Մեկ անգամ չէ, որ հետաքրքիր կերպով նկարագրել է հայերին իր պատմվածքներում

Ֆազիլ Աբդուլովիչ Իսկանդերը մահացել է 2016 թվականի հուլիսի 31-ին Պերեդելկինոյում: Նա աբխազ գրող էր, արձակագիր, լրագրող, բանաստեղծ, սցենարիստ և հասարակական գործիչ: 1957 թվականից եղել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ:

Իսկանդերը հայտնի է իր խորաթափանց, հումորով և մարդկային ջերմությամբ լի ստեղծագործություններով, որոնք արտացոլում են Աբխազիայի մշակույթը, կովկասյան կյանքի առանձնահատկությունները և միջմշակութային փոխգործակցությունը:

Ծնվել է Սուխումում, Իսկանդերը մեծացել է բազմամշակութային միջավայրում, որտեղ խաչվում էին աբխազական, ռուսական և հայկական ազդեցությունները: Նրա հայրը՝ Աբդուլ Իսկանդերը, եղել է իրանական ծագմամբ, իսկ մայրը՝ Լեիլա Չանբան, աբխազ էր: Այս բազմազան ժառանգությունը ձևավորել է նրա աշխարհայացքը և արտացոլվել նրա գրականության մեջ: Իսկանդերը ավարտել է Մոսկվայի գրականության ինստիտուտը, ինչը նրան հնարավորություն է տվել խորացնել գրական հմտությունները և ստեղծել յուրահատուկ ոճ, որը համատեղում էր կովկասյան բանահյուսությունը, ռուսական գրական ավանդույթները և ժամանակակից մտավորական մտածողությունը:

Հայերի հետ Իսկանդերի կապը երևում է նրա ստեղծագործություններում և անձնական կյանքում: Նա ընկերություն էր անում հայ մտավորականների հետ, և նրա որոշ ստեղծագործություններում հայկական կերպարներն ու մոտիվները կարևոր դեր են խաղում: Օրինակ, նրա «Սանդրո Չեգեմից» վեպում, որը նրա ամենահայտնի աշխատանքներից է, ներկայացված են կովկասյան տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ հայեր, որոնք պատկերված են ջերմությամբ և հումորով: Նրա ստեղծագործություններում հաճախ հանդիպում են հայկական կերպարներ, ինչպիսիք են հայ վաճառականները կամ գյուղացիները, որոնք խորհրդանշում են աշխատասիրություն, իմաստություն և մարդկային ջերմություն: Օրինակ, նրա «Քեռի Սանդրոն և Հազարատի ծառան» պատմվածքում ներկայացված է Ակոբ Բալյանը՝ Սուխումի լավագույն սրճեփողներից մեկը, որի սրճարանը՝ «Ակոբի մոտ», դարձել է Սուխումի խորհրդանիշ, ինչպես Բուսաբանական այգին կամ փարոսը: Իսկանդերը հաճախ էր այցելում այդ սրճարան, և Ակոբի յուրահատուկ բնավորությունը ոգեշնչել է նրան ստեղծելու այդ կերպարը: Իսկանդերի մեկ այլ պատմվածքում նկարագրվում է Լիզա անունով կերպար, ով հիանում էր կովկասյան երիտասարդներով, հատկապես հայերով՝ նրանց արտահայտիչ դիմագծերի, սև հոնքերի և սպիտակ ատամների համար: Այս կերպարները ցույց են տալիս Իսկանդերի խորը հարգանքը հայերի նկատմամբ՝ ընդգծելով նրանց յուրահատկությունն ու հմայքը:

Իսկանդերի գրականությունը ներառում է վեպեր, պատմվածքներ, բանաստեղծություններ և սցենարներ: Նրա աշխատանքները, ինչպիսիք են «Ճագարների համաստեղություն», «Կովկասի գերին» և «Սանդրո Չեգեմից», թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով և արժանացել միջազգային ճանաչման: Նա նաև գրել է սուր հոդվածներ՝ քննադատելով խորհրդային համակարգի թերությունները՝ միաժամանակ պահպանելով մարդկային արժեքների և բարոյականության հանդեպ հավատը: Հայերի հետ նրա ընկերական կապերը, հատկապես գրական և մշակութային շրջանակներում, նպաստել են նրա աշխարհայացքի ձևավորմանը և արտացոլվել նրա ստեղծագործություններում:

Ֆազիլ Իսկանդերի գրական ժառանգությունը և հայերի հետ նրա կապերը նրան դարձնում են կովկասյան և խորհրդային գրականության կարևոր դեմք, որի աշխատանքները շարունակում են ոգեշնչել ընթերցողներին ամբողջ աշխարհում:

—

### Биография на русском языке

Фазиль Абдулович Искандер скончался 31 июля 2016 года в Переделкино. Он был абхазским прозаиком, журналистом, поэтом, сценаристом и общественным деятелем, членом Союза писателей СССР с 1957 года. Искандер прославился своими проницательными, полными юмора и человеческого тепла произведениями, которые отражали культуру Абхазии, особенности кавказской жизни и межкультурное взаимодействие.

Родился в Сухуми, Искандер вырос в мультикультурной среде, где переплетались абхазские, русские и армянские влияния. Его отец, Абдул Искандер, был иранского происхождения, а мать, Лейла Чанба, — абхазкой. Эта многообразная наследственность сформировала его мировоззрение и отразилась в его литературе. Искандер окончил Литературный институт в Москве, что позволило ему углубить литературные навыки и создать уникальный стиль, сочетавший кавказский фольклор, русские литературные традиции и современную интеллектуальную мысль.

Связь Искандера с армянами проявляется как в его произведениях, так и в личной жизни. Он поддерживал дружеские отношения с армянскими интеллектуалами, и в некоторых его работах армянские персонажи и мотивы играют важную роль. Например, в его знаменитом романе «Сандро из Чегема» представлены представители разных кавказских народов, включая армян, изображенных с теплотой и юмором. В рассказе «Дядя Сандро и раб Хазарат» из этого цикла появляется Акоп Балян, один из лучших сухумских кофеваров, чья кофейня «У Акопа» стала символом Сухума, наравне с Ботаническим садом или маяком. Искандер часто бывал в этой кофейне, и своеобразный характер Акопа вдохновил его на создание этого персонажа. В другом произведении Искандер описывает Лизу, студентку, влюбчивую к кавказским юношам, особенно армянам, из-за их выразительных черт лица, черных бровей и белозубых улыбок. Эти образы подчеркивают глубокое уважение Искандера к армянам, их уникальности и обаянию. Его произведения подчеркивают красоту межэтнического сосуществования, показывая взаимодействие армян, абхазов и других народов в контексте сельской жизни Абхазии.

Литературное наследие Искандера включает романы, рассказы, стихи и сценарии. Его произведения, такие как «Созвездие Козлотура», «Кавказский пленник» и «Сандро из Чегема», переведены на множество языков и получили международное признание. Он также писал острые публицистические статьи, критиковавшие недостатки советской системы, сохраняя при этом веру в человеческие ценности и мораль. Его дружба с армянами, особенно в литературных и культурных кругах, способствовала формированию его мировоззрения и нашла отражение в его творчестве.

Литературное наследие Фазиля Искандера и его связь с армянами делают его значимой фигурой в кавказской и советской литературе, а его работы продолжают вдохновлять читателей по всему миру.

—

### Biography in English

Fazil Abdulovich Iskander passed away on July 31, 2016, in Peredelkino. He was an Abkhazian prose writer, journalist, poet, screenwriter, and public figure, a member of the USSR Writers’ Union since 1957. Iskander gained fame for his insightful, humorous, and heartfelt works that reflected Abkhazian culture, the nuances of Caucasian life, and intercultural interactions.

Born in Sukhumi, Iskander grew up in a multicultural environment where Abkhazian, Russian, and Armenian influences intertwined. His father, Abdul Iskander, was of Iranian descent, and his mother, Leila Chanba, was Abkhazian. This diverse heritage shaped his worldview and was reflected in his literature. Iskander graduated from the Moscow Literary Institute, which allowed him to refine his literary skills and develop a unique style that blended Caucasian folklore, Russian literary traditions, and contemporary intellectual thought.

