1672 թվականի հունիսի 9-ին, Մոսկվայում ծնվեց Պետրոս Առաջին՝ Ռուսաստանի կայսրը: Նրա օրոք Ռուսաստանը վճռական քայլեր ձեռնարկեց դեպի հարավ ընդլայնվելու համար:

Պետրոսի արքունիքում հայտնվեց արկածախնդիր Իսրայել Օրին՝ Փարիզից ժամանած մի անձ, ում ռուսական թագը շնորհեց տիտղոսներ և կոչումներ՝ նրան ավելի վստահելի դարձնելու համար պարսիկների հետ բանակցություններում: Օրին ներկայացրեց Արցախի մելիքների կեղծ նամակներ, որոնք իբր խնդրում էին Ռուսաստանի օգնությունը: Այս նամակները ցուցադրվեցին պարսից կողմին, ինչը բարկություն և բացասական վերաբերմունք առաջացրեց հայերի նկատմամբ Պարսկաստանում:
1720-ականներին հայերը, Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ, ապստամբություն բարձրացրին Արցախում և հարևան Սյունիքում՝ ժամանակավորապես ազատագրելով այդ տարածքները պարսից տիրապետությունից և մի քանի խոշոր պարտություններ հասցնելով թուրքերին:
Պետրոս Առաջինը, գրավելով Դերբենտն ու Բաքուն, հրամանագիր արձակեց, որով հայերին թույլատրվեց ազատ բնակություն հաստատել այդ քաղաքներում: Հայերի շրջանում սկսեցին տարածվել Պետրոսի խոսքերն իր բարեհաշիվ վերաբերմունքի մասին հայ ժողովրդի նկատմամբ:
Սակայն Պետրոսը չկարողացավ լայնածավալ արշավանք իրականացնել դեպի Հայաստան: Դրան խոչընդոտեցին նրա առողջական խնդիրները, եվրոպական բարդ գործերը և Ռուսաստանի այդ ժամանակվա սահմանափակ հնարավորությունները՝ Հարավային Կովկասում վերջնականապես ամրապնդվելու համար:
Русский 

Император, Открывший Армянам  Горизонты России
9 июня 1672 года в Москве родился Пётр Первый — российский император. При нём были разработаны стратегические планы продвижения России на юг. В его дворе появился авантюрист Исраэль Ори, прибывший из Парижа. Российская корона наделила его титулами и званиями, чтобы он выглядел весомее на переговорах с персами. Ори представил фальшивые письма арцахских меликов, якобы просивших помощи у русских царей. Эти письма были показаны персидской стороне, что вызвало гнев и негативное отношение к армянам в Персии.
В 1720-е годы армяне под руководством Давид-Бека подняли восстание в Арцахе и соседнем Сюнике, временно освободив эти земли от персидского владычества и нанеся несколько крупных поражений туркам.
Пётр, захватив у персов Дербент и Баку, издал указ о свободном поселении армян в этих городах. Среди армян начали распространяться изречения Петра о его благосклонном отношении к армянскому народу.
Однако масштабный поход в саму Армению Пётр так и не осуществил. Помешали проблемы со здоровьем, сложные европейские дела и недостаточная мощь России того времени для окончательного закрепления на Южном Кавказе.

The Emperor Who Opened the Horizons of Russia to the Armenians
On June 9, 1672, Peter the First, the Russian Emperor, was born in Moscow. Under his reign, Russia devised strategic plans to expand southward. An adventurer named Israel Ori, arriving from Paris, appeared at Peter’s court. The Russian crown granted him titles and ranks to make him appear more credible in negotiations with the Persians. Ori presented fabricated letters from the meliks of Artsakh, allegedly requesting Russian aid. These letters were shown to the Persian side, sparking anger and negative sentiment toward Armenians in Persia.
In the 1720s, Armenians, led by David-Bek, launched a rebellion in Artsakh and neighboring Syunik, temporarily liberating these regions from Persian rule and inflicting several significant defeats on the Turks.
Peter, having captured Derbent and Baku from the Persians, issued a decree allowing Armenians to freely settle in these cities. Sayings attributed to Peter about his favorable disposition toward the Armenian people began to circulate among them.
However, Peter never managed to launch a large-scale campaign into Armenia itself. His health issues, complex European affairs, and Russia’s limited strength at the time prevented it from fully establishing a foothold in the South Caucasus.

امپراتوری که افق‌های روسیه را به روی ارمنیان گشود
نهم ژوئن ۱۶۷۲، در مسکو، پتر اول، امپراتور روسیه، زاده شد. در دوران او، برنامه‌های استراتژیک برای گسترش روسیه به سوی جنوب تدوین شد. در دربار او، ماجراجویی به نام اسرائیل اوری، که از پاریس آمده بود، ظاهر شد. تاج و تخت روسیه به او عناوین و القابی اعطا کرد تا در مذاکرات با پارسیان معتبرتر به نظر آید. اوری نامه‌های جعلی از ملیک‌های آرتساخ ارائه کرد که ظاهراً از تزارهای روس درخواست کمک کرده بودند. این نامه‌ها به طرف پارسی نشان داده شد و خشم و نگرش منفی نسبت به ارمنیان در ایران را برانگیخت.
در دهه ۱۷۲۰، ارمنیان به رهبری داوید بک در آرتساخ و سیونیک همسایه قیام کردند و این مناطق را موقتاً از سلطه پارسیان آزاد کرده و چندین شکست بزرگ به ترک‌ها وارد کردند.
پتر با تصرف دربند و باکو از پارسیان، فرمانی صادر کرد که به ارمنیان اجازه می‌داد آزادانه در این شهرها ساکن شوند. در میان ارمنیان، سخنان منسوب به پتر درباره نگرش مثبت او نسبت به مردم ارمنی رواج یافت.
با این حال، پتر نتوانست کارزار گسترده‌ای به سوی خود ارمنستان انجام دهد. مشکلات سلامتی، مسائل پیچیده اروپایی، و قدرت ناکافی روسیه در آن زمان برای تثبیت نهایی در قفقاز جنوبی مانع این کار شد.

1975 թվականի հունիսի 1-ին Իջևանում ծնվեց Նիկոլ Վովայի Փաշինյանը՝ լրագրող, պետական, քաղաքական և կուսակցական գործիչ, Հայաստանի Հանրապետության գործող վարչապետ:

Նրա կյանքը լի է եղել պայքարով, հակասություններով և խիզախ քայլերով, որոնք նրան դարձրել են Հայաստանի պատմության ամենաինքնատիպ և քննարկվող առաջնորդներից մեկը: 
1991-1995 թվականներին Փաշինյանը սովորել է Երևանի պետական համալսարանում, սակայն վերջին՝ հինգերորդ կուրսում, քաղաքական դրդապատճառներով հեռացվել է համալսարանից: 1992 թվականից նա ակտիվորեն զբաղվել է լրագրությամբ՝ աշխատելով «Դպրություն», «Հայաստան», «Լրագիր», «Լրագիր օր», «Մոլորակ» թերթերում: 1998 թվականին նա հիմնել է «Օրագիր» օրաթերթը, որը 1999 թվականին փակվել է դատարանի որոշմամբ՝ կրկին քաղաքական պատճառներով: Նույն թվականին նա դարձել է «Հայկական ժամանակ» թերթի գլխավոր խմբագիրը և այդ պաշտոնը զբաղեցրել մինչև 2012 թվականը: 
1999 թվականին Փաշինյանը քաղաքական դրդապատճառներով դատապարտվել է մեկ տարվա ազատազրկման, սակայն միջազգային և հայկական լրագրողական համայնքի ճնշման արդյունքում պատիժը հետաձգվել է, և նա չի կրել ազատազրկումը: 2007 թվականին նա եղել է «Այլընտրանք» հասարակական-քաղաքական միավորման հիմնադիր անդամներից մեկը, իսկ 2008 թվականի նախագահական ընտրություններին աջակցել է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական շտաբին: 2008 թվականի մարտի 1-ի իրադարձություններից հետո նա մեկ տարի և չորս ամիս գտնվել է հետախուզման մեջ, իսկ 2009 թվականին կամավոր ներկայացել է ՀՀ գլխավոր դատախազություն, որտեղ ձերբակալվել է և 2010 թվականին դատապարտվել 7 տարվա ազատազրկման՝ մեղադրվելով զանգվածային անկարգություններ կազմակերպելու մեջ: Հայաստանում և միջազգայնորեն նա ճանաչվել է որպես քաղբանտարկյալ և խղճի գերի: 2011 թվականի մայիսի 27-ին նա ազատ է արձակվել համաներմամբ՝ բանտում անցկացնելով մոտ երկու տարի: 
2012 թվականին Փաշինյանը ընտրվել է Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ «Հայ ազգային կոնգրես» խմբակցության համամասնական ցուցակով: 2013 թվականին նա հիմնել է «Քաղաքացիական պայմանագիր» հասարակական-քաղաքական միավորումը, որն ավելի ուշ դարձել է համանուն կուսակցություն: 2017 թվականին նա ղեկավարել է «ԵԼՔ» դաշինքի խմբակցությունը Ազգային ժողովում: 2018 թվականի մարտի 31-ին Գյումրու Վարդանանց հրապարակից սկսել է «Իմ քայլը» շարժումը, որը 2018 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին հանգեցրել է խաղաղ, թավշյա հեղափոխության: 2018 թվականի մայիսի 8-ին Փաշինյանն ընտրվել է Հայաստանի վարչապետ՝ ժողովրդի պահանջով: 
Փաշինյանի կառավարման ժամանակաշրջանը նշանավորվել է ինչպես ձեռքբերումներով, այնպես էլ լուրջ քննադատություններով: Նրա ղեկավարությամբ Հայաստանը 2020 թվականին պարտություն է կրել հայ-ադրբեջանական պատերազմում, ինչը դարձել է նրա կառավարման ամենամեծ հակասություններից մեկը: Նա դարձել է Հայաստանի միակ ղեկավարը, ով պաշտոնապես ճանաչել է Արցախը Ադրբեջանի կազմում, ինչը հանգեցրել է Արցախի հայաթափման և Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի ավելի քան 150 կմ² տարածքի օկուպացմանը: Այս քայլերը նրան դարձրել են խիստ քննադատության թիրախ հայ հասարակության և սփյուռքի կողմից: 
Մյուս կողմից, Փաշինյանի օրոք Հայաստանում գրանցվել է տնտեսական աննախադեպ աճ: 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո նա վերացրել է տնտեսական գործունեության սահմանափակումները՝ թույլ տալով ձեռնարկատերերին ազատ գործել: Transparency International-ի կոռուպցիայի ընկալման համաշխարհային ինդեքսում Հայաստանը 2018 թվականից բարձրացել է 45 կետով՝ 107-րդ տեղից հասնելով 62-րդ: Այնուամենայնիվ, նրա կառավարման ժամանակաշրջանը շարունակում է մնալ բևեռացնող՝ մի կողմից ոգեշնչելով ժողովրդավարական բարեփոխումների կողմնակիցներին, մյուս կողմից՝ առաջացնելով խոր դժգոհություն նրանց մոտ, ովքեր նրա քաղաքականությունը համարում են ազգային շահերին հակասող: 

Путь Лидера: Слава и Критика
1 июня 1975 года в Иджеване родился Никол Воваевич Пашинян — журналист, государственный, политический и партийный деятель, действующий премьер-министр Армении. Его жизнь — это история борьбы, противоречий и смелых решений, которые сделали его одной из самых ярких и обсуждаемых фигур в истории современной Армении. 
В 1991–1995 годах Пашинян учился в Ереванском государственном университете, но на пятом курсе был отчислен по политическим мотивам. С 1992 года он активно занимался журналистикой, работая в газетах «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор» и «Молорак». В 1998 году основал ежедневную газету «Орагир», которая в 1999 году была закрыта по решению суда из-за политических причин. В том же году Пашинян стал главным редактором газеты «Айкакан жаманак» и занимал эту должность до 2012 года. 
В августе 1999 года он был осуждён на год лишения свободы по политическим мотивам, но под давлением армянского и международного журналистского сообщества исполнение приговора было отсрочено, и Пашинян избежал тюрьмы. В 2007 году он стал одним из основателей общественно-политического движения «Айлнтранк» («Альтернатива»), а в 2008 году поддерживал штаб кандидата в президенты Левона Тер-Петросяна. После событий 1 марта 2008 года Пашинян скрывался от властей в течение года и четырёх месяцев, а 1 июля 2009 года добровольно явился в Генеральную прокуратуру Армении, где был арестован. В январе 2010 года его приговорили к 7 годам лишения свободы за организацию массовых беспорядков. Признанный политическим заключённым и узником совести, он был освобождён по амнистии 27 мая 2011 года, проведя в заключении около двух лет. 
В 2012 году Пашинян был избран депутатом Национального собрания по списку «Армянского национального конгресса». В 2013 году он основал движение «Гражданский договор», которое позже стало одноимённой партией. В 2017 году возглавил парламентскую фракцию блока «ЕЛК» («Выход»). 31 марта 2018 года с площади Вардананц в Гюмри он начал движение «Мой шаг», которое привело к ненасильственной бархатной революции в апреле–мае 2018 года. 8 мая 2018 года Пашинян был избран премьер-министром Армении по требованию народного движения. 
Период правления Пашиняна отмечен как достижениями, так и острой критикой. Под его руководством Армения потерпела поражение в армяно-азербайджанской войне 2020 года, что стало одним из самых спорных моментов его карьеры. Он стал единственным лидером Армении, официально признавшим Арцах частью Азербайджана, что привело к полной депопуляции Арцаха и оккупации Азербайджаном более 150 км² территории Армении. Эти шаги вызвали глубокое недовольство в армянском обществе и диаспоре. 
С другой стороны, при Пашиняне Армения пережила беспрецедентный экономический рост. После революции 2018 года он устранил ограничения на экономическую деятельность, позволив предпринимателям работать свободно. В Глобальном индексе восприятия коррупции Transparency International Армения поднялась с 107-го на 62-е место, улучшив позицию на 45 пунктов. Тем не менее, его правление остаётся поляризующим: для одних он — символ демократических реформ, для других — лидер, чья политика противоречит национальным интересам. 

The Path of Leader: Glory and Controversy
Born on June 1, 1975, in Ijevan, Nikol Vovayevich Pashinyan is a journalist, statesman, political and party leader, and the current Prime Minister of Armenia. His life is a saga of struggle, contradictions, and bold decisions that have made him one of the most distinctive and debated figures in modern Armenian history. 
From 1991 to 1995, Pashinyan studied at Yerevan State University but was expelled in his final year for political reasons. Since 1992, he has been actively engaged in journalism, working for newspapers such as Dprutyun, Hayastan, Lragir, Lragir Or, and Molorak. In 1998, he founded the daily newspaper Oragir, which was shut down by a court decision in 1999 for political reasons. That same year, he became the editor-in-chief of Haykakan Zhamanak, a position he held until 2012. 
In August 1999, Pashinyan was sentenced to one year in prison on political grounds, but due to pressure from Armenian and international journalistic communities, the sentence was deferred, and he avoided imprisonment. In 2007, he co-founded the socio-political movement Aylntranq (Alternative) and supported Levon Ter-Petrosyan’s presidential campaign in 2008. Following the events of March 1, 2008, he spent a year and four months in hiding before voluntarily surrendering to Armenia’s General Prosecutor’s Office on July 1, 2009. He was arrested and, in January 2010, sentenced to seven years for organizing mass riots. Widely recognized as a political prisoner and prisoner of conscience, he was released under amnesty on May 27, 2011, after nearly two years in prison. 
In 2012, Pashinyan was elected to the National Assembly as part of the Armenian National Congress. In 2013, he founded the Civil Contract movement, which later became a political party. In 2017, he led the parliamentary faction of the YELQ (Way Out) alliance. On March 31, 2018, he launched the My Step movement from Vardanants Square in Gyumri, which culminated in the non-violent Velvet Revolution of April–May 2018. On May 8, 2018, Pashinyan was elected Prime Minister of Armenia at the demand of the people. 
Pashinyan’s tenure has been marked by both achievements and intense criticism. Under his leadership, Armenia suffered a defeat in the 2020 Armenian-Azerbaijani war, a turning point that sparked widespread controversy. He became the only Armenian leader to officially recognize Artsakh as part of Azerbaijan, leading to the complete depopulation of Artsakh and the occupation of over 150 km² of Armenian territory by Azerbaijan. These actions have made him a target of fierce criticism from Armenian society and the diaspora. 
On the other hand, Pashinyan’s leadership has brought unprecedented economic growth to Armenia. After the 2018 revolution, he eliminated restrictions on economic activity, enabling entrepreneurs to operate freely. In Transparency International’s Corruption Perceptions Index, Armenia rose 45 places, from 107th to 62nd, since 2018. Yet, his tenure remains deeply polarizing: for some, he is a champion of democratic reforms; for others, his policies are seen as a betrayal of national interests.

