Շավարշ Սեդրակի Մարգարյանը մահացել է 2000 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Իջևանում, Հայաստան։ Հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր (1976), պրոֆեսոր (1977)։

Ծնվել է 1930 թվականի հունիսի 16-ին Սևքարում, Հայաստան։ 1947 թվականին ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը, 1950 թվականին՝ Երևանի վիճակագրական տեխնիկումը, 1955 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) տնտեսագիտության ֆակուլտետը։ 1955-1958 թվականներին աշխատել է ԵՊՀ քաղաքատնտեսության ամբիոնում որպես ասիստենտ։ 1961 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական, իսկ 1976 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն։ 1959-1974 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի տնտեսագիտության ինստիտուտում՝ սկզբում որպես գիտքարտուղար, ապա՝ քաղաքատնտեսության բաժնի վարիչ, ղեկավարելով հանրապետության միջճյուղային հաշվեկշիռները։ 1974-1979 թվականներին եղել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քաղաքատնտեսության ամբիոնի վարիչ։ 1979-1984 թվականներին ծառայել է որպես Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի ռեկտոր, 1984-1995 թվականներին՝ ԵՊՀ քաղաքատնտեսության ամբիոնի վարիչ, իսկ 1995-2000 թվականներին՝ ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի տնօրեն։ Հեղինակ է շուրջ 80 գիտական աշխատությունների, այդ թվում՝ 7 մենագրությունների, որոնցից առանձնանում են «Հայկական ՍՍՌ մեքենաշինության մասնագիտացումն ու կոոպերացումը» (1961), «Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության միջճյուղային կապերը» (1970) և «Զարգացած սոցիալիզմի ընդլայնված վերարտադրության բնորոշ գծերը» (1979)։ Զեկուցումներով հանդես է եկել միջազգային գիտաժողովներում Գերմանիայի ՖԴՀ-ում, Իսպանիայում, Հունաստանում, Սիրիայում, Ռուսաստանում և այլուր։ Նրա ղեկավարությամբ և խորհրդատվությամբ թեկնածուական և դոկտորական ատենախոսություններ են պաշտպանել շուրջ 20 մասնագետներ։ Պարգևատրվել է «Աշխատանքային փառք» մեդալով և ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրով։ Շավարշ Մարգարյանի գիտական և կրթական գործունեությունը կարևոր ներդրում է ունեցել հայկական տնտեսագիտության և կրթության զարգացման գործում, նրա աշխատանքները նպաստել են ԽՍՀՄ և Հայաստանի տնտեսական համակարգերի ուսումնասիրությանը։

—

### Русский
Армянский экономист и организатор образования

Шаварш Седракович Маргарян скончался 14 октября 2000 года в Иджеване, Армения. Армянский экономист, доктор экономических наук (1976), профессор (1977). Родился 16 июня 1930 года в селе Севкар, Армения. В 1947 году окончил местную среднюю школу, в 1950 году — Ереванский статистический техникум, в 1955 году — экономический факультет Ереванского государственного университета (ЕГУ). В 1955–1958 годах работал ассистентом кафедры политической экономии ЕГУ. В 1961 году защитил кандидатскую, а в 1976 году — докторскую диссертацию. В 1959–1974 годах работал в Институте экономики АН Армянской ССР, сначала в качестве учёного секретаря, затем заведующего отделом политической экономии, руководя межотраслевыми балансами республики. В 1974–1979 годах возглавлял кафедру политической экономии Ереванского политехнического института им. К. Маркса. В 1979–1984 годах был ректором Ереванского института народного хозяйства, в 1984–1995 годах — заведующим кафедрой политической экономии ЕГУ, а в 1995–2000 годах — директором Иджеванского филиала ЕГУ. Автор около 80 научных работ, включая 7 монографий, среди которых выделяются «Специализация и кооперация машиностроения Армянской ССР» (1961), «Межотраслевые связи народного хозяйства Армянской ССР» (1970) и «Характерные черты расширенного воспроизводства развитого социализма» (1979). Выступал с докладами на международных конференциях в ФРГ, Испании, Греции, Сирии, России и других странах. Под его руководством и консультированием около 20 специалистов защитили кандидатские и докторские диссертации. Награждён медалью «Трудовая слава» и почётной грамотой Верховного Совета Армянской ССР. Научная и образовательная деятельность Шаварша Маргаряна внесла значительный вклад в развитие армянской экономической науки и образования, его работы способствовали изучению экономических систем СССР и Армении.

—

### English
Armenian Economist and Education Organizer

Shavarsh Sedrakovich Margaryan passed away on October 14, 2000, in Ijevan, Armenia. An Armenian economist, Doctor of Economic Sciences (1976), and professor (1977), he was born on June 16, 1930, in Sevkar, Armenia. He completed secondary school in 1947, graduated from the Yerevan Statistical Technical School in 1950, and earned a degree from the Faculty of Economics at Yerevan State University (YSU) in 1955. From 1955 to 1958, he served as an assistant at YSU’s Department of Political Economy. He defended his candidate’s dissertation in 1961 and his doctoral dissertation in 1976. From 1959 to 1974, he worked at the Institute of Economics of the Armenian SSR Academy of Sciences, initially as a scientific secretary and later as head of the Political Economy Department, overseeing the republic’s intersectoral balances. From 1974 to 1979, he headed the Department of Political Economy at the Yerevan K. Marx Polytechnic Institute. From 1979 to 1984, he served as rector of the Yerevan Institute of National Economy, from 1984 to 1995 as head of YSU’s Department of Political Economy, and from 1995 to 2000 as director of YSU’s Ijevan Branch. He authored around 80 scientific works, including 7 monographs, notably *Specialization and Cooperation of Machine Building in the Armenian SSR* (1961), *Intersectoral Relations of the Armenian SSR National Economy* (1970), and *Characteristic Features of Expanded Reproduction in Developed Socialism* (1979). He presented at international conferences in West Germany, Spain, Greece, Syria, Russia, and elsewhere. Under his guidance and consultation, about 20 specialists defended candidate and doctoral dissertations. He was awarded the “Labor Glory” medal and an honorary certificate from the Supreme Council of the Armenian SSR. Shavarsh Margaryan’s scientific and educational contributions significantly advanced Armenian economic science and education, and his works supported the study of the economic systems of the USSR and Armenia.