Iskander’s connection with Armenians is evident in both his works and personal life. He maintained friendships with Armenian intellectuals, and Armenian characters and motifs play a significant role in some of his writings. For instance, in his renowned novel *Sandro of Chegem*, he portrays representatives of various Caucasian ethnic groups, including Armenians, with warmth and humor. In the story “Uncle Sandro and the Slave Khazarat” from this cycle, Ashot Balyan, one of Sukhumi’s finest coffee makers, appears; his café, “At Ashot’s,” became a symbol of Sukhumi, akin to the Botanical Garden or the lighthouse. Iskander was a frequent visitor to this café, and Ashot’s distinctive character inspired the creation of this figure. In another work, Iskander describes Liza, a student captivated by Caucasian youths, particularly Armenians, for their expressive features, dark brows, and bright smiles. These characters highlight Iskander’s deep respect for Armenians, emphasizing their uniqueness and charm. His works underscore the beauty of interethnic coexistence, depicting the interactions of Armenians, Abkhazians, and other peoples in the context of rural Abkhazian life.

Iskander’s literary legacy includes novels, short stories, poems, and screenplays. His works, such as *The Goatibex Constellation*, *Prisoner of the Caucasus*, and *Sandro of Chegem*, have been translated into numerous languages and earned international acclaim. He also wrote incisive essays critiquing the flaws of the Soviet system while maintaining faith in human values and morality. His friendships with Armenians, particularly in literary and cultural circles, influenced his worldview and were reflected in his creative output.

Fazil Iskander’s literary legacy and his connections with Armenians make him a significant figure in Caucasian and Soviet literature, and his works continue to inspire readers worldwide.

—

### Аԥсра абхазски (Abkhaz)

Фазиль Абдул-иԥа Искандер аԥсра 2016 шықәсазы 31 июль аԥсра Переделкино. Аԥсуаа аԥсраҭыхьча, аԥсраҭыхьча, ашәҟәыҩ, асценариаҩ, ахәҭакра агәыԥҟаҵаҩы, 1957 шықәсазы СССР аԥсраҭыхьчақәа рхеилак аиҭааит. Искандер аиԥшымра иацәаны, ахәыцра ала, аԥсны акультура, аԥсны аԥсра иазгәарҭоит аибашьра ахьыҧшымрацәа, аԥсны аԥсра иазгәарҭоит аибашьра ахьыҧшымрацәа.

Аԥсны Сухум аҟны иаԥа, Искандер аԥсуаа, арусцәа, аармянтәи ахьыҧшымрацәа рҿы иааиԥшымра иаԥа. Иаԥа Абдул Искандер ирантәи аԥсра иаԥа, амама Лейла Чанба аԥсуаа иаԥа. Аԥсуаа акультура иаԥа иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча иааиԥшымра иаԥа. Искандер Москва Литературтә Институт аҟны иааиҭа, аԥсраҭыхьча ахьыҧшымрацәа, арус аԥсраҭыхьча атрадициа, аԥсраҭыхьча атрадициа иааиԥшымра иаԥа.

Искандер аармянцәа рхы иааиԥшымра иаԥа ижьԥныкуа рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Аармянтәи аинтеллигентцәа рхы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча «Сандро Чегем аҟны» аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аармянцәа иааиԥшымра иаԥа, ахәыцра ала иааиԥшымра иаԥа. Аԥсраҭыхьча «Дядя Сандро и раб Хазарат» аҟны Акоп Балян, Сухум аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, иаԥа аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Искандер аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча Лиза, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, аармянцәа иааиԥшымра иаԥа, ахьыҧшымрацәа иааиԥшымра иаԥа. Аԥсраҭыхьча ахьыҧшымрацәа, аармянтәи аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа.

Искандер ижьԥныкуа аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, ашәҟәыҩ, асценариа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Ижьԥныкуа «Созвездие Козлотура», «Кавказский пленник», «Сандро из Чегема» аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Аармянтәи аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа.

Фазиль Искандер ижьԥныкуа аԥсраҭыхьча аармянцәа рхы иааиԥшымра аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа.