Հայ Ճարտարապետության Հանճա

Ռաֆայել Սարգսի Իսրայելյանը ծնվել է 1908 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի), Ռուսական կայսրություն։ Հայտնի հայ ճարտարապետ է, «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրի հեղինակ։

Հայրը՝ Սարգիս Իսրայելյանը, ծնվել է Շուշիում, եղել է հայոց լեզվի և գրականության մասնագետ, բանահավաք, ակտիվ գիտական և կրթական գործունեություն է ծավալել Արցախում և Թիֆլիսում։ Մայրը՝ Մարիամ Հախնազարյանը, ծնվել է Նախիջևանում։

1925 թվականին Ռաֆայել Իսրայելյանն ավարտել է Թիֆլիսի №72 աշխատանքային դպրոցը։ 1926-1928 թվականներին սովորել է Վրաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի ճարտարապետության ֆակուլտետում։ 1929-1932 թվականներին ուսումը շարունակել է Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) Կոմունալ շինարարության ինստիտուտում, այնուհետև՝ 1932-1936 թվականներին, ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1934 թվականին «գերազանցությամբ» պաշտպանել է դիպլոմային նախագիծը՝ ստանալով ճարտարապետ-արվեստագետի կոչում, իսկ 1936 թվականին՝ ճարտարապետ-նկարչի կոչում։ 1952 թվականին Լենինգրադում պաշտպանել է «Իմ աշխատանքները ճարտարապետության մեջ» ատենախոսությունը՝ ստանալով ճարտարապետության թեկնածուի գիտական աստիճան։

1934 թվականին ամուսնացել է Սոֆիա Մուրադյանի հետ։ 1936 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1936-1941 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Կոմունալ տնտեսության ժողկոմատին առընթեր ճարտարապետական-նախագծային արվեստանոցում (1938 թվականից՝ «Հայպետնախագիծ»)։ 1941-1943 թվականներին եղել է Հայաստանի պատմական հուշարձանների պահպանության կոմիտեի ավագ գիտաշխատող։ 1941-1963 թվականներին դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում՝ որպես ավագ դասախոս, իսկ 1947 թվականից՝ դոցենտ։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ մինիստրների խորհրդին առընթեր ճարտարապետության գործերի վարչությունում, 1949-1951 թվականներին՝ Երքաղսովետի գործկոմի ճարտարապետական արվեստանոցում։ 1951-1973 թվականներին եղել է «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտի բաժնի գլխավոր ճարտարապետ։

1944 թվականին Երևանում կայացել է նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը, 1969 թվականին՝ Թբիլիսիում։ 1950 թվականին ընտրվել է Երևանի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ Նրա նշանավոր աշխատանքները ներառում են «Սարդարապատի հերոսամարտ» հուշահամալիրը (1968), «Հաղթանակ» հուշարձան-թանգարանը, «Չարենցի կամար», «Մուսա լեռան հերոսամարտ» հուշարձանը, «Արարատ» գինու մառանները (Գ. Քոչարի հետ), Երևանի օղակաձև այգու «Աղբյուր» հուշարձանը, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (Երևան), Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցին (Մոնտևիդեո) և Սուրբ Վարդան եկեղեցին (Նյու Յորք)։ Նա նախագծել է նաև բնակելի շենքեր, ինչպիսին է Բագրատունյաց փողոցի շենքը, և իր սեփական մենատունը՝ Սարյան փողոց 9 հասցեում։

Իսրայելյանը պարգևատրվել է ԽՍՀՄ պետական առաջին կարգի մրցանակով (1951, Հաղթանակի հուշարձանի համար), Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործչի (1961) և վաստակավոր ճարտարապետի (1968) կոչումներով, ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետի կոչումով (1970), ինչպես նաև Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի բազմաթիվ պատվոգրերով։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնք համատեղում են հայկական ճարտարապետության ավանդույթները ժամանակակից մոտեցումների հետ, անգնահատելի ներդրում են ունեցել Հայաստանի ճարտարապետական ժառանգության մեջ։

### Русский

Гений армянской архитектуры 

Рафаэль Саркисович Исраелян родился 17 сентября 1908 года в Тифлисе (ныне Тбилиси), Российская империя. Известный армянский архитектор, автор мемориального комплекса «Сардарапатское сражение». Его отец, Саркис Исраелян, родился в Шуши, был специалистом по армянскому языку и литературе, фольклористом, активно занимался научной и образовательной деятельностью в Арцахе и Тифлисе. Мать, Мариам Ахназарян, родилась в Нахичевани.

В 1925 году Рафаэль Исраелян окончил тифлисскую рабочую школу №72. В 1926–1928 годах учился на архитектурном факультете Грузинской академии искусств. В 1929–1932 годах продолжил обучение в Ленинградском институте коммунального строительства, а затем, в 1932–1936 годах, в Институте живописи, скульптуры и архитектуры им. И. Е. Репина при Академии художеств СССР. В 1934 году с отличием защитил дипломный проект, получив звание архитектора-художника, а в 1936 году — архитектора-живописца. В 1952 году в Ленинграде защитил диссертацию «Мои работы в архитектуре», получив степень кандидата архитектуры.

