисовать, но был изолирован и испытывал трудности с получением заказов. В Нью-Йорке спроектировал алтарь для армянского собора Святого Иллюминатора, изобразив Деву Марию с младенцем. Он также оформлял банкноты и почтовые марки Первой Республики Армения. Скончался 7 или 10 октября 1947 года в Медфорде, штат Массачусетс. Согласно завещанию, его прах был перевезён в Ереван, а работы переданы Национальной галерее Армении. Искусство Фетваджияна является важной частью армянской культуры, отражая историю и эстетическое наследие армянского народа.

### English
Watercolorist of Ani’s Monuments, Designer of First Republic’s Stamps

Arshak Abrahamovich Fetvadjian was born on October 1, 1866, in Trebizond, Ottoman Empire. An Armenian artist renowned for his watercolors, reproductions of Armenian miniatures, and deep interest in Armenian architecture and national culture. He studied at a national school in Trebizond and later at the Art School in Constantinople, graduating as one of its first students in 1887. The school was founded by Armenian sculptor Yervand Oskan. From 1887 to 1891, he studied at the Academy of Fine Arts in Rome under Cesare Maccari. In 1891, he participated in the National Exhibition of Italian Artists. From 1891 to 1895, he worked in Vienna before moving to St. Petersburg, where he became a member of the Russian Artists’ Society and took part in numerous exhibitions. In the early 20th century, his works were displayed at the Louvre in Paris (1919, 1920) and the Victoria and Albert Museum in London. He traveled through Eastern Armenia, painting ancient Armenian monuments and creating over 2,000 pencil and watercolor works. His notable works include *Eastern Post*, *Sasun Woman*, *Little Armenia*, *Gevond Alishan*, *St. Mark’s Cathedral in Venice*, *Matteos Izmirlian*, *Ruins of Ani*, and others. He created pieces on Armenian history, mythology, and ethnography, reproduced Armenian miniatures, and wrote aesthetic articles. Fetvadjian was interested in Armenian architecture, book design, national costumes, and embroidery. In Paris, he was elected a member of the International Society of Watercolorists. In 1922, he emigrated to the United States, settling in Boston with the help of Manuel Ter-Manuelian, the consul of the Republic of Armenia. In the U.S., he continued painting but was isolated and struggled to secure commissions. In New York, he designed an altar for the Armenian Cathedral of St. Illuminator, depicting the Virgin Mary with her child. He also designed banknotes and postage stamps for the First Republic of Armenia. He passed away on October 7 or 10, 1947, in Medford, Massachusetts. Per his will, his remains were transferred to Yerevan, and his works were donated to the National Gallery of Armenia. Fetvadjian’s art is a vital part of Armenian culture, reflecting the history and aesthetic heritage of the Armenian people.