Հայաստանի վերածնունդը բրոնզում

2002 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Երևանում մահացավ  Ռուզան Գուրգենի Քյուրքչյանը՝ հայ քանդակագործության ամենանշանավոր կին դեմքերից մեկը, որի բրոնզե և տուֆե արձանները դարձան խորհրդային և հետխորհրդային Հայաստանի խորհրդանիշները: Այդ օրը Հայաստանը կորցրեց նրան, ում Երվանդ Քոչարը անվանում էր «իսկական արձանագործ՝ մեծ Ատտիկայի ոգով»:

Ռուզանը ծնվել էր 1930 թվականի մարտի 11-ին Կրասնոդարում, սովորել և 1955-ին ավարտել Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը: 1960-ականներից նա սկսեց համադրել քանդակագործությունն ու ճարտարապետությունը՝ ստեղծելով հուշարձան-կոմպոզիցիաներ, որոնք մինչ օրս զարդարում են Երևանը և Հայաստանը:

Նրա ամենահայտնի գործերից են՝ 
– Կոմիտասի պանթեոնի գլխավոր հուշապատը (1965, տուֆ) 
– «Երիտասարդություն» բրոնզե ռելիեֆը Երիտասարդական մետրոյի կայարանում (1981) 
– Թորոս Թորամանյանի հուշարձանը Պուշկինի փողոցում (1985) 
– «Վերածնունդ» (1972, բրոնզ), «Գարուն» (1968), «Ընտանիք» (1968), «1988» (1988՝ Սպիտակի երկրաշարժին նվիրված) 
– «Վարպետ Օհանը» դիմաքանդակը (1972, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ)

Ռուզանը եղել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ Ստեփան Քյուրքչյանի կինը և նրա ստեղծագործական զույգը: Նրանց ընտանիքը համարվում էր հայկական արվեստի ամենահզոր դուետներից մեկը:

2023 թվականին Երևանի ավագանին Նորք-Մարաշի 15-րդ փողոցն անվանակոչեց Ստեփան և Ռուզան Քյուրքչյանների անունով՝ հավերժացնելով նրանց ներդրումը հայկական մշակույթում:

Ռուզան Քյուրքչյանը մնաց պատմության մեջ որպես կին, որի ձեռքերով բրոնզը դարձավ կենդանի, իսկ Հայաստանը՝ ավելի գեղեցիկ և հզոր:

#### Русская версия

Возрождение Армении в бронзе:

6 декабря 2002 года в Ереване ушла в вечность Рузан Гургеновна Кюркчян — одна из самых ярких фигур армянской скульптуры, чьи бронзовые и туфовые произведения стали символами советской и постсоветской Армении. В тот день Армения потеряла ту, кого Ерванд Кочар называл «настоящим ваятелем — с духом великой Аттики».

Родившаяся 11 марта 1930 года в Краснодаре, Рузан в 1955 году окончила Ереванский художественно-театральный институт. С 1960-х она начала соединять скульптуру и архитектуру, создавая монументальные композиции, которые до сих пор украшают Ереван и Армению.

Среди самых известных её работ: 
– Главная мемориальная стена пантеона Комитаса (1965, туф) 
– Бронзовый рельеф «Молодость» на станции метро «Еритасардакан» (1981) 
– Памятник Торосу Тораманяну на улице Пушкина (1985) 
– «Возрождение» (1972), «Весна» (1968), «Семья» (1968), «1988» (1988 — к Спитакскому землетрясению)

Рузан была членом Союза художников СССР, женой и творческим дуэтом заслуженного архитектора АрмССР Степана Кюркчяна. Их семья считалась одной из самых мощных творческих пар армянского искусства.

В 2023 году Ереванский совет старейшин переименовал 15-ю улицу Норк-Мараша в честь Степана и Рузан Кюркчян.

Рузан Кюркчян осталась в истории как женщина, руками которой бронза стала живой, а Армения — красивее и сильнее.

#### English Version

Armenia’s Rebirth in Bronzee

On December 6, 2002, in Yerevan, Ruzan Gurgenovna Kyurkchyan — one of the most prominent women in Armenian sculpture — passed into eternity. Her bronze and tuff creations became symbols of Soviet and post-Soviet Armenia. That day, Armenia lost the artist whom Ervand Kochar called “a true sculptor — bearing the spirit of great Attica.”

Born on March 11, 1930, in Krasnodar, Ruzan graduated from the Yerevan Art-Theatre Institute in 1955. From the 1960s she began combining sculpture and architecture, creating monumental works that still adorn Yerevan and Armenia today.

Among her most famous creations: 
– The main memorial wall of Komitas Pantheon (1965, tuff) 
– The bronze relief “Youth” at Yeritasardakan metro station (1981) 
– Monument to Toros Toramanian on Pushkin Street (1985) 
– “Rebirth” (1972), “Spring” (1968), “Family” (1968), “1988” (1988 — dedicated to the Spitak earthquake)

Ruzan was a member of the USSR Artists’ Union and the wife and creative partner of Honored Architect of the ArmSSR Stepan Kyurkchyan. Their family was regarded as one of the most powerful artistic duos in Armenian culture.

In 2023, the Yerevan Council of Elders renamed the 15th street in Nork-Marash after Stepan and Ruzan Kyurkchyan.

Ruzan Kyurkchyan remained forever as the woman whose hands made bronze come alive and Armenia more beautiful and stronger.