1894-1911 թթ եղել է Մանթաշյանի նավթարդյունաբերական և առևտրային ընկերության լիազոր կառավարիչը

1863  թվականի հոկտեմբերի 13-ին Արտանուջում ծնվել է պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ Առաքել Զատիկի Սարուխանյանը։

1911-1917 թթ մի շարք արտասահմանյան նավթարդյունաբերական ընկերությունների վստահված անձը Ռուսաստանում։
Իր պաշտոնի բերումով այցելելով բազմաթիվ երկրներ՝ նա ուսումնասիրել է հայկական բնակավայրերի պատմությունն ու մշակույթը։   Նրա «Սև ծովի ռուսական շրջանը» (1895 թ.), «Կովկասյան լեռների միջով» (1896 թ.) տեղեկատու գրքերը պարունակում են արժեքավոր տեղագրական, ազգագրական, պատմագրական տեղեկություններ Սևծովյան տարածաշրջանի և Կովկասի հայ համայնքների մասին։   Բելգիայում և Հոլանդիայում արխիվների հիման վրա գրել է «Հոլանդիան և հայերը դարերի միջով» (1926 թ.), «Բելգիան և հայերը» (1937 թ.) գրացուցակները, որոնք հարուստ տեղեկություններ են պարունակում բելգիացիների և հոլանդացիների հետ հայերի սերտ կապերի մասին՝ սկսած միջնադարից։
Սարուխանը տեղեկություններ է տալիս Կովկասում հայկական կապիտալի ծագման և ընդարձակման, Բաքվի նավթարդյունաբերության զարգացման մասին՝ իր «Ալեքսանդր Մանթաշյանց, մեծ վաճառական և մարդասեր» (1931) հուշերում։
«Հայկական հարցը և Թուրքիայի ազգային սահմանադրությունը» (1912) գրքում Սարուխանը ներկայացրել է Օսմանյան կայսրության տնտեսական և քաղաքական պատկերը, եվրոպական պետությունների դիվանագիտությունը Հայկական հարցի շուրջ, հայ գործիչների դերը Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման գործում…
Նա նաև գրել է գեղարվեստական ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ հայտնի ռեալիստական վեպը՝ հյուսված ինքնակենսագրական դրվագներից՝ «Առեղծվածային աղջիկը և նրա գաղտնիքը» (1924):

13 октября 1863 года в Артанудже  родился историк, филолог, писатель и общественный деятель Аракел Затикович Саруханян.
В 1894-1911 годах он был уполномоченным управляющим нефтяной промышленно- торговой компании Александра Манташьяна в Батуме, Баку, Тифлисе, Петербурге, а в 1911-1917 годах – доверенным лицом. ряда зарубежных нефтепромышленных компаний.
Бывая в силу своей должности во многих странах, он изучал историю и культуру армянских поселений. Его справочники «Русский край Черного моря» (1895 г.), «Среди Кавказских гор» (1896 г.) содержат ценные топографические, этнографические, историографические сведения об армянских общинах Причерноморья и Кавказа,. В Бельгии и Голландии написал на основе архивов справочники «Голландия и армяне в веках» (1926), «Бельгия и армяне» (1937) – содержат богатые сведения о тесных связях армян с бельгийцами и голландцами, начиная со средних веков.
Сарухан дает информацию о зарождении и экспансии армянского капитала на Кавказе, развитии нефтяной промышленности Баку- в мемуарах «Александр Манташеанц, великий купец и меценат» (1931).
В книге «Армянский вопрос и национальная конституция Турции» (1912 г.) Сарухан представил экономическую и политическую картину Османской империи, дипломатию европейских государств по армянскому вопросу, роль армянских деятелей в формировании Турецкой республики…
Он также писал художественные произведения, среди которых известен реалистический роман, сотканный из автобиографических эпизодов, «Таинственная девушка и ее тайна» (1924).

On October 13, 1863, historian, philologist, writer, and public figure Arakel Zatik Sarukhanyan was born in Artanuj.
In 1894-1911, he was the authorized manager of the oil industrial and trading company of Alexander Mantashyan in Batum, Baku, Tiflis, St. Petersburg, and in 1911-1917, he was a trusted person. of a number of foreign oil companies.
Visiting many countries due to his position, he studied the history and culture of Armenian settlements. His reference books “The Russian Region of the Black Sea” (1895), “Among the Caucasus Mountains” (1896) contain valuable topographic, ethnographic and historiographic information about the Armenian communities of the Black Sea region and the Caucasus.  In Belgium and Holland, based on archives, he wrote reference books “Holland and the Armenians in the Centuries” (1926), “Belgium and the Armenians” (1937) – contain rich information about the close ties of Armenians with the Belgians and the Dutch, starting from the Middle Ages.
Sarukhan provides information about the emergence and expansion of Armenian capital in the Caucasus, the development of the oil industry of Baku – in the memoirs “Alexander Mantashants, the Great Merchant and Patron” (1931).
In the book “The Armenian Question and the National Constitution of Turkey” (1912), Sarukhan presented an economic and political picture of the Ottoman Empire, the diplomacy of European states on the Armenian question, the role of Armenian figures in the formation of the Turkish Republic …
He also wrote fiction, among which is known a realistic novel, woven from autobiographical episodes, “The Mysterious Girl and Her Secret” (1924).