Հայ Բայրոնիզմի Խոշորագույն Ձայն 

Սմբատ Շահազիզը (Շահազիզյան) ծնվել է 1840 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Աշտարակում, Ռուսական կայսրություն։ Նա հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս և մանկավարժ էր, հայ բայրոնիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ, արևելյան լեզուների գիտությունների թեկնածու (1867)։

Նրա հորեղբայրը հայ խորհրդային գրականագետ, պատմաբան, մանկավարժ Երվանդ Շահազիզն էր։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղական դպրոցում, 1851 թվականին ուղարկվել Մոսկվա՝ Լազարյան ճեմարանում սովորելու, որը ավարտել է 1862 թվականին։ Այնտեղ աշակերտել է Գաբրիել Յրանյանին և ջերմ բարեկամություն հաստատել Ստեփանոս Նազարյանցի հետ, ոգեշնչվելով Ալիշանի, Նալբանդյանի և Պատկանյանի ստեղծագործություններով։ Ճեմարանն ավարտելուց հետո մնացել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, որտեղ սկսել է գրական գործունեությունը։ 1862 թվականից հրապարակել է առաջին բանաստեղծությունները, որոնք հրատարակվել են «Ազատության ժամեր» ժողովածուով (1860)։ Բեղմնավոր շրջանը տևել է մի քանի տարի, որի ընթացքում ստեղծել է իր գրական ժառանգության հիմնական մասը, այդ թվում՝ «Լևոնի վիշտը և զանազան բանաստեղծություններ» (1865) պոեմը, որը բայրոնիզմի ազդեցության տակ է գրված։ Նրա բանաստեղծությունը կենտրոնացած էր ազգի, հայրենիքի, լուսավորության և ազատության գաղափարների վրա, հարձակվելով կղերականության վրա որպես ժողովրդի դահիճների։ Նրա ոգևորության աղբյուրները եղել են ռուսական և եվրոպական գրողները, ինչը հանգեցրել է որոշ ազդեցությունների, սակայն նրա ինքնուրույն գործերը, ինչպես «Երազը» կամ «Ինձ մի սիրի», ցույց են տալիս անձնական քնարերգության փայլուն օրինակներ։ 1893 թվականին հիմնել է կարիքավոր գրողների «Աբով-Նազար» հիմնադրամը, 1898 թվականին թոշակի անցնելուց հետո ստեղծել կոմիտե՝ 1894-1896 թվականների Համիդյան կոտորածների հետևանքով որբացած երեխաների խնամքի համար։ Նա քննադատել է Ցարական Ռուսաստանի հակահայկական քաղաքականությունը և թուրքական դիվանագիտության երկակիությունը։ Գրական գործունեությունը դադարեցրել է 1895 թվականից հետո, կենտրոնանալով հրապարակախոսության վրա, այդ թվում՝ «Ժամանակ» պարբերականում հոդվածներով (1864)։ Մահացել է 1908 թվականի հունվարի 5-ին Մոսկվայում, 67 տարեկան հասակում, թաղված է Մոսկվայում։ Սմբատ Շահազիզի ստեղծագործությունները, հրատարակված «Ընտիր բանաստեղծություններ» (1941), «Երկեր» (1947, 1961, 1980, 1993) ժողովածուներում, կարևոր դեր են խաղացել հայ բանաստեղծության զարգացման գործում, հատկապես բայրոնիզմի և հասարակական քննադատության ոլորտներում։

### Русский

Главный голос армянского байронизма

Смбат Шахазиз (Шахазизян) родился 17 сентября 1840 года в Аштараке, Российская империя. Он был армянским поэтом, публицистом и педагогом, крупнейшим представителем армянского байронизма, кандидатом восточных языков (1867). Дядя армянского советского литературоведа, историка и педагога Ерванда Шахазизяна. Получил начальное образование в местной школе, в 1851 году был отправлен в Москву в Лазаревский институт восточных языков, который окончил в 1862 году. Там он учился у Габриэла Ераняна и подружился с Степносом Назаряном, вдохновляясь творчеством Алишана, Налбандяна и Патканяна. После окончания семинарии остался учителем армянского языка и литературы. В 1862 году начал литературную деятельность, опубликовав первый сборник стихов «Часы свободы» (1860). Его плодотворный период длился всего несколько лет, в течение которых он создал основу своего литературного наследия, включая поэму «Печаль Левона и различные стихотворения» (1865), написанную под влиянием байронизма. Его поэзия фокусировалась на идеях нации, родины, просвещения и свободы, с острой критикой духовенства как угнетателей народа. Источники вдохновения — русские и европейские писатели, что привело к некоторым влияниям, но его независимые работы, такие как «Сон» или «Не люби меня», демонстрируют блестящие примеры личной лирики. В 1893 году основал фонд «Абов-Назар» для нуждающихся писателей, в 1898 году, выйдя на пенсию, создал комитет для ухода за детьми-сиротами после Хамидских массовых убийств 1894–1896 годов. Он разоблачал антиармянскую политику царской России и двуличие турецкой дипломатии. Литературная деятельность прекратилась после 1895 года, сосредоточившись на публицистике, включая статьи в журнале «Мегу» (1864). Умер 5 января 1908 года в Москве в возрасте 67 лет, похоронен в Москве. Творчество Смбата Шахазиз опубликовано в сборниках «Избранные стихотворения» (1941), «Сочинения» (1947, 1961, 1980, 1993) и сыграло важную роль в развитии армянской поэзии, особенно в байронизма и общественной критике.

### English

Foremost Voice of Armenian Byronism

Smbat Shahaziz (Shahazizyan) was born on September 17, 1840, in Ashtarak, Russian Empire. He was an Armenian poet, publicist, and educator, the foremost representative of Armenian Byronism, candidate of Oriental studies (1867). He was the uncle of Armenian Soviet literary scholar, historian, and educator Yervand Shahaziz. He received his early education in a local school and in 1851 was sent to Moscow to study at the Lazarev Institute of Oriental Languages, which he graduated from in 1862. There, he studied under Gabriel Yeranyan and formed a close friendship with Stepanos Nazaryants, inspired by the works of Alishan, Nalbandyan, and Patkanian. After graduating, he remained as a teacher of Armenian language and literature. He began his literary career in 1862, publishing his first collection of poems *Hours of Freedom* (1860). His productive period lasted only a few years, during which he created the core of his literary legacy, including the poem *The Sorrow of Levon and Various Poems* (1865), written under the influence of Byronism. His poetry centered on themes of nation, homeland, enlightenment, and freedom, with sharp criticism of the clergy as oppressors of the people. Sources of inspiration included Russian and European writers, leading to some influences, but his independent works, such as “Dream” or “Don’t Love Me,” showcase brilliant examples of personal lyricism. In 1893, he founded the “Abov-Nazar” fund for needy writers, and in 1898, after retirement, established a committee for the care of children orphaned by the Hamidian massacres of 1894–1896. He exposed the anti-Armenian policy of Tsarist Russia and the duplicity of Turkish diplomacy. His literary activity ceased after 1895, focusing on publicism, including articles in the magazine *Megu* (1864). He died on January 5, 1908, in Moscow at the age of 67 and is buried in Moscow. Shahaziz’s works, published in collections *Selected Poems* (1941), *Works* (1947, 1961, 1980, 1993), played a crucial role in the development of Armenian poetry, particularly in Byronism and social critique.