Կովկասի Հերոսը և հայերը

1797 թվականի հուլիսի 7-ին Դաղստանի Գիմրի գյուղում ծնվել է Իմամ Շամիլը, կովկասյան լեռնականների առաջնորդ, Հյուսիսային Կովկասի իմամատի իմամ (1834-1859): 

Նրա գործունեությունն ու պայքարը Ռուսական կայսրության դեմ ազդեցություն են ունեցել Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմության վրա՝ ձևավորելով Կովկասի տարածաշրջանի քաղաքական միջավայրը: 
Շամիլի հայ կինը
Իմամ Շամիլն ամուսնացած է եղել մի քանի կանանց հետ, որոնցից մեկը հայուհի էր՝ Աննա Իվանովնա Ուլուխանովան (Աննա Լուխանովա), Մոզդոկի հայ: 1840 թվականին նա գերեվարվել է Շամիլի նաիբ Ախբերդիլ Մուհամմադի կողմից Մոզդոկի վրա հարձակման ժամանակ: Վեց տարի անց՝ 1846 թվականին, նա կամավոր ամուսնացել է Շամիլի հետ՝ ընդունելով իսլամ և վերցնելով Շուաննատ անունը: Պատմական աղբյուրների համաձայն՝ նա դարձել է Շամիլի սիրելի կինը: Նրանք ունեցել են երկու որդի և հինգ դուստր, որոնցից ողջ է մնացել միայն Սապիյատ անունով աղջիկը: 1913 թվականին «Русское слово» թերթը հաղորդել է, որ Ստավրոպոլի թանգարանին է փոխանցվել Աննա Ուլուխանովայի դիմանկարը՝ «Մոզդոկի հայի՝ Լուխանովի ժառանգորդ, 1845 թվականին գերեվարվել է չերքեզների կողմից և եղել է Կովկասի մահմեդական կայսր Շամիլի կինը» գրությամբ: Շուաննատի ներկայությունը ընդգծում է հայերի և կովկասյան այլ ժողովուրդների միջև պատմական կապերը: Հատնի է, որ Կովկասյան պատերազմի ընթացքում հայերը, որպես Ռուսական կայսրության հպատակներ, հաճախ ծառայում էին ռուսական բանակում կամ աջակցում էին ռուսական ուժերին՝ հաշվի առնելով իրենց շահերը Օսմանյան կայսրությունից պաշտպանվելու համար: Ռուսական բանակի հայ զինվորական գեներալ-լեյտենանտ Իվան (Հովհաննես) Դավիդովիչ Լազարևը հայտնի է նրանով, որ գերել է կովկասյան լեռնաշխարհի առաջնորդ Շամիլին։  Նախքան հանձնվելը, Շամիլն անձամբ է կանչել Գունիբին Իվան Լազարևին՝ քննարկելու հանձնման պայմանները և հանձնվել է։
Հայաստանի և հայերի հետ Շամիլի կապը բարդ էր: Նրա պայքարը Ռուսաստանի դեմ նպաստել է Կովկասում ռուսական ազդեցության ժամանակավոր թուլացմանը, ինչը անուղղակիորեն ազդել է Ռուսական կայսրության վերահսկողության տակ գտնվող հայ բնակչության վրա: Շամիլի գործողությունները ուշադրություն են գրավել դեպի Կովկասի ժողովուրդների ինքնորոշման ձգտումները, որոնք ընդհանրություններ ունեին հայերի ազգային-ազատագրական շարժումների հետ: Սակայն նրա կրոնական գաղափարախոսությունը, որը հիմնված էր իսլամի վրա, երբեմն հակասություններ է առաջացրել հայերի հետ, քանի որ հայ բնակչությունը քրիստոնյա էր: 

### Русский
7 июля 1797 года в селе Гимры, Дагестан, родился Имам Шамиль, лидер кавказских горцев, имам Северо-Кавказского имамата (1834–1859). Его деятельность и борьба против Российской империи повлияли на историю Армении и армянского народа, формируя политическую ситуацию в Кавказском регионе.

**Жена Шамиля армянского происхождения** 
Имам Шамиль был женат на нескольких женщинах, одной из которых была армянка Анна Ивановна Улуханова (Анна Луханова), моздокская армянка. В 1840 году она была захвачена в плен наибом Шамиля Ахбердилом Мухаммадом во время нападения на Моздок. Шесть лет спустя, в 1846 году, она добровольно вышла замуж за Шамиля, приняв ислам и имя Шуайнат. Согласно историческим источникам, она стала любимой женой Шамиля. У них родились два сына и пять дочерей, из которых выжила только дочь по имени Сапият. В 1913 году газета «Русское слово» сообщила, что Ставропольскому музею был передан портрет Анны Улухановой с надписью: «Наследница моздокского армянина Луханова, в 1845 году захвачена черкесами и была женой магометанского императора Кавказа Шамиля». Присутствие Шуайнат подчеркивает исторические связи между армянами и другими народами Кавказа. Известно, что во время Кавказской войны армяне, как подданные Российской империи, часто служили в русской армии или поддерживали русские силы, учитывая свои интересы в защите от Османской империи. Армянский генерал-лейтенант русской армии Иван (Ованес) Давидович Лазарев прославился тем, что пленил лидера кавказских горцев Шамиля. Перед сдачей Шамиль лично вызвал Ивана Лазарева в Гуниб для обсуждения условий капитуляции и сдался ему. 