—

Համազասպ Հովակիմի Հարությունյանը ծնվել է 1902 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Բաքվում, Ռուսական կայսրություն։ Խորհրդային դիվանագետ, տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր (1942), արտակարգ և լիազոր դեսպանի կոչում։

1922 թվականին գործուղվել է Հայաստան՝ կոմերիտական ղեկավար աշխատանքի։ 1923-1928 թվականներին սովորել է Մոսկվայի համալսարանում, որից հետո մեկ տարով մեկնել է ԱՄՆ՝ ուսանելու Մինեսոտայի համալսարանում։ 1930-1943 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի տնտեսագիտության ինստիտուտում։ 1943 թվականից անցել է դիվանագիտական ծառայության։ 1944-1954 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ արտգործնախարարության տնտեսության բաժնի վարիչի տեղակալ, ապա վարիչ, ներկայացուցիչ ՄԱԿ-ի տնտեսական և սոցիալական խորհրդում և Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովում։ 1948-1953 թվականներին եղել է արտգործնախարարության կոլեգիայի անդամ, 1954-1955 թվականներին՝ խորհրդական, 1955-1958 թվականներին՝ եվրոպական բաժնի վարիչ, ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության ադմինիստրատիվ խորհրդում։ 1958-1963 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ դեսպան Կանադայում, իսկ 1963-1970 թվականներին՝ արտգործնախարարության կենտրոնական ապարատի պատասխանատու աշխատող։ Հարությունյանը մասնակցել է Թեհրանի, Ղրիմի, Պոտսդամի կոնֆերանսներին, Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսին, ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի նստաշրջաններին և այլ միջազգային խորհրդակցություններին։ Կյանքի վերջին տարիներին դասավանդել է Մոսկվայի պետական համալսարանում և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտում։ Նրա գիտական աշխատանքները նվիրված են բուրժուական տնտեսագիտության քննադատությանը, համաշխարհային տնտեսության խնդիրներին (տնտեսական ճգնաժամեր, ցիկլերի պարբերականություն, զբաղվածություն, սպառում) և միջազգային տնտեսական հարաբերությունների զարգացման միտումներին, ինչպես նաև ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականության և ժողտնտեսության հարցերին։ Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի (2) և «Պատվո նշան» շքանշաններով։ Համազասպ Հարությունյանի դիվանագիտական և գիտական գործունեությունը կարևոր ներդրում է ունեցել ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականության և տնտեսագիտության զարգացման մեջ, իսկ նրա ժառանգությունը շարունակում է կարևոր նշանակություն ունենալ հայ և խորհրդային պատմության համատեքստում։

—

### Русский
Армянский дипломат и экономист

Хамазасп Овакимович Арутюнян родился 14 октября 1902 года в Баку, Российская империя. Советский дипломат, экономист, доктор экономических наук, профессор (1942), обладатель ранга чрезвычайного и полномочного посла. В 1922 году был направлен в Армению для работы в комсомольском руководстве. В 1923–1928 годах учился в Московском университете, после чего год обучался в Миннесотском университете в США. В 1930–1943 годах работал в Институте экономики АН СССР. С 1943 года перешёл на дипломатическую службу. В 1944–1954 годах занимал должности заместителя и руководителя экономического отдела МИД СССР, представителя СССР в Экономическом и социальном совете ООН и Европейской экономической комиссии ООН. В 1948–1953 годах был членом коллегии МИД СССР, в 1954–1955 годах — советником министерства, в 1955–1958 годах — начальником европейского отдела и представителем СССР в административном совете Международной организации труда. В 1958–1963 годах был послом СССР в Канаде, а в 1963–1970 годах — ответственным сотрудником центрального аппарата МИД СССР. Арутюнян участвовал в Тегеранской, Ялтинской и Потсдамской конференциях антигитлеровской коалиции, Парижской мирной конференции, сессиях Генеральной Ассамблеи ООН и других международных совещаниях. В последние годы жизни преподавал в МГУ и Институте международных отношений. Его научные труды посвящены критике буржуазной экономической мысли, проблемам мировой экономики (экономические кризисы, цикличность, занятость, потребление), тенденциям развития международных экономических отношений, а также вопросам внешней политики и народного хозяйства СССР. Награждён орденами Ленина, Трудового Красного Знамени (2) и «Знак Почёта». Дипломатическая и научная деятельность Хамазаспа Арутюняна внесла значительный вклад в развитие внешней политики и экономики СССР, а его наследие остаётся важным в контексте армянской и советской истории.

—

### English
Armenian Diplomat and Economist

Hamzasp Hovakimovich Harutyunyan was born on October 14, 1902, in Baku, Russian Empire. A Soviet diplomat and economist, he held the rank of Extraordinary and Plenipotentiary Ambassador, was a Doctor of Economic Sciences, and a professor (1942). In 1922, he was sent to Armenia for Komsomol leadership work. From 1923 to 1928, he studied at Moscow University, followed by a year of study at the University of Minnesota in the USA. From 1930 to 1943, he worked at the Institute of Economics of the USSR Academy of Sciences. In 1943, he transitioned to diplomatic service. From 1944 to 1954, he served as deputy and head of the economic department of the USSR Ministry of Foreign Affairs, USSR representative to the UN Economic and Social Council, and the UN European Economic Commission. From 1948 to 1953, he was a member of the Ministry’s collegium, in 1954–1955 a counselor, in 1955–1958 head of the European department and USSR representative to the International Labour Organization’s administrative council. From 1958 to 1963, he was the USSR Ambassador to Canada, and from 1963 to 1970, a senior official in the central apparatus of the Ministry of Foreign Affairs. Harutyunyan participated in the Tehran, Yalta, and Potsdam conferences of the anti-Hitler coalition, the Paris Peace Conference, UN General Assembly sessions, and other international meetings. In his final years, he taught at Moscow State University and the Institute of International Relations. His academic works focused on critiquing bourgeois economic thought, global economic issues (crises, cyclicality, employment, consumption), trends in international economic relations, and USSR foreign policy and economic development. He was awarded the Order of Lenin, two Orders of the Red Banner of Labour, and the Order of the Badge of Honour. Hamzasp Harutyunyan’s diplomatic and academic contributions significantly impacted Soviet foreign policy and economics, and his legacy remains important in the context of Armenian and Soviet history.

—

1863  թվականի հոկտեմբերի 13-ին Արտանուջում ծնվել է պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ Առաքել Զատիկի Սարուխանյանը։

1911-1917 թթ մի շարք արտասահմանյան նավթարդյունաբերական ընկերությունների վստահված անձը Ռուսաստանում։
Իր պաշտոնի բերումով այցելելով բազմաթիվ երկրներ՝ նա ուսումնասիրել է հայկական բնակավայրերի պատմությունն ու մշակույթը։   Նրա «Սև ծովի ռուսական շրջանը» (1895 թ.), «Կովկասյան լեռների միջով» (1896 թ.) տեղեկատու գրքերը պարունակում են արժեքավոր տեղագրական, ազգագրական, պատմագրական տեղեկություններ Սևծովյան տարածաշրջանի և Կովկասի հայ համայնքների մասին։   Բելգիայում և Հոլանդիայում արխիվների հիման վրա գրել է «Հոլանդիան և հայերը դարերի միջով» (1926 թ.), «Բելգիան և հայերը» (1937 թ.) գրացուցակները, որոնք հարուստ տեղեկություններ են պարունակում բելգիացիների և հոլանդացիների հետ հայերի սերտ կապերի մասին՝ սկսած միջնադարից։
Սարուխանը տեղեկություններ է տալիս Կովկասում հայկական կապիտալի ծագման և ընդարձակման, Բաքվի նավթարդյունաբերության զարգացման մասին՝ իր «Ալեքսանդր Մանթաշյանց, մեծ վաճառական և մարդասեր» (1931) հուշերում։
«Հայկական հարցը և Թուրքիայի ազգային սահմանադրությունը» (1912) գրքում Սարուխանը ներկայացրել է Օսմանյան կայսրության տնտեսական և քաղաքական պատկերը, եվրոպական պետությունների դիվանագիտությունը Հայկական հարցի շուրջ, հայ գործիչների դերը Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման գործում…
Նա նաև գրել է գեղարվեստական ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ հայտնի ռեալիստական վեպը՝ հյուսված ինքնակենսագրական դրվագներից՝ «Առեղծվածային աղջիկը և նրա գաղտնիքը» (1924):

13 октября 1863 года в Артанудже  родился историк, филолог, писатель и общественный деятель Аракел Затикович Саруханян.
В 1894-1911 годах он был уполномоченным управляющим нефтяной промышленно- торговой компании Александра Манташьяна в Батуме, Баку, Тифлисе, Петербурге, а в 1911-1917 годах – доверенным лицом. ряда зарубежных нефтепромышленных компаний.
Бывая в силу своей должности во многих странах, он изучал историю и культуру армянских поселений. Его справочники «Русский край Черного моря» (1895 г.), «Среди Кавказских гор» (1896 г.) содержат ценные топографические, этнографические, историографические сведения об армянских общинах Причерноморья и Кавказа,. В Бельгии и Голландии написал на основе архивов справочники «Голландия и армяне в веках» (1926), «Бельгия и армяне» (1937) – содержат богатые сведения о тесных связях армян с бельгийцами и голландцами, начиная со средних веков.
Сарухан дает информацию о зарождении и экспансии армянского капитала на Кавказе, развитии нефтяной промышленности Баку- в мемуарах «Александр Манташеанц, великий купец и меценат» (1931).
В книге «Армянский вопрос и национальная конституция Турции» (1912 г.) Сарухан представил экономическую и политическую картину Османской империи, дипломатию европейских государств по армянскому вопросу, роль армянских деятелей в формировании Турецкой республики…
Он также писал художественные произведения, среди которых известен реалистический роман, сотканный из автобиографических эпизодов, «Таинственная девушка и ее тайна» (1924).

On October 13, 1863, historian, philologist, writer, and public figure Arakel Zatik Sarukhanyan was born in Artanuj.
In 1894-1911, he was the authorized manager of the oil industrial and trading company of Alexander Mantashyan in Batum, Baku, Tiflis, St. Petersburg, and in 1911-1917, he was a trusted person. of a number of foreign oil companies.
Visiting many countries due to his position, he studied the history and culture of Armenian settlements. His reference books “The Russian Region of the Black Sea” (1895), “Among the Caucasus Mountains” (1896) contain valuable topographic, ethnographic and historiographic information about the Armenian communities of the Black Sea region and the Caucasus.  In Belgium and Holland, based on archives, he wrote reference books “Holland and the Armenians in the Centuries” (1926), “Belgium and the Armenians” (1937) – contain rich information about the close ties of Armenians with the Belgians and the Dutch, starting from the Middle Ages.
Sarukhan provides information about the emergence and expansion of Armenian capital in the Caucasus, the development of the oil industry of Baku – in the memoirs “Alexander Mantashants, the Great Merchant and Patron” (1931).
In the book “The Armenian Question and the National Constitution of Turkey” (1912), Sarukhan presented an economic and political picture of the Ottoman Empire, the diplomacy of European states on the Armenian question, the role of Armenian figures in the formation of the Turkish Republic …
He also wrote fiction, among which is known a realistic novel, woven from autobiographical episodes, “The Mysterious Girl and Her Secret” (1924).

Աշիկ Ավետի Մանուկյանը ծնվել է 1903 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ախալցխայում, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Խորհրդային տնտեսագետ, տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966), ԽՄԿԿ անդամ 1920 թվականից։ 1926 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան կոմունիստական համալսարանը, 1929 թվականին՝ Մոսկվայի Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։

1930-1935 թվականներին եղել է Ամերիկա-խորհրդային բաժնետիրական ընկերության (Ամտորգ) տնտեսական վարչության պետ Նյու Յորքում։ 1935 թվականից՝ ԽՍՀՄ արտաքին առևտրի մենաշնորհի ինստիտուտի տնօրեն։ 1939-1941 և 1947-1956 թվականներին գիտական աշխատանք է կատարել ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, միաժամանակ դասախոսելով Արտաքին առևտրի ինստիտուտում և ակադեմիայում։ 1956 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի սեկտորի վարիչ։ Մասնակցել է միջազգային կոնֆերանսների և բանակցությունների որպես տնտեսական փորձագետ և խորհրդական, եղել է ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի ինստիտուտի և ԳԱ-ի համաշխարհային էկոնոմիկայի ինստիտուտի կազմակերպիչներից։ Նրա գիտական աշխատությունները (թարգմանված տարբեր լեզուներով) նվիրված են համաշխարհային կապիտալիստական էկոնոմիկայի խնդիրներին։ Պարգևատրվել է ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով։ Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Մանուկյանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել խորհրդային տնտեսագիտության և միջազգային առևտրի ուսումնասիրության մեջ, հատկապես ԱՄՆ-ԽՍՀՄ տնտեսական հարաբերությունների վերլուծության համար։

### Русский
Руководитель внешней торговли СССР

Ашик Аветисович Манукиан родился 10 октября 1903 года в Ахалцихе, Тифлисская губерния, Российская империя. Советский экономист, доктор экономических наук (1963), профессор (1966), член КПСС с 1920 года. В 1926 году окончил Закавказский коммунистический университет, в 1929 году — Институт красной профессуры в Москве. В 1930–1935 годах был начальником экономического отдела американо-советской акционерной компании «Амторг» в Нью-Йорке. С 1935 года — директор Института монополий внешней торговли СССР. В 1939–1941 и 1947–1956 годах занимался научной работой в Научно-исследовательском институте конъюнктуры внешней торговли при Наркомате внешней торговли СССР, одновременно преподавая в Институте внешней торговли и Академии внешней торговли. С 1956 года — руководитель сектора Института мировой экономики и международных отношений АН СССР. Участвовал в международных конференциях и переговорах как экономический эксперт и консультант, был одним из организаторов Института конъюнктуры внешней торговли Наркомата и Института мировой экономики АН СССР. Его научные работы (переведены на разные языки) посвящены проблемам мировой капиталистической экономики. Награждён орденом Дружбы народов и другими наградами. Умер 10 января 1977 года в Москве. Работы Манукиана внесли важный вклад в советскую экономическую науку и изучение международной торговли, особенно в анализ экономических отношений США и СССР.

### English
Head of Foreign Trade of the USSR

Ashik Aveti Manukyan was born on October 10, 1903, in Akhaltsikhe, Tiflis Governorate, Russian Empire. A Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1963), Professor (1966), and member of the CPSU since 1920. In 1926, he graduated from the Transcaucasian Communist University, and in 1929, from the Institute of Red Professors in Moscow. From 1930 to 1935, he served as head of the economic department of the American-Soviet Joint Stock Company “Amtorg” in New York. From 1935, he was director of the USSR Monopoly Institute of Foreign Trade. In 1939–1941 and 1947–1956, he conducted scientific work at the Research Institute of Foreign Trade Conjunctures under the People’s Commissariat of Foreign Trade, while teaching at the Institute of Foreign Trade and the Academy of Foreign Trade. From 1956, he led the sector of the Institute of World Economy and International Relations of the USSR Academy of Sciences. He participated in international conferences and negotiations as an economic expert and consultant, and was one of the organizers of the Conjunctures Institute and the World Economy Institute of the Academy of Sciences. His scientific works (translated into various languages) focus on problems of the world capitalist economy. He was awarded the Order of Friendship of Peoples and other honors. He passed away on January 10, 1977, in Moscow. Manukyan’s works made a significant contribution to Soviet economic science and the study of international trade, particularly in analyzing U.S.-USSR economic relations.

Աբել Գյոզի Աղանբեկյանը ծնվել է 1932 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Թիֆլիսում, Անդրկովկասի ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Ծագումով հայ, ռուս տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր (1963), ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1974), 1989-2002 թվականներին եղել է ՌԴ կառավարությանը կից Ժողովրդական տնտեսության ակադեմիայի ռեկտոր։

Վերակառուցման (պերեստրոյկայի) տարիներին եղել է ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովի խորհրդական։ Ավարտել է Մոսկվայի պետական տնտեսագիտական ինստիտուտը 1955 թվականին։ 32 տարեկանում գլխավորել է ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրի բաժանմունքի Էկոնոմիկայի և արդյունաբերության կազմակերպման ինստիտուտը։ Եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ տնտեսագիտական բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, «Наука и жизнь» ամսագրի խմբագրակազմի անդամ և «ЭКО» ամսագրի խմբագիր։ Նրա աշխատանքները նվիրված են ԽՍՀՄ և Ռուսաստանի տնտեսական բարեփոխումներին, գիտատեխնիկական առաջընթացին և սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը։ Հեղինակել է բազմաթիվ մենագրություններ, այդ թվում՝ «Заработная плата в СССР» (1959), «Научно-технический прогресс и ускорение социально-экономического развития» (1985), «Кризис։ Беда и шанс для России» (2009)։ Նրա որդին՝ Ռուբեն Աղանբեկյանը (ծն. 1972), եղել է ՄՄՎԲ-ՌՏՍ բորսայի նախագահ։ Աբել Աղանբեկյանի ներդրումը տնտեսագիտության մեջ, հատկապես ԽՍՀՄ-ի և Ռուսաստանի տնտեսական քաղաքականության վերլուծության մեջ, մեծապես ճանաչված է։ Նրա աշխատանքները մնում են կարևոր ռեսուրս ժամանակակից տնտեսագետների համար։

### Русский
Армянский экономист и советник Горбачёва

Абель Гезевич Аганбегян родился 8 октября 1932 года в Тифлисе, ЗСФСР, СССР. Экономист армянского происхождения, доктор экономических наук (1963), академик АН СССР (1974), ректор Академии народного хозяйства при Правительстве РФ (1989–2002). В годы перестройки был советником президента СССР Михаила Горбачёва. Окончил Московский государственный экономический институт в 1955 году. В 32 года возглавил Институт экономики и организации промышленного производства Сибирского отделения АН СССР. Был академиком-секретарём экономического отделения АН СССР, членом редколлегии журнала «Наука и жизнь» и редактором журнала «ЭКО». Его работы посвящены экономическим реформам СССР и России, научно-техническому прогрессу и социально-экономическому развитию. Автор множества монографий, включая «Заработная плата в СССР» (1959), «Научно-технический прогресс и ускорение социально-экономического развития» (1985), «Кризис: Беда и шанс для России» (2009). Его сын, Рубен Аганбегян (род. 1972), был президентом биржи ММВБ-РТС. Вклад Абеля Аганбегяна в экономическую науку, особенно в анализ экономической политики СССР и России, широко признан. Его работы остаются важным ресурсом для современных экономистов.

### English
Armenian Economist and Gorbachev’s Advisor

Abel Gezevich Aganbegyan was born on October 8, 1932, in Tiflis, Transcaucasian SFSR, USSR. An economist of Armenian descent, Doctor of Economic Sciences (1963), Academician of the USSR Academy of Sciences (1974), and rector of the Academy of National Economy under the Russian Government (1989–2002). During perestroika, he served as an advisor to USSR President Mikhail Gorbachev. He graduated from the Moscow State Economic Institute in 1955. At age 32, he headed the Institute of Economics and Industrial Organization of the Siberian Branch of the USSR Academy of Sciences. He was the academic secretary of the economic department of the USSR Academy of Sciences, a member of the editorial board of *Nauka i Zhizn* magazine, and editor of *EKO* magazine. His works focus on economic reforms in the USSR and Russia, scientific-technical progress, and socio-economic development. He authored numerous monographs, including *Wages in the USSR* (1959), *Scientific-Technical Progress and Acceleration of Socio-Economic Development* (1985), and *Crisis: Trouble and Opportunity for Russia* (2009). His son, Ruben Aganbegyan (born 1972), served as president of the MICEX-RTS stock exchange. Abel Aganbegyan’s contributions to economic science, particularly in analyzing USSR and Russian economic policy, are widely recognized. His works remain a vital resource for contemporary economists.

Apple-ի հիմնադիր Սթիվ Փոլ Ջոբսը մահացել  է 2011 թվականի հոկտեմբերի 5-ին , Պլատո Ալտոում Կալիֆորնիա

  Ջոբսը միշտ Փոլին և Կլարային համարում էր հայր և մայր, նա շատ էր զայրանում, եթե ինչ-որ մեկը նրանց որդեգրող ծնողներ էր անվանում.  Պաշտոնական որդեգրման կանոնների համաձայն՝ կենսաբանական ծնողները ոչինչ չգիտեին իրենց որդու գտնվելու վայրի մասին, իսկ Սթիվը հանդիպեց իր ծննդաբերած մորն ու կրտսեր քրոջը միայն 31 տարի անց։

Основатель Apple Стив Пол Джобс умер 5 октября 2011 года в Плато-Альто, Калифорния.
Детство и юность провел в семье Клары Агопян и Пола Джобса, которые его усыновили. Джобс всегда считал Пола и Клару отцом и матерью, он очень раздражался, если кто-то называл их приёмными родителями: «Они — мои настоящие родители на 100 %». Согласно правилам официального усыновления, биологические родители ничего не знали о местонахождении сына, и Стив встретился с родной матерью и младшей сестрой только через 31 год

Apple founder Steve Paul Jobs died on October 5, 2011, in Plateau Alto, California.. He spent his childhood and youth in the family of Clara Hagopian and Paul Jobs, who adopted him. Jobs always considered Paul and Clara his father and mother, and he was very irritated if someone called them his adoptive parents: “They are 100% my real parents.” According to the rules of official adoption, the biological parents knew nothing about the whereabouts of their son, and Steve met his biological mother and younger sister only 31 years later.