1988 թվականի մայիսի 21-ին տեղի ունեցավ Հայաստանի և Ադրբեջանի բարձրագույն կուսակցական ղեկավարների փոփոխություն, որը պաշտոնապես բացատրվեց «առողջական վիճակով»։

Հայաստանում Կարեն Դեմիրճյանին փոխարինեց Սուրեն Հարությունյանը, իսկ Ադրբեջանում Քյամրան Բաղիրովին՝ Աբդուրահման Վեզировը։ Նույն օրը Բաքվում տեղի ունեցավ բազմահազարանոց հանրահավաք՝ Բաղիրովին վերականգնելու պահանջով և կարգախոսներով, ինչպիսիք էին՝ «Հայեր, ռուսներ, հրեաներ՝ դուրս Ադրբեջանից»։ Այս իրադարձությունները դարձան Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության սրման կարևոր խաչմերուկ։
Այս փոփոխությունները, որոնք Խորհրդային Միության ղեկավարության կողմից ներկայացվեցին որպես վարչական որոշումներ, իրականում արմատավորված էին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ծավալվող լարվածության մեջ։ 1988 թվականի սկզբին Ղարաբաղի հայ բնակչությունը սկսել էր բողոքի ակցիաներ՝ պահանջելով միացում Հայաստանին, ինչը սրեց հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները։ Բաքվի հանրահավաքը, որն ուղեկցվում էր ազգայնամոլական կարգախոսներով, վկայում էր ադրբեջանական հասարակության մի ստվար հատվածի մեջ աճող ազգայնական տրամադրությունների մասին։
Կարեն Դեմիրճյանի հեռացումը, որը համարվում էր կայունության խորհրդանիշ, առաջացրեց հայերի շրջանում անվստահություն Խորհրդային կենտրոնական իշխանությունների նկատմամբ։ Նմանապես, Բաղիրովի փոփոխությունը Ադրբեջանում ընկալվեց որպես Մոսկվայի փորձ՝ վերահսկելու ազգային շարժումները։ Բաքվի հանրահավաքի կարգախոսները, որոնք ուղղված էին հայերի, ռուսների և հրեաների դեմ, ցույց տվեցին էթնիկ խտրականության վտանգավոր մակարդակ, որը հետագայում հանգեցրեց բռնությունների, այդ թվում՝ Սումգայիթի ջարդերին։
Այս իրադարձությունները ոչ միայն խորացրին հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը, այլև նշանավորեցին Խորհրդային Միության քայքայման սկիզբը։ Ղեկավարության փոփոխությունները, որոնք ներկայացվում էին որպես «վարչական», չկարողացան զսպել ազգայնական կրքերը և, ընդհակառակը, խթանեցին բողոքի շարժումները։ Բաքվի հանրահավաքը ցույց տվեց, որ ազգայնամոլությունը դառնում էր քաղաքական գործիք, որը կարող էր հանգեցնել անկանխատեսելի հետևանքների։
Այսպիսով, 1988 թվականի մայիսի 21-ի իրադարձությունները դարձան ողբերգական շրջադարձային կետ Հարավային Կովկասի պատմության մեջ՝ բացահայտելով Խորհրդային համակարգի անկարողությունը լուծելու էթնիկ և ազգային խնդիրները։

Начало смуты: анализ событий 21 мая 1988 года
21 мая 1988 года произошла смена высших партийных руководителей Армении и Азербайджана, официально объясненная «состоянием здоровья». Карена Демирчяна сменил Сурен Арутюнян, а Кямрана Багирова — Абдурахман Везиров. В тот же день в Баку состоялся многотысячный митинг с требованиями восстановить Багирова и лозунгами: «Армяне, русские, евреи — вон из Азербайджана!». Эти события стали важным поворотным моментом в эскалации Карабахского конфликта.
Смена руководства, представленная советскими властями как административное решение, была тесно связана с нарастающей напряженностью вокруг Нагорного Карабаха. В начале 1988 года армянское население Карабаха начало акции протеста, требуя присоединения к Армении, что обострило армяно-азербайджанские отношения. Митинг в Баку, сопровождавшийся националистическими лозунгами, свидетельствовал о росте националистических настроений среди значительной части азербайджанского общества.
Отстранение Карена Демирчяна, считавшегося символом стабильности, вызвало недоверие армян к центральным советским властям. Аналогично, замена Багирова в Азербайджане воспринималась как попытка Москвы контролировать национальные движения. Лозунги на митинге в Баку, направленные против армян, русских и евреев, продемонстрировали опасный уровень этнической нетерпимости, который впоследствии привел к насилию, включая Сумгаитский погром.
Эти события не только усугубили армяно-азербайджанский конфликт, но и стали предвестником распада Советского Союза. Смена руководства, представленная как «административная», не смогла сдержать националистические страсти и, напротив, подстегнула протестные движения. Митинг в Баку показал, что национализм становится политическим инструментом, способным привести к непредсказуемым последствиям.
Таким образом, события 21 мая 1988 года стали трагической вехой в истории Южного Кавказа, обнажив неспособность советской системы решать этнические и национальные проблемы.
English
The Spark of Unrest: Analysis of the Events of May 21, 1988
On May 21, 1988, the top party leaders of Armenia and Azerbaijan were replaced, officially due to “health reasons.” Karen Demirchyan was succeeded by Suren Harutyunyan in Armenia, and Kyamran Baghirov was replaced by Abdurakhman Vezirov in Azerbaijan. On the same day, a massive rally took place in Baku, demanding Baghirov’s reinstatement and featuring slogans such as: “Armenians, Russians, Jews—out of Azerbaijan!” These events marked a critical turning point in the escalation of the Nagorno-Karabakh conflict.
The leadership changes, presented by Soviet authorities as administrative decisions, were deeply rooted in the growing tensions over Nagorno-Karabakh. Earlier in 1988, the Armenian population of Karabakh began protests demanding unification with Armenia, which strained Armenian-Azerbaijani relations. The Baku rally, accompanied by nationalist slogans, reflected the rising tide of nationalist sentiments within a significant portion of Azerbaijani society.
The removal of Karen Demirchyan, a symbol of stability, fueled distrust among Armenians toward the Soviet central authorities. Similarly, Baghirov’s replacement in Azerbaijan was perceived as Moscow’s attempt to curb national movements. The slogans at the Baku rally, targeting Armenians, Russians, and Jews, revealed a dangerous level of ethnic intolerance that later erupted into violence, including the Sumgait pogrom.
These events not only intensified the Armenian-Azerbaijani conflict but also foreshadowed the disintegration of the Soviet Union. The leadership changes, framed as “administrative,” failed to contain nationalist passions and instead fueled protest movements. The Baku rally demonstrated that nationalism was becoming a potent political tool with unpredictable consequences.
Thus, the events of May 21, 1988, became a tragic milestone in the history of the South Caucasus, exposing the Soviet system’s inability to address ethnic and national issues effectively.

