հայ բառարանագիր և հին գրականության պատմաբան

Սուքիաս Սոմալյան ծնվել է 1776 թվականի հունվարի 24-ին Կոստանդնուպոլսում՝ հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ, քահանա (1804), աբբահայր (1824), արքեպիսկոպոս (1826), ով իր կյանքը նվիրել է հայ հին մատենագրության պահպանմանը, տպագրությանը և մխիթարյան միաբանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Մահացել է 1846 թվականի փետրվարի 11-ին Վենետիկում։

Մեծ ջանքեր է գործադրել Մխիթարյան միաբանության հեղինակության ամրապնդման համար, եղել է Հնդկաստանում։ Այդ տարիներին Հնդկահայ բարերարներ Ռաֆայել Ղարամյանի և Սամվել Մուրադյանի նվիրատվությամբ բացվել են Մուրադյան վարժարանը Պադուայում (1834) և Ռաֆայելյանը Վենետիկում (1836, 1853-ին տեղափոխվել է Փարիզ)։ 1827-ին ընտրվել է Վենետիկի Աթենական ակադեմիայի պատվավոր անդամ։

Ձեռնամուխ է եղել հայ հին մատենագրության տպագրությանը՝ «Մատենագրութիւնք նախնեաց» մատենաշարով լույս ընծայելով Սոմալյանի կազմած «Սրբոյ հօրն մերոյ Եղիշէ վարդապետի մատենագրութիւնք» ժողովածուն (1838, համահեղինակ՝ Ն. Սարգիսյան)՝ առաջաբանով, ծանոթագրություններով և տեքստաբանական ուսումնասիրությամբ։ Գրել է հայ հին գրականության պատմությունը («Պատկեր հայկական դպրութեան», 1829, իտալերեն) և հայ հին թարգմանությունների մատենագիտությունը («Ցուցակ թարգմանութեանց նախնեաց», 1825, իտալերեն)։ Կազմել է գործնական նշանակության հինգ բառարան՝ հայերեն, անգլերեն և տաճկերեն բառանյութի ընդգրկումով։ Հայերեն է թարգմանել Սոավեի «Կենդանագիր զգաստ եւ զգօն անձին» և Ֆենելոնի «Իմաստք ողջախոհ մտաց» (1836) փոքրածավալ գործերը։

Սուքիաս Սոմալյանը մնաց Կոստանդնուպոլսից Վենետիկ տանող հայ մատենագրության և բանասիրության կամուրջը՝ իր բառարաններով, տպագրական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին հայ հին գրականության պահպանման և տարածման գաղափարով։

Русский

армянский лексикограф и историк древней литературы

Сукиас Сомалян родился 24 января 1776 года в Константинополе — армянский филолог, лексикограф, переводчик, член Венецианской мхитаристской конгрегации, священник (1804), аббат (1824), архиепископ (1826), посвятивший свою жизнь сохранению, изданию и укреплению авторитета армянской древней письменности. Умер 11 февраля 1846 года в Венеции.

Прилагал большие усилия для укрепления авторитета Мхитаристской конгрегации, побывал в Индии. В те годы благодаря пожертвованиям индийских армянских меценатов Рафаэла Карамяна и Самвела Мурадяна были открыты Муратянская школа в Падуе (1834) и Рафаэловская в Венеции (1836, в 1853 году переведена в Париж). В 1827 году избран почётным членом Афинской академии в Венеции.

Приступил к изданию армянской древней письменности — в серии «Матенагирутьюнк нахнеац» издал составленный Сомаляном сборник «Матенагирутьюнк сарбой хорн мерой Егише вардапети» (1838, соавтор — Н. Саркисян) с предисловием, примечаниями и текстологическим исследованием. Написал историю древнеармянской литературы («Паткер айкакан дпрутьян», 1829, на итальянском) и библиографию древнеармянских переводов («Цуцак таргманутьянц нахнеац», 1825, на итальянском). Составил пять практических словарей с включением армянского, английского и турецкого материала. Перевёл на армянский небольшие сочинения Соаве «Жизнеописание осторожного и бдительного человека» и Фенелона «Мудрость здравомыслящего ума» (1836).

Сукиас Сомалян остался мостом армянской письменности и филологии от Константинополя до Венеции — своими словарями, издательским подвигом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения идеей сохранения и распространения древнеармянской литературы.

English

Armenian Lexicographer and Historian of Ancient Literature

Sukias Somalyan was born on January 24, 1776, in Constantinople — Armenian philologist, lexicographer, translator, member of the Venetian Mekhitarist Congregation, priest (1804), abbot (1824), archbishop (1826), who devoted his life to the preservation, publication, and strengthening of the authority of ancient Armenian literature. Died on February 11, 1846, in Venice.

He made great efforts to strengthen the authority of the Mekhitarist Congregation and visited India. During those years, thanks to donations from Indian Armenian benefactors Rafael Karamyan and Samuel Muradyan, the Muradyan School was opened in Padua (1834) and the Rafaelian in Venice (1836, transferred to Paris in 1853). In 1827 he was elected an honorary member of the Athenian Academy in Venice.

He undertook the publication of ancient Armenian literature — in the series “Matenaqirutyunk Nakhneats” he published the collection “Matenaqirutyunk Srboy Horn Meroy Yeghishe Vardapeti” (1838, co-author — N. Sargisyan) with preface, notes, and textological study. He wrote the history of ancient Armenian literature (“Patker Haykakan Dprutyan”, 1829, in Italian) and the bibliography of ancient Armenian translations (“Tsutsak Targmanutyan Nakhneats”, 1825, in Italian). He compiled five practical dictionaries including Armenian, English, and Turkish material. He translated into Armenian the small works of Soave “Life of the Cautious and Vigilant Person” and Fénelon “Wisdom of the Sound Mind” (1836).

Sukias Somalyan remained the bridge of Armenian literature and philology from Constantinople to Venice — with his dictionaries, publishing dedication, and boundless devotion, inspiring generations with the idea of preserving and disseminating ancient Armenian literature.

1. Սուքիաս Սոմալյան՝ հայ բանասեր և Մխիթարյան միաբանության արքեպիսկոպոս / Сукиас Сомалян — армянский филолог и архиепископ Мхитаристской конгрегации / Sukias Somalyan — Armenian Philologist and Archbishop of the Mekhitarist Congregation
2. Սուքիաս Սոմալյան՝ «Սրբոյ հօրն մերոյ Եղիշէ» ժողովածուի կազմող / Сукиас Сомалян — составитель сборника «Творения святого отца нашего Елише» / Sukias Somalyan — Compiler of the Collection of St. Yeghishe
3. Սուքիաս Սոմալյան՝ Կոստանդնուպոլսից Վենետիկ՝ հայ մատենագրության պահպանող / Сукиас Сомалян — от Константинополя до Венеции: хранитель армянской письменности / Sukias Somalyan — From Constantinople to Venice: Guardian of Armenian Literature
4. Սուքիաս Սոմալյան՝ հայ բառարանագիր և հին գրականության պատմաբան / Сукиас Сомалян — армянский лексикограф и историк древней литературы / Sukias Somalyan — Armenian Lexicographer and Historian of Ancient Literature
5. Սուքիաս Սոմալյան՝ հայ հին թարգմանությունների և գրականության նվիրյալ / Сукиас Сомалян — преданный древнеармянским переводам и литературе / Sukias Somalyan — Devoted to Ancient Armenian Translations and Literature