1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գանձակում (ներկայումս՝ Ադրբեջանի տարածքում) տեղի ունեցավ աղետալի երկրաշարժ, որը համարվում է միջնադարում տարածաշրջանի ամենաաղետալի բնական աղետներից մեկը:

Այս երկրաշարժի զոհ էր դարձել մոտ 230 հազար մարդ, ինչը դարձրեց այն պատմության մեջ ամենաաճճանաչելի աղետներից մեկը: Գանձակը, որը այդ ժամանակ Կովկասի կարևոր առևտրային և մշակութային կենտրոն էր, գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տիրապետության տակ: Երկրաշարժը ոչ միայն ոչնչացրեց քաղաքը, այլև խորապես ազդեց տարածաշրջանի ժողովուրդների՝ հայերի, ադրբեջանցիների և այլ էթնոսների կյանքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Գանձակը 12-րդ դարում ծաղկում էր ապրում՝ որպես Կովկասի խաչմերուկ՝ շնորհիվ իր ռազմավարական դիրքի և առևտրի: Այն գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տակ, որը միավորված էր մի շարք տարածաշրջաններ՝ ներառյալ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը: Սակայն տարածաշրջանը բնական աղետների տարածք էր՝ սեյսմիկ ակտիվության բարձր մակարդակով: Երկրաշարժը եկավ անսպասելիորեն, և պատմական աղբյուրները նշում են, որ այն ուժեղ էր և տևական, ինչը հանգեցրեց կործանարար հետևանքների:

**Երկրաշարժի ընթացքը և հետևանքները** 
Երկրաշարժը տեղի ունեցավ 1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ օրվա լուսաբացին: Այն ունեցավ բարձր մագնիտուդ՝ մոտ 7.7, ինչը հաշվի առնելով քաղաքի կառույցների կեղծ կառուցվածքները՝ հանգեցրեց կոլապսին: Գանձակի պատմական կենտրոնը, բաղկացած փայտե և կիսաքարե շենքերից, ամբողջովին ավերվեց: Հաշվարկներն արվել են պատմական գրառումների և այն ժամանակվա բնակչության թվաքանակի հիման վրա, որոնք գնահատում են, որ 230 հազար մարդ զոհվեց՝ ներառյալ քաղաքի բնակիչներին և մոտակա գյուղերի բնակչությանը: Երկրաշարժը ոչնչացրեց եկեղեցիներ, մզկիթներ, շուկաներ և պաշտպանական պատեր, ինչը խաթարեց տարածաշրջանի տնտեսական կայունությունը: Հետագայում գրանցվել են ընդերքի տեղաշարժեր և ավերածություններ, որոնք խորացրին աղետը:

**Հետևանքները** 
Երկրաշարժը ոչ միայն սպանեց հսկայական թվով մարդկանց, այլև խաթարեց Գանձակի դիրքը որպես տարածաշրջանի կենտրոն: Կենդանի մնացած բնակչությունը ստիպված եղավ տեղափոխվել այլ վայրեր, ինչը փոխեց տարածաշրջանի էթնիկ և մշակութային բաղադրությունը: Վերակառուցումը սկսվեց միայն տարիներ անց, և քաղաքը երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքը: Երկրաշարժը նաև խթանեց տարածաշրջանի բնակիչների շրջանում կրոնական և սոցիալական փոփոխություններ, քանի որ բնակչությունը սկսեց փնտրել պատճառներ և պաշտպանություն բնական աղետներից: Այս իրադարձությունը մնում է պատմական դաս, որը ընդգծում է բնական աղետների ողբերգական ազդեցությունը:

—

### Русская версия

Разрушение Гандзака: Трагическая Страница Средневековья

30 сентября 1139 года в Гандзаке (ныне территория Азербайджана) произошло катастрофическое землетрясение, которое считается одним из самых разрушительных природных бедствий Средневековья в регионе. По историческим данным, жертвами стали около 230 тысяч человек, что делает это событие одним из самых смертоносных в истории. Гандзак , будучи важным торговым и культурным центром Кавказа, находилась под властью Сельджукской империи. Землетрясение не только уничтожило город, но и оказало глубокое влияние на жизнь народов региона — армян, азербайджанцев и других этносов.

**Предыстория** 
В XII веке Гандзак переживала расцвет как перекресток Кавказа благодаря своему стратегическому положению и торговле. Город находился под контролем Сельджукской империи, объединявшей ряд регионов, включая Армению, Грузию и Азербайджан. Однако регион был зоной высокой сейсмической активности, что делало его уязвимым для природных катастроф. Землетрясение произошло неожиданно, и исторические источники указывают на его высокую интенсивность и длительность, что привело к катастрофическим последствиям.

**Ход землетрясения и последствия** 
Землетрясение произошло 30 сентября 1139 года на рассвете. Его магнитуда оценивается примерно в 7.7, что, учитывая примитивные конструкции зданий города, вызвало полный коллапс. Исторический центр Гандзака, состоящий из деревянных и полукаменных построек, был полностью разрушен. Оценки числа жертв основаны на исторических записях и численности населения того времени, согласно которым около 230 тысяч человек погибло, включая жителей города и окрестных деревень. Землетрясение уничтожило церкви, мечети, рынки и оборонительные стены, подорвав экономическую стабильность региона. Впоследствии были зафиксированы подземные толчки и вторичные разрушения, усугубившие катастрофу.

**Последствия** 
Землетрясение не только унесло огромное число жизней, но и подорвало статус Гандзака как регионального центра. Выжившее население было вынуждено переселяться в другие места, что изменило этнический и культурный состав региона. Восстановление началось лишь спустя годы, и город так и не смог вернуть свою прежнюю славу. Землетрясение также спровоцировало религиозные и социальные изменения среди местного населения, которое начало искать причины и защиту от природных бедствий. Это событие остается историческим уроком, подчеркивающим трагическое влияние природных катастроф.

—

English Version

The Gandzak Earthquake: September 30, 1139

On September 30, 1139, a catastrophic earthquake struck Gandzak (now within the territory of Azerbaijan), marking it as one of the most devastating natural disasters in the region during the Middle Ages. Historical records indicate that approximately 230,000 people perished, making it one of the deadliest events in history. Gandzak, a significant trading and cultural hub in the Caucasus, was under the dominion of the Seljuk Empire at the time. The earthquake not only razed the city but also profoundly impacted the lives of the region’s peoples—Armenians, Azerbaijanis, and other ethnic groups.

Background
In the 12th century, Gandzak was flourishing as a crossroads of the Caucasus, owing to its strategic location and trade routes. It was governed by the Seljuk Empire, which united various regions, including Armenia, Georgia, and Azerbaijan. However, the area was prone to natural disasters due to high seismic activity. The earthquake struck unexpectedly, and historical sources describe it as intense and prolonged, leading to catastrophic outcomes.