1969 թվականի մայիսի 21-ին Բեյրութում վախճանվեց Սիմոն Գազարի Վրացյանը (Կրուզյան), հայ պետական գործիչ։

1920 թվականի նոյեմբերի 25-ից դեկտեմբերի 2-ը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին Վրացյանը գտնվում էր Թիֆլիսում, որտեղ մասնակցում էր հայկական կամավորական ջոկատների ձևավորմանը, որոնք Կովկասյան ճակատում պայքարում էին թուրքական զորքերի դեմ: 1918 թվականին նա ընտրվեց Անդրկովկասյան սեյմի անդամ: Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո նշանակվեց Հանրապետության դիվանագիտական առաքելության ղեկավար՝ Ռուսաստանի հարավում գործող Դենիկինի Կամավորական բանակի մոտ: 1919 թվականին ընտրվեց Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր, իսկ հետագայում դարձավ դաշնակցական կառավարության գյուղատնտեսության և աշխատանքի նախարար: Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո Վրացյանը գաղթեց արտերկիր՝ ապրելով Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում և Լիբանանում: 1967 թվականին նա հրատարակեց իր վեցհատոր «Կյանքի ճանապարհներով» հուշագրությունը՝ թողնելով անգնահատելի ժառանգություն հայ ժողովրդի պատմության և պայքարի մասին: 


21 мая 1969 года в Бейруте скончался Симон Газарович Врацян (Крузян), государственный деятель, последний премьер-министр Республики Армения с 25 ноября по 2 декабря 1920 года. В начале Первой мировой войны он находился в Тифлисе, участвуя в формировании армянских добровольческих дружин, сражавшихся на Кавказском фронте против турецких войск. В 1918 году Врацян был избран членом Закавказского сейма. После провозглашения независимости Армении он был назначен руководителем дипломатической миссии республики при Добровольческой армии генерала Деникина на юге России. В 1919 году стал депутатом парламента Армении, а затем министром сельского хозяйства и труда в правительстве Дашнакцутюн. После установления советской власти в Армении Врацян эмигрировал, жил во Франции, США и Ливане. В 1967 году он опубликовал шеститомные воспоминания «По дорогам жизни», оставив бесценное свидетельство о борьбе и истории армянского народа. 


On May 21, 1969, in Beirut, Simon Gazarovich Vratsian (Kruzian), a prominent statesman and the last Prime Minister of the Republic of Armenia from November 25 to December 2, 1920, passed away. At the outbreak of World War I, he was in Tiflis, contributing to the formation of Armenian volunteer units that fought against Turkish forces on the Caucasian front. In 1918, he was elected a member of the Transcaucasian Seim. Following Armenia’s declaration of independence, Vratsian was appointed head of the republic’s diplomatic mission to General Denikin’s Volunteer Army in southern Russia. In 1919, he became a member of the Armenian parliament and later served as the Minister of Agriculture and Labor in the Dashnak government. After the establishment of Soviet power in Armenia, Vratsian emigrated, living in France, the United States, and Lebanon. In 1967, he published his six-volume memoir, Along the Paths of Life, leaving an invaluable legacy of the Armenian people’s history and struggle.

8 մայիսի, 1884 թվական — ծնվել է Հարրի Թրումանը, ԱՄՆ 33-րդ նախագահը: Նրա կառավարման ժամանակաշրջանը դարձավ պատմական իրադարձությունների խաչմերուկ, որոնք ազդեցին ոչ միայն համաշխարհային քաղաքականության, այլև հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա:

Թրումանը հայտնի է Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա ատոմային ռումբերի կիրառման որոշմամբ, որը, պատմաբանների կարծիքով, ոչ միայն ավարտեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, այլև ազդանշան էր ԽՍՀՄ-ին՝ զսպելու նրա ծրագրերը Թուրքիայի նկատմամբ: Այս քայլով Թրուման խոչընդոտեց Խորհրդային Հայաստանի տարածքների ընդլայնմանը, որի համար պայքարում էր Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի քարտուղար Գրիգորի Արուտինովը: 
1945 թվականին, երբ խորհրդային զորքերը կանգնած էին Բեռլինի մոտ, Արուտինովը դիմեց Ստալինին՝ առաջարկելով պահանջել Թուրքիայից վերադարձնել հայկական պատմական տարածքները՝ Կարսը և Արդահանը: Ստալինը, վստահելով Արուտինովին, հավանություն տվեց այս նախաձեռնությանը: ԽՍՀՄ-ը չեղարկեց Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագիրը և ուլտիմատում ներկայացրեց: Թուրքիան մերժեց պահանջը, սակայն սկսեց տարհանել սահմանամերձ շրջանների բնակչությանը և ունեցվածքը: Խորհրդային բանակը սկսեց պատրաստվել ռազմական գործողությունների՝ հայկական հողերի ազատագրման համար: 
Ցավոք, ԱՄՆ-ի գործողությունները սահմանափակվեցին ոչ միայն ատոմային ռումբերով: 1947 թվականին Թրումանի վարչակազմը Թուրքիային տրամադրեց 100 միլիոն դոլարի վարկ՝ բանակի արդիականացման համար, իսկ 1952 թվականին Թուրքիան դարձավ ՆԱՏՕ-ի անդամ՝ վերածվելով Արևմուտքի առաջնային դաշնակցի, որը սահմանակից էր ԽՍՀՄ-ին: Թրումանի այս քայլերը փակեցին հայ ժողովրդի պատմական արդարության վերականգնման ճանապարհը, սակայն նրա ժառանգությունը մնում է որպես համաշխարհային պատմության առանցքային էջերից մեկը: 

8 мая 1884 года, Ламар, Миссури, США — родился Гарри Трумэн, 33-й президент Соединённых Штатов. Его правление стало переломным моментом в мировой истории, определив не только исход Второй мировой войны, но и судьбу армянского народа. Трумэн вошёл в историю как президент, санкционировавший сброс атомных бомб на Хиросиму и Нагасаки. Историки считают, что одной из целей этих атак было предупреждение Сталину, чтобы он отказался от претензий на Турцию. Этим решением Трумэн воспрепятствовал планам Григория Арутинова, секретаря ЦК Компартии Армении, а Турция осталась единственной страной из союзников Гитлера, избежавшей наказания. 
В 1945 году, когда советские войска стояли под Берлином, Арутинов обратился к Сталину с предложением потребовать от Анкары возвращения оккупированных армянских территорий — Карса и Ардагана. Сталин, доверяя Арутинову, одобрил инициативу. СССР денонсировал советско-турецкий договор о мире и предъявил Турции ультиматум. Турция ответила отказом, но начала эвакуацию населения и имущества из приграничных районов. Советская армия сосредоточила на границе крупные силы и готовилась к операции по освобождению западноармянских земель. 
К сожалению, действия США не ограничились атомными бомбами. В 1947 году администрация Трумэна предоставила Турции льготный кредит на 100 миллионов долларов (огромная сумма по тем временам) для перевооружения армии. В 1952 году Турция вступила в НАТО, став ключевым форпостом Запада и единственным членом альянса, граничащим с СССР. Эти шаги Трумэна заблокировали возможность восстановления исторической справедливости для армянского народа, но его наследие остаётся одной из ключевых глав мировой истории. 

May 8, 1884, Lamar, Missouri, USA — Harry Truman, the 33rd President of the United States, was born. His presidency marked a pivotal era in global history, influencing not only the outcome of World War II but also the fate of the Armenian people. Truman is best known for authorizing the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki, a decision historians believe was partly aimed at signaling to Stalin to abandon ambitions toward Turkey. By doing so, Truman thwarted the plans of Grigory Arutinov, Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, while Turkey remained the only Axis-aligned nation to escape punishment. 
In 1945, as Soviet troops stood at Berlin’s gates, Arutinov urged Stalin to demand the return of occupied Armenian territories—Kars and Ardahan—from Turkey. Stalin, valuing Arutinov’s counsel, approved the initiative. The USSR denounced the Soviet-Turkish peace treaty and issued an ultimatum to Ankara. Turkey rejected the demand but began evacuating border regions. The Soviet army amassed forces along the border, preparing for an operation to liberate Western Armenian lands. 
Regrettably, the U.S. response extended beyond atomic bombs. In 1947, Truman’s administration granted Turkey a $100 million loan (a colossal sum at the time) to modernize its military. In 1952, Turkey joined NATO, becoming a critical Western ally and the only NATO member directly bordering the USSR. Truman’s actions closed the door on restoring historical justice for the Armenian people, yet his legacy endures as a defining chapter in world history.

