Խռովության սկիզբը. Կարեն Դեմիրճյանի պաշտոնազրկումը

1988 թվականի մայիսի 21-ին տեղի ունեցավ Հայաստանի և Ադրբեջանի բարձրագույն կուսակցական ղեկավարների փոփոխություն, որը պաշտոնապես բացատրվեց «առողջական վիճակով»։

Հայաստանում Կարեն Դեմիրճյանին փոխարինեց Սուրեն Հարությունյանը, իսկ Ադրբեջանում Քյամրան Բաղիրովին՝ Աբդուրահման Վեզировը։ Նույն օրը Բաքվում տեղի ունեցավ բազմահազարանոց հանրահավաք՝ Բաղիրովին վերականգնելու պահանջով և կարգախոսներով, ինչպիսիք էին՝ «Հայեր, ռուսներ, հրեաներ՝ դուրս Ադրբեջանից»։ Այս իրադարձությունները դարձան Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության սրման կարևոր խաչմերուկ։
Այս փոփոխությունները, որոնք Խորհրդային Միության ղեկավարության կողմից ներկայացվեցին որպես վարչական որոշումներ, իրականում արմատավորված էին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ծավալվող լարվածության մեջ։ 1988 թվականի սկզբին Ղարաբաղի հայ բնակչությունը սկսել էր բողոքի ակցիաներ՝ պահանջելով միացում Հայաստանին, ինչը սրեց հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները։ Բաքվի հանրահավաքը, որն ուղեկցվում էր ազգայնամոլական կարգախոսներով, վկայում էր ադրբեջանական հասարակության մի ստվար հատվածի մեջ աճող ազգայնական տրամադրությունների մասին։
Կարեն Դեմիրճյանի հեռացումը, որը համարվում էր կայունության խորհրդանիշ, առաջացրեց հայերի շրջանում անվստահություն Խորհրդային կենտրոնական իշխանությունների նկատմամբ։ Նմանապես, Բաղիրովի փոփոխությունը Ադրբեջանում ընկալվեց որպես Մոսկվայի փորձ՝ վերահսկելու ազգային շարժումները։ Բաքվի հանրահավաքի կարգախոսները, որոնք ուղղված էին հայերի, ռուսների և հրեաների դեմ, ցույց տվեցին էթնիկ խտրականության վտանգավոր մակարդակ, որը հետագայում հանգեցրեց բռնությունների, այդ թվում՝ Սումգայիթի ջարդերին։
Այս իրադարձությունները ոչ միայն խորացրին հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը, այլև նշանավորեցին Խորհրդային Միության քայքայման սկիզբը։ Ղեկավարության փոփոխությունները, որոնք ներկայացվում էին որպես «վարչական», չկարողացան զսպել ազգայնական կրքերը և, ընդհակառակը, խթանեցին բողոքի շարժումները։ Բաքվի հանրահավաքը ցույց տվեց, որ ազգայնամոլությունը դառնում էր քաղաքական գործիք, որը կարող էր հանգեցնել անկանխատեսելի հետևանքների։
Այսպիսով, 1988 թվականի մայիսի 21-ի իրադարձությունները դարձան ողբերգական շրջադարձային կետ Հարավային Կովկասի պատմության մեջ՝ բացահայտելով Խորհրդային համակարգի անկարողությունը լուծելու էթնիկ և ազգային խնդիրները։

Начало смуты: анализ событий 21 мая 1988 года
21 мая 1988 года произошла смена высших партийных руководителей Армении и Азербайджана, официально объясненная «состоянием здоровья». Карена Демирчяна сменил Сурен Арутюнян, а Кямрана Багирова — Абдурахман Везиров. В тот же день в Баку состоялся многотысячный митинг с требованиями восстановить Багирова и лозунгами: «Армяне, русские, евреи — вон из Азербайджана!». Эти события стали важным поворотным моментом в эскалации Карабахского конфликта.
Смена руководства, представленная советскими властями как административное решение, была тесно связана с нарастающей напряженностью вокруг Нагорного Карабаха. В начале 1988 года армянское население Карабаха начало акции протеста, требуя присоединения к Армении, что обострило армяно-азербайджанские отношения. Митинг в Баку, сопровождавшийся националистическими лозунгами, свидетельствовал о росте националистических настроений среди значительной части азербайджанского общества.
Отстранение Карена Демирчяна, считавшегося символом стабильности, вызвало недоверие армян к центральным советским властям. Аналогично, замена Багирова в Азербайджане воспринималась как попытка Москвы контролировать национальные движения. Лозунги на митинге в Баку, направленные против армян, русских и евреев, продемонстрировали опасный уровень этнической нетерпимости, который впоследствии привел к насилию, включая Сумгаитский погром.
Эти события не только усугубили армяно-азербайджанский конфликт, но и стали предвестником распада Советского Союза. Смена руководства, представленная как «административная», не смогла сдержать националистические страсти и, напротив, подстегнула протестные движения. Митинг в Баку показал, что национализм становится политическим инструментом, способным привести к непредсказуемым последствиям.
Таким образом, события 21 мая 1988 года стали трагической вехой в истории Южного Кавказа, обнажив неспособность советской системы решать этнические и национальные проблемы.
English
The Spark of Unrest: Analysis of the Events of May 21, 1988
On May 21, 1988, the top party leaders of Armenia and Azerbaijan were replaced, officially due to “health reasons.” Karen Demirchyan was succeeded by Suren Harutyunyan in Armenia, and Kyamran Baghirov was replaced by Abdurakhman Vezirov in Azerbaijan. On the same day, a massive rally took place in Baku, demanding Baghirov’s reinstatement and featuring slogans such as: “Armenians, Russians, Jews—out of Azerbaijan!” These events marked a critical turning point in the escalation of the Nagorno-Karabakh conflict.
The leadership changes, presented by Soviet authorities as administrative decisions, were deeply rooted in the growing tensions over Nagorno-Karabakh. Earlier in 1988, the Armenian population of Karabakh began protests demanding unification with Armenia, which strained Armenian-Azerbaijani relations. The Baku rally, accompanied by nationalist slogans, reflected the rising tide of nationalist sentiments within a significant portion of Azerbaijani society.
The removal of Karen Demirchyan, a symbol of stability, fueled distrust among Armenians toward the Soviet central authorities. Similarly, Baghirov’s replacement in Azerbaijan was perceived as Moscow’s attempt to curb national movements. The slogans at the Baku rally, targeting Armenians, Russians, and Jews, revealed a dangerous level of ethnic intolerance that later erupted into violence, including the Sumgait pogrom.
These events not only intensified the Armenian-Azerbaijani conflict but also foreshadowed the disintegration of the Soviet Union. The leadership changes, framed as “administrative,” failed to contain nationalist passions and instead fueled protest movements. The Baku rally demonstrated that nationalism was becoming a potent political tool with unpredictable consequences.
Thus, the events of May 21, 1988, became a tragic milestone in the history of the South Caucasus, exposing the Soviet system’s inability to address ethnic and national issues effectively.