Связь Шамиля с Арменией и армянами была сложной. Его борьба против России способствовала временному ослаблению русского влияния на Кавказе, что косвенно повлияло на армянское население, находившееся под контролем Российской империи. Действия Шамиля привлекли внимание к стремлениям народов Кавказа к самоопределению, что имело параллели с национально-освободительными движениями армян. Однако его религиозная идеология, основанная на исламе, иногда вызывала противоречия с армянами, поскольку армянское население было христианским.

—

English
On July 7, 1797, Imam Shamil, the leader of the Caucasian mountaineers and Imam of the North Caucasian Imamate (1834–1859), was born in the village of Gimry, Dagestan. His activities and struggle against the Russian Empire influenced the history of Armenia and the Armenian people, shaping the political environment in the Caucasus region.
Shamil’s Armenian wife
Imam Shamil was married to several women, one of whom was an Armenian, Anna Ivanovna Ulukhanova (Anna Lukhanova), an Armenian from Mozdok. In 1840, she was captured by Shamil’s naib (deputy) Akhberdil Muhammad during an attack on Mozdok. Six years later, in 1846, she voluntarily married Shamil, converting to Islam and taking the name Shuaynat. Historical sources indicate that she became Shamil’s favorite wife. They had two sons and five daughters, of whom only a daughter named Sapiyat survived. In 1913, the newspaper *Russkoe Slovo* reported that a portrait of Anna Ulukhanova was donated to the Stavropol Museum with the inscription: “Heiress of the Mozdok Armenian Lukhanov, captured by Circassians in 1845 and was the wife of the Mohammedan Emperor of the Caucasus, Shamil.” Shuaynat’s presence highlights the historical ties between Armenians and other Caucasian peoples. It is known that during the Caucasian War, Armenians, as subjects of the Russian Empire, often served in the Russian army or supported Russian forces, considering their interests in protection against the Ottoman Empire. The Armenian Lieutenant General of the Russian army, Ivan (Hovhannes) Davidovich Lazarev, is famous for capturing the leader of the Caucasian mountaineers, Shamil. Before surrendering, Shamil personally summoned Ivan Lazarev to Gunib to discuss the terms of surrender and surrendered to him.

Shamil’s connection with Armenia and Armenians was complex. His struggle against Russia contributed to a temporary weakening of Russian influence in the Caucasus, which indirectly affected the Armenian population under Russian control. Shamil’s actions drew attention to the aspirations of Caucasian peoples for self-determination, which had parallels with the Armenian national liberation movements. However, his religious ideology, rooted in Islam, sometimes caused tensions with Armenians, as the Armenian population was Christian.

—


7 Temmuz 1797’de Dağıstan’ın Gimri köyünde, Kafkas dağlılarının lideri ve Kuzey Kafkas İmamlığı’nın (1834-1859) imamı olan İmam Şamil doğdu. Onun faaliyetleri ve Rus İmparatorluğu’na karşı mücadelesi, Ermenistan ve Ermeni halkının tarihini etkileyerek Kafkas bölgesinin siyasi ortamını şekillendirdi.

Şamil’in Ermeni eşi
İmam Şamil birkaç kadınla evliydi ve bunlardan biri Ermeni kökenli Anna Ivanovna Ulukhanova (Anna Lukhanova), Mozdoklu bir Ermeniydi. 1840 yılında, Şamil’in naibi (vekili) Ahberdil Muhammed tarafından Mozdok’a yapılan bir saldırı sırasında esir alındı. Altı yıl sonra, 1846’da, Şamil ile gönüllü olarak evlendi, İslam’ı kabul ederek Şuanat adını aldı. Tarihi kaynaklara göre, Şamil’in en sevdiği eşi oldu. İki oğulları ve beş kızları oldu, ancak sadece Sapiyat adındaki kızı hayatta kaldı. 1913 yılında *Russkoe Slovo* gazetesi, Stavropol Müzesi’ne Anna Ulukhanova’nın bir portresinin bağışlandığını ve üzerinde şu yazının yer aldığını bildirdi: “Mozdok Ermeni’si Lukhanov’un varisi, 1845’te Çerkesler tarafından esir alındı ve Kafkas’ın Müslüman imparatoru Şamil’in eşiydi.” Şuanat’ın varlığı, Ermeniler ile diğer Kafkas halkları arasındaki tarihi bağları vurgular. Kafkas Savaşı sırasında Ermenilerin, Rus İmparatorluğu’nun tebaası olarak, genellikle Rus ordusunda hizmet verdikleri veya Osmanlı İmparatorluğu’na karşı çıkarlarını gözeterek Rus güçlerini destekledikleri bilinmektedir. Rus ordusunun Ermeni teğmen generali Ivan (Hovhannes) Davidovich Lazarev, Kafkas dağlılarının lideri Şamil’i esir almasıyla ünlüdür. Teslim olmadan önce Şamil, teslim şartlarını görüşmek için bizzat Ivan Lazarev’i Gunib’e çağırdı ve ona teslim oldu.