1481 թվականի մայիսի 3-ին մահացավ օսմանյան սուլթան Մեհմեդ II Ֆաթիհը (Նվաճող)՝ Կոստանդնուպոլիսը գրաված և Օսմանյան կայսրության հիմքը դրած կառավարիչը:

Հայերի նկատմամբ նա վարում էր խորամանկ քաղաքականություն՝ մտրակի և բլիթի մեթոդ: Մի կողմից նա չէր խոչընդոտում հայերի բարգավաճմանը Կոստանդնուպոլսում, հայերին նշանակում էր բարձր պաշտոնների, և Օսմանյան կայսրության դեսպանները բազմաթիվ երկրներում հայեր էին: Սակայն մյուս կողմից, պատմական Հայաստանի տարածքում բնակվող հայերը ենթարկվում էին տեղի փաշաների և բեկերի կողմից դաժան վերաբերմունքի և ստիպված էին վճարել նաև քրդական ցեղերի կողմից սահմանված հարկեր: Հայերը, ինչպես և Օսմանյան կայսրությունում բնակվող մյուս քրիստոնյաները, պարտավոր էին իրենց առողջ տղաներից մի մասը հանձնել սուլթանական կառավարությանը, որոնք վերածվում էին յանիչարների: Մեհմեդ II-ը ակտիվորեն սկսեց պատմական հայկական հողերը բնակեցնել մուսուլման քրդերով, որոնք ավելի հավատարիմ էին թուրքական իշխանությանը և ունեին ավելի քիչ քաղաքական հավակնություններ, քան հայերը Օսմանյան կայսրությունում: 

Коварный “Строитель” Османской Империи
3 мая 1481 года умер османский султан Мехмед II Завоеватель (Фатих), захвативший Константинополь и заложивший основу Османской империи. По отношению к армянам он проводил коварную политику кнута и пряника: с одной стороны, он не препятствовал процветанию армян в Константинополе, назначал их на высокие должности, а послы Османской империи во многих странах также были армянами. С другой стороны, армяне, проживавшие на территории исторической Армении, подвергались жестокому обращению со стороны местных пашей и беев и были вынуждены платить дополнительные налоги, наложенные курдскими племенами. Армяне, как и другие христиане в Османской империи, также обязаны были отдавать часть здоровых мальчиков султанскому правительству, которое превращало их в янычар. Мехмед II активно заселял исторические армянские земли мусульманами-курдами, которые были более лояльны турецкому правлению и имели меньше политических амбиций, чем армяне в империи. 


On May 3, 1481, the Ottoman Sultan Mehmed II, known as the Conqueror (Fatih), passed away—the ruler who captured Constantinople and laid the foundation for the Ottoman Empire. His policy toward Armenians was a cunning blend of carrot and stick: on one hand, he allowed Armenians to prosper in Constantinople, appointing them to high positions, with many Ottoman ambassadors in various countries being Armenians. On the other hand, Armenians living in historical Armenia faced harsh treatment from local pashas and beys and were forced to pay additional taxes imposed by Kurdish tribes. Armenians, like other Christians in the Ottoman Empire, were also required to surrender some of their healthy boys to the sultan’s government, which turned them into Janissaries. Mehmed II actively resettled historical Armenian lands with Muslim Kurds, who were more loyal to Turkish rule and had fewer political ambitions than the Armenians in the empire.

2 մայիսի, 1219 թ., Սիս, Հայկական Կիլիկիայի թագավորություն — մահացել է Լևոն Երկրորդ Ռուբինյանը, Հայկական Կիլիկիայի թագավորը 1198 թվականի հունվարի 6-ից: Լևոնը Կապանի՝

երկրի կարևոր ամրոցի տերն էր և աջակցում էր իր եղբորը՝ Ռուբեն Գ-ին, պետության պաշտպանության և կառավարման գործում: Ռուբեն Գ-ի գերեվարությունից հետո Լևոնը կենտրոնացրեց երկրի իշխանությունը իր ձեռքերում: Լևոնի և Հեթումյան իշխան Բակուրանի ջանքերով Անտիոքից վերադարձած Ռուբեն Գ-ն կամավոր հանձնեց իշխանությունը Լևոնին և նահանջեց Արկայակագնի վանք, որտեղ նույն թվականին մահացավ: Լևոնի օրոք Հայկական Կիլիկիայի թագավորության սահմանները ձգվում էին Սելևկիայից մինչև Անտիոք, Միջերկրական ծովից մինչև Տավրոս և Հակատավրոս լեռները: Բացի Կիլիկիայից, Լևոնի իշխանության ներքո էին Պամֆիլիան, Իսավրիան, Լիկաոնիան և Գերմանիկան: Երկրի սահմանները պաշտպանելու համար Լևոնը վերակառուցեց հին ամրոցները, կառուցեց նոր ամրություններ և բազմաթիվ դիտաշտարակներ, ստեղծեց հզոր մշտական բանակ և սահմանեց ռազմական պատրաստության կանոններ: Նա կարգավորեց կառավարման մարմինները, թագավորական հաստատությունները, սահմանեց վասալների պարտականությունները և ամրապնդեց օրինականությունը: Պետական հարկերը կայունացնելու համար Լևոնը հաշվառեց երկրի գյուղերը, ագարակները, այգիներն ու արոտավայրերը: Նրա հրամանով վերանորոգվեցին հին վանքերը, հիմնվեցին նորերը, և դրանց կից բացվեցին դպրոցներ: Լևոնը իր պալատ հրավիրեց բազմաթիվ գիտնականների և նկարիչների՝ նրանց համար ստեղծելով արտոնյալ պայմաններ: Նրա կառավարման շնորհիվ Կիլիկիայի Հայաստանը դարձավ մշակութային և ռազմական հզոր կենտրոն:

2 мая 1219 года, Сис, Армянское Киликийское царство — скончался Левон Второй Рубинян, армянский царь с 6 января 1198 года. Левон владел Капаном, важной крепостью страны, и поддерживал своего брата Рубена III в обороне и управлении государством. После пленения Рубена III Левон сосредоточил власть в своих руках. Благодаря усилиям Левона и хетумийского князя Бакурана вернувшийся из Антиохии Рубен III добровольно передал власть Левону и удалился в монастырь Аркаякагни, где скончался в том же году. Во времена правления Левона границы Армянского Киликийского царства простирались от Селевкии до Антиохии, от Средиземного моря до гор Тавра и Антитавра. Помимо Киликии, под его властью находились Памфилия, Исаврия, Ликаония и Германика. Для защиты границ Левон перестроил старые крепости, возвел новые укрепления и множество сторожевых башен, создал мощную постоянную армию и установил правила военной подготовки. Он упорядочил органы управления, королевские учреждения, определил обязанности вассалов и укрепил легитимность. Для стабилизации государственных налогов Левон провел учет деревень, ферм, садов и пастбищ страны. По его приказу были отремонтированы старые монастыри, основаны новые, а при них открыты школы. Левон пригласил ко двору ученых и художников, создав для них привилегированные условия. Благодаря его правлению Киликийская Армения стала мощным культурным и военным центром.

May 2, 1219, Sis, Armenian Kingdom of Cilicia — Levon II Rubinyan, Armenian king since January 6, 1198, passed away. Levon was the lord of Kapan, a key fortress of the kingdom, and supported his brother, Ruben III, in defending and governing the state. Following Ruben III’s capture, Levon consolidated power in his hands. Through the efforts of Levon and the Hethumid prince Bakuran, Ruben III, upon returning from Antioch, voluntarily relinquished power to Levon and retired to the Arkaikagni Monastery, where he died that same year. During Levon’s reign, the borders of the Armenian Kingdom of Cilicia stretched from Seleucia to Antioch, from the Mediterranean Sea to the Taurus and Anti-Taurus Mountains. In addition to Cilicia, Levon’s rule extended over Pamphylia, Isauria, Lycaonia, and Germanica. To protect the kingdom’s borders, Levon rebuilt old fortresses, constructed new fortifications and numerous watchtowers, established a strong standing army, and set regulations for military training. He streamlined administrative bodies, royal institutions, defined the roles of vassals, and reinforced legitimacy. To stabilize state taxes, Levon conducted a census of the country’s villages, farms, gardens, and pastures. By his decree, old monasteries were restored, new ones founded, and schools established alongside them. Levon invited numerous scholars and artists to his court, providing them with privileged conditions. Under his rule, Cilician Armenia became a formidable cultural and military center.

30 ապրիլի, 1945 թ., Բեռլին, Գերմանիա. Ինքնասպան եղավ Ադոլֆ Հիտլերը: Նա ղեկավարեց նացիստական Գերմանիան՝ «Ո՞վ է հիմա հիշում Հայոց ցեղասպանությունը», – ասել է Հիտլերը՝ Վերմախտի սպաներին ուղղված իր ելույթում՝ արդարացնելով սեփական հանցագործությունները: 

Հիտլերը տեղյակ էր Հայոց ցեղասպանության մասին և, հավանաբար, դրանից է ոգեշնչվել Հոլոքոստի գաղափարը: Թեև 1943 թվականից նացիստները պաշտոնապես հայերին համարում էին «արիական» ժողովուրդ, Հիտլերն անձամբ հայերին համեմատում էր հրեաների հետ՝ նշելով, որ նրանք հաճախ զբաղվում էին առևտրով և ֆինանսներով: Այնուամենայնիվ, նացիստական գաղափարախոսությունը հայերին և պարսիկներին դասում էր «մաքուր արիացիների» շարքին: 
Համաձայն նացիստական «Օստ» ծրագրի՝ Կովկասն ու Անդրկովկասը պետք է վերածվեին «Reichskommissariat Kaukasien»-ի՝ հսկայական գերմանական գաղութի՝ կենտրոնացած Թբիլիսիում: Հայաստանը, ինչպես և հարևան երկրները, պետք է դառնար Բեռլինին ենթակա «Generalkommissariat Armenien»՝ Երևանում գտնվող գլխավոր կենտրոնով, որը ղեկավարվելու էր նացիստների կողմից: Հայ բնակչության ճակատագիրը նման կամակերպ պետությունում մնում էր անորոշ: 
Ավելի վատ սցենար էր սպասվում, եթե Թուրքիան մտներ պատերազմ ԽՍՀՄ-ի դեմ: Այդ դեպքում Հիտլերը կարող էր Անկարային հանձնել Անդրկովկասի զգալի մասը, ներառյալ Հայաստանն ու Վրաստանը: Դաշնակից Թուրքիայի իշխանության ներքո հայ ժողովրդի ճակատագիրը կլիներ ողբերգական: 
Հենց այս հանգամանքը ստիպեց որոշ հայտնի հայ քաղաքական գործիչների գնալ համագործակցության նացիստների հետ՝ հույսով, որ դա կփրկի հայրենիքը Թուրքիային հանձնելուց: Սակայն հայերի ճնշող մեծամասնությունը, գիտակցելով, որ Գերմանիայի հաղթանակը կամ Թուրքիայի ներխուժումը կդառնան աղետ, ակտիվորեն մարտնչեց Խորհրդային բանակի կազմում՝ Հայրենական մեծ պատերազմի բոլոր ճակատներում: 
Հայաստանի 1,5 միլիոն բնակչությունից 600 հազար մարդ՝ բնակչության մեկ երրորդը, կռվեց Հիտլերի դեմ: Սա չի ներառում ԽՍՀՄ-ի այլ վայրերում բնակվող հայերին: Հայ ժողովուրդը, իր պատմությունից ելնելով, լավ գիտեր ազատության գինը և աննկուն պայքար մղեց ընդդեմ նացիզմի: 

30 апреля 1945 года, Берлин, Германия. Был застрелен по собственному желанию или покончив с собой Адольф Гитлер-  Он возглавил нацистскую Германию, став одним из самых страшных преступников в истории человечества. «Кто сейчас помнит об армянском геноциде?» — говорил Гитлер, обращаясь к офицерам Вермахта, оправдывая свои злодеяния. 
Гитлер знал об армянском геноциде и, вероятно, именно с него взял идею Холокоста. Хотя с 1943 года нацисты официально считали армян «арийским» народом, Гитлер лично сравнивал армян с евреями, отмечая, что они часто занимались коммерцией, финансами и торговлей. Тем не менее, нацистская идеология причисляла армян и персов к «чистым арийцам». 
Согласно нацистскому плану «Ост», Кавказ и Закавказье должны были стать «Reichskommissariat Kaukasien» — огромной немецкой колонией с центром в Тбилиси. Армения, как и соседние страны, превратилась бы в подчиненный Берлину «Generalkommissariat Armenien» с центром в Ереване, управляемый нацистами. Судьба армянского населения в таком марионеточном государстве оставалась неясной. 
Худший сценарий ждал Армению в случае вступления Турции в войну против СССР. Гитлер мог передать Анкаре значительную часть Закавказья, включая земли Армении и Грузии. В качестве союзника Турция не сулила армянам ничего хорошего. 
Именно это обстоятельство вынудило некоторых видных армянских политических деятелей пойти на сотрудничество с нацистами, надеясь таким образом спасти родную землю от передачи Турции. Однако подавляющее большинство армян, понимая, что победа Германии или вторжение Турции обернутся катастрофой, активно сражались в рядах Советской армии на всех фронтах Великой Отечественной войны. 
Из 1,5-миллионного населения Армении 600 тысяч человек — треть населения — ушли воевать против Гитлера. Это не считая армян, проживавших в других частях СССР. Армянский народ, опираясь на свою историю, хорошо знал цену свободы и вел бескомпромиссную борьбу против нацизма. 

April 30, 1945, Berlin, Germany. Shot himself by choice, Adolf Hitler he led Nazi Germany, becoming one of history’s most infamous criminals. “Who now remembers the Armenian Genocide?” Hitler reportedly said to Wehrmacht officers, justifying his atrocities. 
Hitler was aware of the Armenian Genocide and likely drew inspiration from it for the Holocaust. Although the Nazis officially classified Armenians as an “Aryan” people from 1943, Hitler personally likened Armenians to Jews, noting their frequent involvement in commerce, finance, and trade. Nonetheless, Nazi ideology grouped Armenians and Persians as “pure Aryans.” 
Under the Nazi “Ost” plan, the Caucasus and Transcaucasia were to become the “Reichskommissariat Kaukasien,” a vast German colony centered in Tbilisi. Armenia, like neighboring countries, would have been transformed into a Berlin-controlled “Generalkommissariat Armenien,” with Yerevan as its capital, governed by Nazis. The fate of the Armenian population in such a puppet state was uncertain. 
A graver scenario loomed if Turkey entered the war against the USSR. Hitler could have handed much of Transcaucasia, including Armenian and Georgian lands, to Ankara. As an ally, Turkey’s rule promised nothing but tragedy for the Armenian people. 
This prospect drove some prominent Armenian political figures to collaborate with the Nazis, hoping to save their homeland from being ceded to Turkey. However, the vast majority of Armenians, realizing that a German victory or Turkish invasion would spell disaster, fought fiercely in the Soviet Army across all fronts of the Great Patriotic War. 
From Armenia’s 1.5 million population, 600,000 people—a third of its inhabitants—went to fight against Hitler. This figure excludes Armenians living elsewhere in the USSR. Drawing on their history, the Armenian people understood the cost of freedom and waged an unwavering battle against Nazism.

Սադդամ Հուսեյն Աբդ ալ-Մաջիդ ալ-Տիկրիտին ծնվել է 1937 թվականի ապրիլի 28-ին միջազգային քաղաքականության ամենահակասական կերպարներից մեկը: Իրաքի նախագահը (1979-2003)

Հայերը Իրաքում կազմում էին փոքր, բայց նշանակալի համայնք, հիմնականում կենտրոնացած Բաղդադում և Բասրայում: Նրանք հիմնականում քրիստոնյա էին և զբաղվում էին առևտրով, արհեստներով ու մշակութային գործունեությամբ: Սադդամի ռեժիմի օրոք հայերը, ինչպես Իրաքի մյուս փոքրամասնությունները: Սակայն Իրաք-Իրան պատերազմը (1980-1988) և Քուվեյթի ներխուժումը (1990) ծանր հետևանքներ ունեցան հայ համայնքի համար՝ տնտեսական ճգնաժամերի և պատերազմական անկայունության պատճառով: Շատ հայեր ստիպված էին լքել Իրաքը:
Սադդամի քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ չուներ հստակ թիրախավորված բնույթ: Նրա ռեժիմը կենտրոնացած էր ավելի մեծ էթնիկ և կրոնական խմբերի, մասնավորապես՝ քրդերի և շիաների վրա: Այնուամենայնիվ, հայերը, լինելով քրիստոնյա փոքրամասնություն, երբեմն զգում էին ճնշումներ, հատկապես Բաաս կուսակցության կողմից պետականացված կրոնական և մշակութային քաղաքականության պատճառով: Օրինակ, հայկական եկեղեցիները գտնվում էին կառավարության վերահսկողության ներքո, իսկ հայկական դպրոցները սահմանափակվում էին կրթական ծրագրերում:
2003 թվականին ԱՄՆ-ի գլխավորած կոալիցիայի կողմից Սադդամի ռեժիմի տապալումից հետո Իրաքում սկսվեց քաոս, որը խորապես ազդեց հայ համայնքի վրա: Շատ հայեր, վախենալով կրոնական ծայրահեղականների հարձակումներից, փախան երկրից՝ հաստատվելով Հայաստանում, ԱՄՆ-ում կամ Եվրոպայում: Սադդամի կառավարման ավարտը, թեև վերացրեց նրա բռնապետությունը, բայց չբերեց կայունություն Իրաքի հայերի համար:
Սադդամ Հուսեյնը մնում է պատմության ամենաուշագրավ և վիճահարույց կերպարներից մեկը: Նրա ժառանգությունը հայերի համար, թեև ոչ առանցքային, արտացոլում է Իրաքի բարդ էթնիկ և կրոնական խճանկարը: Նրա կառավարման ժամանակ հայերը փորձում էին գոյատևել՝ հարմարվելով ռեժիմի պայմաններին, իսկ նրա անկումից հետո նրանք կանգնեցին նոր մարտահավերների առջև:

Саддам Хусейн и армяне: История без предвзятости
Саддам Хусейн Абд аль-Маджид аль-Тикрити родился 28 апреля 1937 года в деревне Аль-Ауджа, недалеко от иракского города Тикрит. Его имя «Саддам» на арабском означает «противостоящий», и он действительно стал одной из самых противоречивых фигур в мировой политике. Президент Ирака (1979–2003) прославился жёсткой политикой, войнами и репрессиями. Но как его история связана с армянами?
Армяне в Ираке составляли небольшую, но значимую общину, сосредоточенную в основном в Багдаде и Басре. Они были преимущественно христианами и занимались торговлей, ремёслами и культурной деятельностью. Во времена режима Саддама армяне, как и другие меньшинства в Ираке, находились под контролем государства, но не подвергались столь жестоким репрессиям, как, например, курды или шииты. Тем не менее Ирано-Иракская война (1980–1988) и вторжение в Кувейт (1990) серьёзно повлияли на армянскую общину из-за экономических кризисов и военной нестабильности. Многие армяне были вынуждены покинуть Ирак.
Политика Саддама в отношении армян не носила целенаправленного характера. Его режим сосредотачивался на более крупных этнических и религиозных группах, таких как курды и шииты. Однако армяне, будучи христианским меньшинством, иногда ощущали давление, особенно из-за государственной политики партии Баас, которая контролировала религиозные и культурные институты. Например, армянские церкви находились под надзором властей, а армянские школы сталкивались с ограничениями в образовательных программах.
В 2003 году режим Саддама был свергнут коалицией во главе с США, что привело к хаосу в Ираке. Это сильно затронуло армянскую общину: многие армяне, опасаясь атак со стороны религиозных экстремистов, покинули страну, переселившись в Армению, США или Европу. Падение Саддама, хотя и положило конец его диктатуре, не принесло стабильности иракским армянам.
Саддам Хусейн остаётся одной из самых заметных и спорных фигур в истории. Его наследие для армян, хотя и не является ключевым, отражает сложную этническую и религиозную мозаику Ирака. Во времена его правления армяне старались выживать, адаптируясь к условиям режима, а после его падения столкнулись с новыми вызовами.

Saddam Hussein and the Armenians: A History Without Bias
Saddam Hussein Abd al-Majid al-Tikriti was born on April 28, 1937, in the village of Al-Awja, near the Iraqi city of Tikrit. His name, “Saddam,” meaning “one who confronts” in Arabic, foreshadowed his role as one of the most controversial figures in global politics. As Iraq’s president (1979–2003), he was known for his harsh policies, wars, and repressions. But what connection does his story have with the Armenians?
The Armenian community in Iraq was small but significant, primarily concentrated in Baghdad and Basra. Mostly Christian, they engaged in trade, craftsmanship, and cultural activities. Under Saddam’s regime, Armenians, like other minorities in Iraq, were subject to state control but did not face the extreme violence directed at groups like the Kurds or Shiites. However, the Iran-Iraq War (1980–1988) and the invasion of Kuwait (1990) had severe consequences for the Armenian community due to economic crises and wartime instability. Many Armenians were forced to leave Iraq.
Saddam’s policies toward Armenians were not specifically targeted. His regime focused on larger ethnic and religious groups, such as Kurds and Shiites. Nevertheless, as a Christian minority, Armenians occasionally faced pressures, particularly due to the Ba’ath Party’s state-controlled religious and cultural policies. For instance, Armenian churches were under government oversight, and Armenian schools faced restrictions in their educational programs.
In 2003, Saddam’s regime was toppled by a U.S.-led coalition, plunging Iraq into chaos. This deeply affected the Armenian community, with many fleeing the country out of fear of attacks by religious extremists, resettling in Armenia, the U.S., or Europe. While the fall of Saddam ended his dictatorship, it did not bring stability to Iraq’s Armenians.
Saddam Hussein remains one of history’s most prominent and contentious figures. His legacy for the Armenians, though not central, reflects Iraq’s complex ethnic and religious tapestry. During his rule, Armenians sought to survive by adapting to the regime’s conditions, and after his downfall, they faced new challenges.

1945 թվականի ապրիլի 28-ին Իտալիայի Դոնգո քաղաքի մոտակայքում գտնվող Ջուլինո դի Մեզեգրա գյուղում մահապատժի ենթարկվեց Բենիտո Ամիլկարե Անդրեա Մուսսոլինին: Նա եղել է Իտալիայի ֆաշիստական առաջնորդը՝ «դուչե»-ն, ով ղեկավարել է երկիրը 1922-1943 թվականներին:

Մուսսոլինիի և Թուրքիայի հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի գործողությունները, ինչպես նաև նրանց կապը Հայոց Ցեղասպանության հետ, բացահայտում են 20-րդ դարի ամենամութ էջերից մեկը:
Հայոց Ցեղասպանությունը, որը տեղի է ունեցել 1915-1923 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում, եղել է հայ ժողովրդի համակարգված ոչնչացումը: Այն իրականացվել է երիտթուրքերի կողմից՝ Մեհմեդ Թալաաթի, Էնվեր փաշայի և Ջեմալ փաշայի ղեկավարությամբ: Ավելի քան 1,5 միլիոն հայեր սպանվել են կամ մահացել են մահվան երթերի ժամանակ: Թեև Աթաթյուրքը (1881-1938) անձամբ չի մասնակցել 1915 թվականի իրադարձություններին, նրա հետագա քաղաքականությունը ամրապնդեց ցեղասպանության ժխտման գիծը: 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո Աթաթյուրքը ձևավորեց ազգային ինքնություն, որը բացառում էր էթնիկ փոքրամասնություններին, այդ թվում՝ հայերին: Նա շրջապատել էր իրեն այն մարդկանցով, ովքեր մասնակցել էին հայերի սպանություններին, և 1919 թվականին Անկարայում իր ելույթում արդարացրել էր բռնությունները՝ մեղադրելով հայերին:
Մուսսոլինին, իր հերթին, ոգեշնչվել է թուրքական մեթոդներով: Նրա սիրուհու՝ Կլարա Պետաչիի օրագրերում նշվում է, որ 1938 թվականին Մուսսոլինին ասել է. «Ես կկազմակերպեմ նույնպիսի ջարդ, ինչպիսին թուրքերն արեցին»: Նա խոսում էր Հայոց Ցեղասպանության մասին՝ այն համարելով օրինակ իր ֆաշիստական ռեժիմի համար: Իտալիայում Մուսսոլինիի ռեժիմը հայտնի էր իր ագրեսիվ ազգայնականությամբ և բռնաճնշումներով, ներառյալ Լիբիայում տեղի բնակչության դեմ ցեղասպանական գործողությունները:
Թուրքիայի և Իտալիայի առաջնորդների գաղափարախոսությունները խաչվում էին ազգայնականության և էթնիկ «մաքրությունների» գաղափարի շուրջ: Աթաթյուրքի քաղաքականությունը նպատակ ուներ ստեղծել միատարր թուրքական պետություն՝ ջնջելով հայերի, հույների և այլ փոքրամասնությունների հետքերը: Նմանապես, Մուսսոլինին ձգտում էր ընդլայնել Իտալիայի ազդեցությունը՝ օգտագործելով բռնություն և ճնշումներ: Երկու առաջնորդներն էլ ազդեցություն են թողել 20-րդ դարի բռնապետական ռեժիմների վրա, ներառյալ նացիստական Գերմանիան, որտեղ Ադոլֆ Հիտլերը նույնպես ոգեշնչվել է թուրքական փորձով՝ հայտնի խոսքերով. «Ո՞վ է այսօր հիշում հայերի ջարդը»:
Այսօր Հայոց Ցեղասպանության ճանաչումը մնում է համաշխարհային օրակարգի կարևոր հարց: Թուրքիան շարունակում է ժխտել ցեղասպանությունը, մինչդեռ Իտալիան, ի վերջո, ճանաչել է այն 2000 թվականին: Բենիտո Մուսսոլինիի և Աթաթյուրքի ժառանգությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես են ազգայնականությունն ու բռնությունը ձևավորել պատմությունը՝ թողնելով խորը վերքեր հայ ժողովրդի հիշողության մեջ:

Бенито Муссолини, Ататюрк и геноцид армян: темные страницы истории
28 апреля 1945 года в деревне Джулино ди Медзегра, недалеко от города Донго в Италии, был казнён Бенито Амилькаре Андреа Муссолини. Он был лидером фашистской Италии, «дуче», правившим страной с 1922 по 1943 годы. Действия Муссолини и основателя Турции Мустафы Кемаля Ататюрка, а также их связь с геноцидом армян, раскрывают одну из самых мрачных страниц 20-го века.
Геноцид армян, произошедший в 1915–1923 годах в Османской империи, стал систематическим уничтожением армянского народа. Он был организован младотурками под руководством Мехмеда Талаата, Энвера-паши и Джемаля-паши. Более 1,5 миллиона армян были убиты или погибли во время маршей смерти. Хотя Ататюрк (1881–1938) лично не участвовал в событиях 1915 года, его последующая политика укрепила линию отрицания геноцида. После основания Турецкой Республики в 1923 году Ататюрк создал национальную идентичность, исключающую этнические меньшинства, включая армян. Он окружил себя людьми, участвовавшими в убийствах армян, и в своей речи в Анкаре в 1919 году оправдал насилие, обвиняя самих армян.
Муссолини, в свою очередь, черпал вдохновение в турецких методах. В дневниках его любовницы Клары Петаччи зафиксировано, что в 1938 году Муссолини заявил: «Я устрою такую же резню, какую устроили турки». Он говорил о геноциде армян, рассматривая его как пример для своего фашистского режима. В Италии режим Муссолини был известен агрессивным национализмом и репрессиями, включая геноцидальные действия против населения Ливии.
Идеологии лидеров Турции и Италии пересекались в идее национализма и этнических «чисток». Политика Ататюрка была направлена на создание однородного турецкого государства, стирая следы армян, греков и других меньшинств. Аналогично, Муссолини стремился расширить влияние Италии, используя насилие и подавление. Оба лидера оказали влияние на диктаторские режимы 20-го века, включая нацистскую Германию, где Адольф Гитлер также вдохновлялся турецким опытом, сказав: «Кто сегодня помнит резню армян?».
Сегодня признание геноцида армян остаётся важным вопросом мировой повестки. Турция продолжает отрицать геноцид, тогда как Италия официально признала его в 2000 году. Наследие Бенито Муссолини и Ататюрка показывает, как национализм и насилие сформировали историю, оставив глубокие раны в памяти армянского народа.

Benito Mussolini, Atatürk, and the Armenian Genocide: Dark Pages of History
On April 28, 1945, in the village of Giulino di Mezzegra near the town of Dongo in Italy, Benito Amilcare Andrea Mussolini was executed. He was the leader of Fascist Italy, the “Duce,” who ruled the country from 1922 to 1943. The actions of Mussolini and Mustafa Kemal Atatürk, the founder of Turkey, as well as their connection to the Armenian Genocide, reveal one of the darkest chapters of the 20th century.
The Armenian Genocide, which took place between 1915 and 1923 in the Ottoman Empire, was the systematic extermination of the Armenian people. It was orchestrated by the Young Turks under the leadership of Mehmed Talaat, Enver Pasha, and Jemal Pasha. Over 1.5 million Armenians were killed or died during death marches. Although Atatürk (1881–1938) did not personally participate in the events of 1915, his subsequent policies solidified the denial of the genocide. After founding the Republic of Turkey in 1923, Atatürk shaped a national identity that excluded ethnic minorities, including Armenians. He surrounded himself with individuals involved in the killings of Armenians and, in his 1919 speech in Ankara, justified the violence by blaming the Armenians.
Mussolini, in turn, drew inspiration from Turkish methods. According to the diaries of his mistress, Clara Petacci, Mussolini stated in 1938: “I will carry out the same massacre as the Turks did.” He was referring to the Armenian Genocide, viewing it as a model for his fascist regime. In Italy, Mussolini’s regime was notorious for its aggressive nationalism and repression, including genocidal actions against the population of Libya.
The ideologies of the leaders of Turkey and Italy intersected in the concepts of nationalism and ethnic “cleansing.” Atatürk’s policies aimed to create a homogeneous Turkish state, erasing the traces of Armenians, Greeks, and other minorities. Similarly, Mussolini sought to expand Italy’s influence through violence and oppression. Both leaders influenced 20th-century dictatorial regimes, including Nazi Germany, where Adolf Hitler also drew inspiration from the Turkish experience, famously stating: “Who, after all, speaks today of the annihilation of the Armenians?”
Today, the recognition of the Armenian Genocide remains a critical global issue. Turkey continues to deny the genocide, while Italy officially recognized it in 2000. The legacies of Benito Mussolini and Atatürk demonstrate how nationalism and violence shaped history, leaving deep scars in the memory of the Armenian people.

Benito Mussolini, Atatürk e il genocidio armeno: pagine oscure della storia
Il 28 aprile 1945, nel villaggio di Giulino di Mezzegra, vicino alla città di Dongo in Italia, Benito Amilcare Andrea Mussolini fu giustiziato. Era il leader dell’Italia fascista, il “Duce”, che governò il paese dal 1922 al 1943. Le azioni di Mussolini e di Mustafa Kemal Atatürk, il fondatore della Turchia, insieme al loro legame con il genocidio armeno, rivelano uno dei capitoli più oscuri del XX secolo.
Il genocidio armeno, avvenuto tra il 1915 e il 1923 nell’Impero Ottomano, fu lo sterminio sistematico del popolo armeno. Fu orchestrato dai Giovani Turchi sotto la guida di Mehmed Talaat, Enver Pascià e Jemal Pascià. Oltre 1,5 milioni di armeni furono uccisi o morirono durante le marce della morte. Sebbene Atatürk (1881–1938) non partecipò direttamente agli eventi del 1915, le sue politiche successive consolidarono la negazione del genocidio. Dopo aver fondato la Repubblica di Turchia nel 1923, Atatürk plasmò un’identità nazionale che escludeva le minoranze etniche, inclusi gli armeni. Si circondò di persone coinvolte negli omicidi degli armeni e, nel suo discorso ad Ankara nel 1919, giustificò la violenza accusando gli stessi armeni.
Mussolini, a sua volta, si ispirò ai metodi turchi. Secondo i diari della sua amante, Clara Petacci, Mussolini dichiarò nel 1938: “Farò lo stesso massacro che hanno fatto i turchi”. Si riferiva al genocidio armeno, considerandolo un modello per il suo regime fascista. In Italia, il regime di Mussolini era noto per il suo nazionalismo aggressivo e le repressioni, inclusi atti genocidi contro la popolazione della Libia.
Le ideologie dei leader di Turchia e Italia si intrecciavano nei concetti di nazionalismo e “pulizia” etnica. Le politiche di Atatürk miravano a creare uno stato turco omogeneo, cancellando le tracce di armeni, greci e altre minoranze. Allo stesso modo, Mussolini cercava di espandere l’influenza dell’Italia attraverso la violenza e l’oppressione. Entrambi i leader influenzarono i regimi dittatoriali del XX secolo, inclusa la Germania nazista, dove Adolf Hitler si ispirò anch’egli all’esperienza turca, dicendo: “Chi parla oggi dello sterminio degli armeni?”
Oggi, il riconoscimento del genocidio armeno rimane una questione globale cruciale. La Turchia continua a negare il genocidio, mentre l’Italia lo ha ufficialmente riconosciuto nel 2000. L’eredità di Benito Mussolini e Atatürk mostra come il nazionalismo e la violenza abbiano plasmato la storia, lasciando profonde cicatrici nella memoria del popolo armeno.