Course of the Earthquake and Consequences
The earthquake occurred on September 30, 1139, at dawn. Its magnitude is estimated at around 7.7, and given the rudimentary construction of the city’s buildings, it caused a total collapse. Gandzak’s historic center, composed of wooden and semi-stone structures, was completely destroyed. Estimates of the death toll are based on historical records and the population size of the time, suggesting that approximately 230,000 people died, including city residents and those from nearby villages. The earthquake demolished churches, mosques, markets, and defensive walls, undermining the region’s economic stability. Subsequent aftershocks and secondary damages further worsened the disaster.

Consequences
The earthquake not only claimed a vast number of lives but also diminished Gandzak’s status as a regional center. The surviving population was forced to relocate, altering the region’s ethnic and cultural composition. Reconstruction began only years later, and the city never regained its former glory. The event also spurred religious and social changes among the local populace, who sought explanations and protection from natural calamities. This disaster remains a historical lesson, highlighting the tragic impact of natural catastrophes.

---

Азәрбайҹан дилиндә версия

Гандзакда эьмлəтрясени: 30 Сентябрь 1139-чу ил

30 Сентябрь 1139-чу иль Гандзакда (хъазирки ваътда Азәрбайҹан территоріясы) катастрофик эьмлəтрясени олунмушдур, бу Оьряна Орта Асырларында региондакы əң вьйрангяр природи фəлакəтлəриндəн бири олмушду. Тарихи мəлуматлар кöрсəтйир ки, тахмиънəн 230 мин инсан хала катил олунмушдур, бу ондан тариxda əң олумлу ҳодисəлəрдəн бири edир. Гандзак, Кавказда мүhим алма-алмаш və мəдəнијјəт мərkəзи олмушду, бу вахтда Селҹук Империясынын хакемлијинə алтиндады. Эьмлəтрясени шəхəри вьйран етыб, региондакы халгълар — ерменилəр, азәрбайҹанлылар вə башга етнис гьрупларынын хаятына дəрин тəsir етиб.

Фон
XII эсасда Гандзак Кавказың чагъдашы оlaraq гуллəниб, бу онъун стратегик вəзифəси вə алма-алмаш юллары сəбəбиндəнди. Шəхəр Селҹук Империясы тарафындан идаре olunurdu, бу империя Армəнистан, Гюрҹүстан вə Азәрбайҹан кими регионларыны бирлəшдириб. Амма бу территорія табии фəлакəтлəрə ачыqды, чünки сейсмик активлик юксəкди. Эьмлəтрясени кəсил ельмайиб, вə тарихи мənbəлəр онун чок куьчлү вə узун хəйли олдуғун гьостəрир, бу катастофик нəтиҹəлəрə апарыб.

Эьмлəтрясенинин сейри вə нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени 30 Сентябрь 1139-чу иль шəфагда олунмушду. Онун магнитудасы тахмиънəн 7.7 оlaraq дəйи edilйир, вə шəхəрин сағыш бина констракциялары нəзəрə алынса, бу там амма хəйли коллапса яратмышлар. Гандзакын тарихи мərkəзи, ағаждан və ярымташ биналардан ибарəт, тамамън вьйран олунмушду. Жəхдлəрин саны тарихи эьсаллар və о вахтки халгъ санына гьоре тахмиън едилир, бу тахмиънəн 230 мин инсанын халкатын кöстəрир, шəхəр сakinлəри вə яқын кəндлəрин халгълары дахил оlaraq. Эьмлəтрясени килсəлəри, мəscidləри, базарлары вə мудافилэ диварларыны вьйран етыб, регионуң эканомик стабиллигин алтинда çəкди. Сонраки зəмин тəрклəри вə иккинчи вьйранликлар фəлакəти дахы ашагъарды.

Нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени фагъат чок саныда инсанын хала катил етиб вə Гандзакын регион мərkəзи вəзифəсинə зəрəр вəряди. Хала гəлиб сakinлəр башга јерлəрə кöчүб мəжбур олундулар, бу регионуң етник вə мəдəнијјəт таркибини дəйишди. Тəmir иши фагъат иллəр сонра башлайыب, вə шəхəр онъун эввəлки шöhrəтини хəйли гəрин qayтара биламəди. Эьмлəтрясени хəм дə хали халгъ арасында дини вə иҹтимаи дəйишмəлəрə сəбəб олунду, чünки халгъ табии фəлакəтлəрдəн сəбəблəр və корума арашды. Бу ҳодисə тарихи дəрс кими qalйир, табии катастрофларың трагик тəсйрини алтинда çəкир.

---

30 սեպտեմբերը Հայաստանում պաշտոնապես նշվում է որպես Ավիատորի օր՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ծնունդը: Այս տոնը հաստատվել է 1997 թվականին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ և նշանակում է 1913 թվականի սեպտեմբերի 30-ը, երբ հայկական ավիացիայի հիմնադիր Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (Տեր-Սիմեսյան) առաջին անգամ իրականացրեց օդաչուի թռիչքը՝ վեր թռչելով Արարատ լեռան:

Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ Գյումրիում (ներկայումս՝ Շիրակի մարզ), դարձավ հայ ժողովրդի տեխնիկական առաջընթացի խորհրդանիշը և ոգեշնչեց հետագա սերունդներին: Ավիատորի օրը նշվում է ոչ միայն որպես պրոֆեսիոնալ տոն, այլև որպես հայկական ինքնորոշման և հաղթահարումի օր, հատկապես հաշվի առնելով, որ այն տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին:

**Նախապատմությունը** 
1913 թվականին Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազմում էր, սակայն հայ ինտելիգենցիան ակտիվորեն զբաղվում էր տեխնիկական և գիտական առաջընթացով: Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (1885-1964), հայտնի ինժեներ և օդաչու, կրթություն էր ստացել Պետերբուրգում և Գերմանիայում, որտեղ սովորել էր օդաչուի արհեստը: Նա կառուցեց իր առաջին ինքնաթիռը՝ «Մուրացական»-ը, որը հիմնված էր «Farman» մոդելի վրա: 30 սեպտեմբերի թռիչքը, որը տևեց 10-15 րոպե, իրականացվեց Գյումրիում՝ վեր թռչելով Արարատի վրա, ինչը խորհրդանշում էր հայկական հողի վրա առաջին օդային հաղթանակը: Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին, երբ հայերը փնտրում էին ճանապարհներ պաշտպանության համար: Տեր-Սիմոնյանը հետագայում կարևոր դեր խաղաց հայկական ազատագրական շարժման մեջ, ներառյալ 1918-1920 թվականների ռազմական գործողություններում:

**Տոնի նշանակությունը և ավանդույթները** 
Ավիատորի օրը նշվում է հայկական ռազմաօդային ուժերի, քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների և բոլոր օդաչուների պատվին: Այն խորհրդանշում է հայ ժողովրդի տեխնոլոգիական հնարավորությունները և դիմադրությունը: Տոնը սկսվում է պաշտոնական արարողություններով Գյումրիում, որտեղ տեղադրված է Տեր-Սիմոնյանի հուշարձանը: Նշվում է օդային շոուներ, ցուցահանդեսներ օդաչուության պատմության մասին, հանդիպումներ վետերանների հետ: Երևանում և այլ քաղաքներում կազմակերպվում են համերգներ, սեմինարներ և սպորտային մրցումներ: 2025 թվականին, տոնի 112-րդ տարելիցին, պլանավորված են հատուկ միջոցառումներ՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ներդրումը տարածաշրջանային անվտանգության համար:

### Русская версия

Полет над Араратом в 1913 году – символ Дня авиатора.