Şamil’in Ermenistan ve Ermenilerle ilişkisi karmaşıktı. Rusya’ya karşı mücadelesi, Kafkas’taki Rus etkisini geçici olarak zayıflattı ve bu, Rus kontrolü altındaki Ermeni nüfusu dolaylı olarak etkiledi. Şamil’in eylemleri, Kafkas halklarının kendi kaderini tayin etme isteklerine dikkat çekti ve bu, Ermeni ulusal kurtuluş hareketleriyle benzerlikler taşıyordu. Ancak İslam’a dayalı dini ideolojisi, Ermeni nüfusun Hristiyan olması nedeniyle bazen Ermenilerle çelişkiler yarattı.

—


7 июля 1797 йисуз Дагъустаналъул Гимри кIватIалъ Имам Шамиль гьавуна, гIурус империялда жаниб гьабурав чи, Шималияб Кавказалъул имам (1834–1859). Гьесул гIамал ва гIурус империялда жаниб гьарулъи гьабуна Армениялъул ва армен халкъалъул тарихалдаса, Кавказалъул регионалъул сиясаталъул муги гьабиялда.

Шамильлъул армениялъул бичIчIи
Имам Шамиль гьанбахъ гIемер бичIчIиялъ гьоркьов вугев, гьебгоги армениялъул Анна Ивановна Улуханова (Анна Луханова), Моздокалъул армени. 1840 йисуз гьес Моздокалда гьабурав гьарулъи кьуна Шамильлъул наиб Ахбердил МухIаммад. Къубгун йисала, 1846 йисуз, гьес Шамильлъул бичIчIиялъул гьоркьов вугев, ислам кьабул гьабуна ва Шуайнат цIар кьуна. Тарихалъул мачIахъазда гьес Шамильлъул гIатIияб бичIчIи хьана. Гьабалда бигьа кIиялъул бигьа ва гьарун бичIчIиялъул бигьа гьавуна, гьезулъги Сапият цIар гьабурав бичIчIи тIами вугев. 1913 йисуз «Русское слово» газеталда хъвал гьабуна, гьес Ставропольалъул музейда Анна Улухановалъул портрет кьуна, гьебги: «Моздокалъул армени Лухановалъул гIакълу, 1845 йисуз черкесазда кьей гьабуна ва Кавказалъул магьдиялъул император Шамильлъул бичIчIи вугев». Шуайнаталъул гьавуни арменалъул ва Кавказалъул гIемер халкъазул тарихалъул гIайиб гьабуна. Бихьизарун гьабуна, Кавказалъул гьарулъи кьезул, арменал, гIурус империялъул хIукм гьабулеб гIадабазда, гIемераб хIалалда гIурусалъул армиялда хIизмат гьабуна ва гIурусалъул кьучI гьабуна, Осман империялъул жаниб хIамият гьабулеб гIадабазда хIисаб гьабуна. ГIурусалъул армиялъул армени генерал-лейтенант Иван (Гьовгьаннес) Давидович Лазарев бихьизарун гьабуна гьес Кавказалъул гIурусалъул лидер Шамиль кьей гьабуна. Кьей гьабуралъул кьезул Шамиль буссина Лазарев Гунибалда кьей гьабуралъул гIайибазда хIадур гьабуна ва гьес кьей гьабуна.

Шамильлъул Армениялъул ва арменалъул гIайиб кIудияб вугев. Гьесул гIурусалда жаниб гьарулъи гьабуна Кавказалда гIурусалъул гIайиб гьечIчIого гьабуна, гьебги гIурусалъул хIукм гьабулеб арменалъул халкъалда гIайиб гьабуна. Шамильлъул гIамал гьабуна Кавказалъул халкъазул гIадал гьабуралъул гIайибазда хIисаб гьабуна, гьебги арменалъул милли-рахъулъи гьаракатазда гьоркьов вугев. Амма гьесул динияб идеология, исламалда хIисаб гьабулеб, гIемераб хIалалда арменалъул, хIурусалъул халкъ вугев гьаб, гIайиб гьабуна.