В 1934 году женился на Софии Мурадян. В 1936 году переехал в Ереван. В 1936–1941 годах работал в архитектурно-проектной мастерской при Наркомате коммунального хозяйства Армянской ССР (с 1938 года — «Армгоспроект»). В 1941–1943 годах был старшим научным сотрудником Комитета по охране исторических памятников Армении. В 1941–1963 годах преподавал в Ереванском политехническом институте, сначала как старший преподаватель, а с 1947 года — доцент. В 1947–1949 годах работал в управлении по делам архитектуры при Совете Министров Армянской ССР, в 1949–1951 годах — в архитектурной мастерской исполкома Ереванского горсовета. С 1951 по 1973 год был главным архитектором отдела института «Армгоспроект» (до 1959 года — «Армгоспроект»).

В 1944 году в Ереване прошла его первая персональная выставка, в 1969 году — в Тбилиси. В 1950 году избран депутатом Ереванского городского совета. Среди его выдающихся работ — мемориальный комплекс «Сардарапатское сражение» (1968), мемориал-музей «Победа», «Арка Чаренца», памятник «Героическое сражение Муса-Дага», винные погреба «Арарат» (совместно с Г. Кочаром), памятник-фонтан в кольцевом парке Еревана, церковь Сурб Саркис (Ереван), церкви Сурб Нерсес Шнорали (Монтевидео) и Сурб Вардан (Нью-Йорк). Он также спроектировал жилые здания, включая дом на улице Багратуняц, и собственный особняк на улице Сарьяна, 9.

Исраелян награждён Государственной премией СССР первой степени (1951, за мемориал Победы), званиями заслуженного деятеля искусств Армянской ССР (1961), заслуженного архитектора Армянской ССР (1968), народного архитектора СССР (1970), а также многочисленными грамотами Верховного Совета Армянской ССР. Его творчество, сочетавшее традиции армянской архитектуры с современными подходами, внесло неоценимый вклад в архитектурное наследие Армении.

### English

Genius of Armenian Architecture

Rafael Sarkisovich Israelyan was born on September 17, 1908, in Tiflis (now Tbilisi), Russian Empire. He was a prominent Armenian architect, best known as the author of the Sardarapat Battle Memorial Complex. His father, Sarkis Israelyan, born in Shushi, was a specialist in Armenian language and literature and a folklorist who conducted active scientific and educational work in Artsakh and Tiflis. His mother, Mariam Akhnazaryan, was born in Nakhichevan.

In 1925, Rafael Israelyan graduated from Tiflis Workers’ School No. 72. From 1926 to 1928, he studied at the architecture faculty of the Georgian Academy of Arts. From 1929 to 1932, he continued his education at the Leningrad Institute of Communal Construction, and from 1932 to 1936, at the I. E. Repin Institute of Painting, Sculpture, and Architecture under the USSR Academy of Arts. In 1934, he defended his diploma project with honors, earning the title of architect-artist, and in 1936, architect-painter. In 1952, he defended his dissertation “My Works in Architecture” in Leningrad, receiving a candidate’s degree in architecture.

In 1934, he married Sofia Muradyan. In 1936, he moved to Yerevan. From 1936 to 1941, he worked at the architectural design workshop under the Armenian SSR People’s Commissariat of Communal Economy (from 1938, “Armgosproekt”). From 1941 to 1943, he was a senior researcher at the Committee for the Preservation of Historical Monuments of Armenia. From 1941 to 1963, he taught at the Yerevan Polytechnic Institute, first as a senior lecturer and from 1947 as an associate professor. From 1947 to 1949, he worked at the Architecture Department under the Council of Ministers of the Armenian SSR, and from 1949 to 1951, at the architectural workshop of the Yerevan City Executive Committee. From 1951 to 1973, he was the chief architect of a department at the “Armgosproekt” institute.

In 1944, his first solo exhibition was held in Yerevan, followed by another in Tbilisi in 1969. In 1950, he was elected a deputy of the Yerevan City Council. His notable works include the Sardarapat Battle Memorial Complex (1968), the Victory Monument-Museum, the Charents Arch, the Musa Dagh Heroic Battle Monument, the Ararat wine cellars (with G. Kochar), the Fountain Monument in Yerevan’s Ring Park, the Surb Sarkis Church (Yerevan), the Surb Nerses Shnorhali Church (Montevideo), and the Surb Vardan Church (New York). He also designed residential buildings, such as the one on Bagrutunyats Street, and his own residence at Saryan Street 9.

Israelyan was awarded the USSR State Prize of the First Degree (1951, for the Victory Monument), the titles of Honored Artist of the Armenian SSR (1961), Honored Architect of the Armenian SSR (1968), People’s Architect of the USSR (1970), and multiple Certificates of Honor from the Supreme Soviet of the Armenian SSR. His work, blending Armenian architectural traditions with modern approaches, made an invaluable contribution to Armenia’s architectural heritage.