30 сентября в Армении официально отмечается День авиатора — в честь рождения армянской авиации. Этот праздник был установлен в 1997 году решением правительства Армении и посвящен 30 сентября 1913 года, когда основатель армянской авиации Симон Тер-Симсян (Тер-Симесян) совершил первый полет, пролетев над горой Арарат. Это событие произошло в Гюмри (ныне Ширакская область), и оно стало символом технического прогресса армянского народа, вдохновившим последующие поколения. День авиатора отмечается не только как профессиональный праздник, но и как день армянской самоидентификации и преодоления, особенно учитывая, что он случился на фоне османского давления.

**Предыстория** 
В 1913 году Армения входила в состав Османской империи, но армянская интеллигенция активно занималась техническим и научным прогрессом. Симон Тер-Симсян (1885–1964), известный инженер и пилот, получил образование в Петербурге и Германии, где освоил искусство пилотирования. Он сконструировал свой первый самолет «Мурацкан», основанный на модели «Farman». Полет 30 сентября, длившийся 10–15 минут, был совершен в Гюмри над Араратом, символизируя первый воздушный триумф над армянской землей. Это произошло на фоне османского давления, когда армяне искали пути защиты. Тер-Симсян позже сыграл ключевую роль в армянском освободительном движении, включая военные операции 1918–1920 годов.

**Значение праздника и традиции** 
День авиатора посвящен армянским военно-воздушным силам, гражданской авиации и всем пилотам. Он символизирует технические возможности армянского народа и сопротивление. Праздник начинается официальными церемониями в Гюмри, где установлен памятник Тер-Симсяну. Проводятся воздушные шоу, выставки по истории авиации, встречи с ветеранами. В Ереване и других городах организуются концерты, семинары и спортивные соревнования. В 2025 году, ко 112-летию, запланированы специальные мероприятия в память о вкладе армянской авиации в региональную безопасность.

### English Version

The 1913 flight over Ararat is a symbol of Aviator’s Day

September 30 in Armenia is officially celebrated as Aviator’s Day, commemorating the birth of Armenian aviation. Established in 1997 by the Armenian government, the holiday honors September 30, 1913, when Simon Ter-Simyan (Ter-Simesyan), the founder of Armenian aviation, made the first flight, soaring over Mount Ararat. This event took place in Gyumri (now Shirak Province), becoming a symbol of the Armenian people’s technical progress and inspiring future generations. Aviator’s Day is observed not only as a professional holiday but also as a day of Armenian self-determination and overcoming, especially given the Ottoman pressures of the time.

**Background** 
In 1913, Armenia was part of the Ottoman Empire, yet the Armenian intelligentsia actively pursued technical and scientific advancement. Simon Ter-Simyan (1885–1964), a renowned engineer and pilot, was educated in St. Petersburg and Germany, where he mastered piloting. He built his first aircraft, the “Muratskan,” based on the “Farman” model. The flight on September 30, lasting 10–15 minutes, was conducted in Gyumri over Ararat, symbolizing the first aerial triumph over Armenian soil. It occurred amid Ottoman oppression, as Armenians sought defense strategies. Ter-Simyan later played a key role in the Armenian liberation movement, including military operations of 1918–1920.

**Significance of the Holiday and Traditions** 
Aviator’s Day honors the Armenian Air Force, civil aviation workers, and all pilots. It symbolizes the technical capabilities of the Armenian people and resistance. The holiday begins with official ceremonies in Gyumri, where a monument to Ter-Simyan stands. Air shows, aviation history exhibitions, and veteran meetings are held. In Yerevan and other cities, concerts, seminars, and sports competitions take place. In 2025, marking the 112th anniversary, special events are planned to remember the contributions of Armenian aviation to regional security.

Տիգրան Սերգեյի Խաչատուրովը  մահացել է 1989 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Մոսկվայում, ԽՍՀՄ։ Նա խորհրդային տնտեսագետ էր, տնտեսագիտության դոկտոր (1940), պրոֆեսոր (1940) և ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1966)։

Ծնվել է 1906 թվականի սեպտեմբերի 23-ին (հոկտեմբերի 6-ին) Մոսկվայում, Ռուսական կայսրություն։ 1928 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի հասարակական գիտությունների ֆակուլտետը։ Դասավանդել է տրանսպորտի էկոնոմիկա Մոսկվայի համալսարանում (1930-1931), տրանսպորտային ինժեներների ինստիտուտում (1931-1954), երկաթուղային տրանսպորտի ակադեմիայում (1947-1954), Տրանսպորտա-տնտեսագիտական ինստիտուտում (1952-1963) և այլ բուհերում։ Եղել է Երկաթուղային տրանսպորտի համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն և «Տեխնիկա ժելեզնիխ դորոգ» ամսագրի խմբագիր (1945-1949)։ Կազմակերպել և ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ տրանսպորտային համալիր պրոբլեմների ինստիտուտը (1955-1959)։ 1957 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Պետպլանի էքսպերտ հանձնաժողովի անդամ, ԽՍՀՄ ԳԱ կապիտալ ներդրումների արդյունավետության և նոր տեխնիկայի գիտական խորհրդի նախագահ, «Վոպրոսի էկոնոմիկի» ամսագրի խմբագրական կոլեգիայի անդամ, իսկ 1966 թվականից՝ գլխավոր խմբագիր։ 1967-1971 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ Նախագահության անդամ՝ էկոնոմիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար։ 1970 թվականից՝ Հունգարիայի ԳԱ պատվավոր անդամ։ Հեղինակ է տրանսպորտի էկոնոմիկայի, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության, վերարտադրության տեսության և սովետական էկոնոմիկայի զարգացման վերաբերյալ շուրջ 20 մենագրության, գրքույկի և 300 հոդվածի, որոնք թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով (անգլերեն, ֆրանսերեն, ճապոներեն, բուլղարերեն և այլն)։ Նրա աշխատանքները, ներառյալ «Էկոնոմիկա տրանսպորտա» (1959), «Էկոնոմիչեսկայա էֆեկտիվնոստ կապիտալնիխ վլոժենիյ» (1964) և «Սոցիալիստիչեսկոե ռասշիրենոե վոսպրոիզվոդստվո» (1971), կարևոր դեր են խաղացել խորհրդային տնտեսագիտության զարգացման գործում։

### Русский

Гений капитальных вложений, академик

Тигран Сергеевич Хачатуров скончался 14 сентября 1989 года в Москве, СССР. Он был советским экономистом, доктором экономических наук (1940), профессором (1940) и академиком Академии наук СССР (1966). Родился 23 сентября (6 октября) 1906 года в Москве, Российская империя. В 1928 году окончил факультет общественных наук Московского университета. Преподавал экономику транспорта в Московском университете (1930–1931), Институте инженеров транспорта (1931–1954), Академии железнодорожного транспорта (1947–1954), Транспортно-экономическом институте (1952–1963) и других вузах. Был директором Всесоюзного научно-исследовательского института железнодорожного транспорта и редактором журнала «Техника железных дорог» (1945–1949). Организовал и руководил Институтом проблем транспортного комплекса АН СССР (1955–1959). С 1957 года был членом экспертной комиссии Госплана СССР, председателем научного совета АН СССР по эффективности капитальных вложений и новой техники, членом редколлегии журнала «Вопросы экономики», а с 1966 года — его главным редактором. В 1967–1971 годах был членом Президиума АН СССР и академиком-секретарём отделения экономики. С 1970 года — почётный член Венгерской академии наук. Автор около 20 монографий, брошюр и 300 статей по экономике транспорта, эффективности капитальных вложений, теории воспроизводства и развитию советской экономики, многие из которых переведены на английский, французский, японский, болгарский и другие языки. Его труды, включая «Экономику транспорта» (1959), «Экономическую эффективность капитальных вложений» (1964) и «Социалистическое расширенное воспроизводство» (1971), сыграли важную роль в развитии советской экономической науки.

### English

Genius of Capital Investments, academic

Tigran Sergeyevich Khachaturov passed away on September 14, 1989, in Moscow, USSR. He was a Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1940), professor (1940), and academician of the USSR Academy of Sciences (1966). Born on September 23 (October 6), 1906, in Moscow, Russian Empire, he graduated from the Faculty of Social Sciences at Moscow University in 1928. He taught transport economics at Moscow University (1930–1931), the Institute of Transport Engineers (1931–1954), the Academy of Railway Transport (1947–1954), the Transport-Economic Institute (1952–1963), and other institutions. He served as director of the All-Union Scientific Research Institute of Railway Transport and editor of the journal *Technology of Railways* (1945–1949). He organized and led the Institute of Transport Complex Problems of the USSR Academy of Sciences (1955–1959). From 1957, he was a member of the expert commission of the USSR State Planning Committee, chairman of the Scientific Council on the Efficiency of Capital Investments and New Technology, a member of the editorial board of the journal *Voprosy Ekonomiki*, and its editor-in-chief from 1966. From 1967 to 1971, he was a member of the Presidium of the USSR Academy of Sciences and academic secretary of the Economics Department. From 1970, he was an honorary member of the Hungarian Academy of Sciences. He authored around 20 monographs, booklets, and 300 articles on transport economics, capital investment efficiency, reproduction theory, and Soviet economic development, many of which were translated into English, French, Japanese, Bulgarian, and other languages. His works, including *Transport Economics* (1959), *Economic Efficiency of Capital Investments* (1964), and *Socialist Extended Reproduction* (1971), played a significant role in the advancement of Soviet economic science.

1958 թվականի սեպտեմբերի 14-ին պաշտոնապես շահագործման է հանձնվել Կոտայքի ջրանցքը, որը համարվում էր Սևան-Հրազդան կասկադի կարևորագույն մասերից մեկը: Այս ջրանցքը կառուցվել է 1949-1958 թվականներին և նպաստեց Հայաստանի կենտրոնական շրջանների ոռոգման և էներգետիկայի զարգացմանը:

Կոտայքի ջրանցքը, որը երկարությամբ 22 կմ է, սկիզբ է առնում Սևանա լճից և ջուր է մատակարարում Կոտայքի մարզի հովտային հատվածներ՝ ոռոգելով ավելի քան 20,000 հեկտար գյուղատնտեսական հողեր: Այս ջրանցքը խորհրդանշում էր խորհրդային շրջանի արդյունաբերական և գյուղատնտեսական զարգացման ծրագրերը, որոնք ուժեղացրին Հայաստանի տնտեսությունը: Կառուցման ընթացքում ներգրավված էին հազարավոր աշխատողներ, և ծրագիրը համարվում էր խոշոր հիդրոտեխնիկական ձեբազգիներից մեկը:

**Նախապատմություն և կառուցում** 
Կոտայքի ջրանցքի կառուցումը սկսվեց 1949 թվականին՝ ԽՍՀՄ պետական պլանավորման շրջանակներում: Նախագիծը մշակվել էր 1930-ական թվականներին և իրականացվել ինժեներներ Բորիս Վենդրամինի և Վիկտոր Թոքարյանի գլխավորությամբ: Ջրանցքը սկսվում է Սևանա լճից, անցնում Հրազդան գետի հովտով և ավարտվում Կոտայքի հովտում: Կառուցման ընթացքում հաղթահարվել են լեռնային և բնական խոչընդոտներ, ինչը դարձրեց այն ճարտարապետական հաջողություն:

—

### Русский вариант

Новый Этап Развития Армении



14 сентября 1958 года в рамках СССР был официально сдан в эксплуатацию Котайкский канал, являющийся важной частью каскада Севан-Раздан. Этот канал, построенный в период с 1949 по 1958 годы, сыграл ключевую роль в орошении и развитии энергетики центральных регионов Армении. Канал длиной 22 км начинается от озера Севан и обеспечивает водой долинные районы области Котайк, орошая более 20 000 гектаров сельскохозяйственных земель. Это событие стало символом промышленной и сельскохозяйственной модернизации в советский период, значительно укрепив экономику Армении. В строительстве участвовали тысячи рабочих, и проект считается одним из крупнейших гидротехнических достижений того времени.

**История и строительство** 
Строительство Котайкского канала началось в 1949 году в рамках государственного планирования СССР. Проект был разработан в 1930-х годах под руководством инженеров Бориса Вендрамини и Виктора Токаряна. Канал берет начало от озера Севан, проходит через долину реки Раздан и заканчивается в Котайкской долине. Во время строительства были преодолены горные и природные препятствия, что сделало проект значительным архитектурным успехом.

—

### English variant

A New Chapter for Armenia

On September 14, 1958, within the Soviet Union, the Kotayk Canal was officially commissioned as a vital component of the Sevan-Hrazdan Cascade. Constructed between 1949 and 1958, this canal played a crucial role in the irrigation and energy development of central Armenia. Stretching 22 km, it originates from Lake Sevan and supplies water to the valley regions of the Kotayk Province, irrigating over 20,000 hectares of agricultural land. This event symbolized the industrial and agricultural modernization efforts of the Soviet era, significantly boosting Armenia’s economy. Thousands of workers were involved in its construction, and the project is regarded as one of the major hydrotechnical achievements of its time.

**Background and Construction** 
The construction of the Kotayk Canal began in 1949 under the Soviet state planning framework. The project, developed in the 1930s, was led by engineers Boris Vendramini and Victor Tokaryan. The canal starts at Lake Sevan, runs through the Hrazdan River valley, and ends in the Kotayk valley. During its construction, significant natural and mountainous obstacles were overcome, marking it as a notable architectural success.

—