///////////////////////////////////////////////////////////

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՊԱՐԵՐ

Հայկական ժողովրդական պարեր. Պատմությունը և Տեսակները

Բացահայտեք հայկական ժողովրդական պարերի 15,000-ամյա պատմությունը՝ ժայռապատկերներից մինչև Քոչարի: Իմացեք ծիսական, մեհենական և հարսանեկան պարերի խորհրդի մասին:

Армянские народные танцы: История, виды и символика

Узнайте об истоках армянского танца, насчитывающего 15 000 лет. Описание ритуальных, свадебных и военных танцев (Кочари) в армянской культуре.

Armenian Folk Dances: History, Types, and Traditions

Explore the 15,000-year history of Armenian folk dance. From ancient petroglyphs to ritual and military dances like Kochari, discover the soul of Armenian identity.

///////////////////////////////////////////////////////////

Հայկական պարի մեջ մեկտեղված են հայկական մշակույթի բոլոր ձևերը՝ քանդակագործությունը, մանրանկարչությունը, ասեղնագործությունը: Այսինքն ազգային պարը մեր ինքնության ամենավառ արտահայտիչ ձևն է, որով մեր ժողովորրդը ապրել և ստեղծագործել է դարեր շարունակ: Իսկ երբ է ձևավորվել հայկական պարը: Հայկական պարը  ձևավորվել է նախաքրիստոնեական շրջանում, ինչպես ընդունված է ասել` հեթանոսական շրջանում: Եվ բաժանվել է երեք խմբի.

Առաջին խումբը դա կրոնական մեհենական պարերն էին, երկրորդ խմբում ընդգրկված էին ազգային ծիսական պարերը, երրորդ խմբում ընդգրկված էին հարսանեկան կոչունքի պարերը և չորրորդ խմբում ընդգրկված էին սգո և հուղարկավորության պարերը: Ազգային ժողովրդական պարերի հնագույն ժամանակները ամրագրված են սյունյաց լեռնաշխարհում ժայռապատկերների վրա:

Մեր հնեագետները ապացուցել են, որ այն ժայռապատկերները, գաղափարագրությունը, այսպես ասած, որոնք որ ամրագրված են   ժայռապատկերներում, այդ թվում նաև Գեղամա լեռներում, տասնհինգ հազար տարվա վաղեմություն ունեն: Ու եթե մենք նայում ենք այդ  ժայռապատկերներին, բնութագրող շարժումներին, իսկույն հասկանում ենք, որ այդ  շարժողական համակարգը հայ ժողովուրդը ձեավորել է տասնհինգ հազար տարի առաջ: 

Շատ հետաքրքիր է բաև անդրադառնալ նախաքրիստոնեական շրջանում, օրինակ Բեսսոնովի գտած արձանիկներին, որոնք տասնիններորդ դարում գտնվել են Սարիղամիշում: Այստեղ տեղին է նաև հիշատակել շիրակի դաշտավայրում համար 37 դամբարանում գտնված միտինական կնիքը, որն ամբողջությամբ պարային շարք է բնութագրում: Դա արդեն մեր թվարկությունից առաջ 14-15 դարերում: Այսինքն դուք պատկերացնում եք 15 հազար տարվա վաղեմություն ունեցող կնիքի վրա պատկերված է հայկական պարային շարժողական համակարգը: Այսինքն մեր ժողովուրդը իր շարժողական համակարգը ձևավորել է դեռևս մեր թվարկությունից առաջ 14-15 հազարամյակներում:

Եվ դա է հիմնական պատճառը, որ մեր շարժողական համակարգը առանձնանում է աշխարհի մյուս ժողովրդների շարժողական համակարգերից: Մենք էնպես չենք պարում, ինչպես պարում են, օրինակ, սլավոնական ազգերը: Մեր շարժողական համակարգը էնպեսին չի, ինչպես, օրինակի համար արաբական երկրների շարժողական համակարգը, որովհետև մեր պարային ընտանիքը, հայկական ժողովրդական պարերի ընտանիքը մի առանձին ընտանիք է, որտեղից բխում է մեր պարային մշակույթը, պարային մտածողությունը: Դա պարային շարժումների մի ամբողջական համակարգ, որի բնութագրումը տալիս է մեր ժողովրդի կենցաղը: Ես ուզում եմ անդրադառնամ այն չորս խմբի պարերին: Օրինակ, որոնք էին մեհենական կրոնական պարերը:

Մեհյանական կամ կրոնական պարերը դրանք գործողոևթյունների մի ամբողջ շարք էր, որոնք կատարվում էին մեհյաններում, տաճարներում: Ի միջի այլոց ես պետք է ասեմ, որ ըստ Պլուտարքոսի վկայությունների մեր թվարկությունից առաջ առաջի հազարամյակուն հայերը Տիգրանակերտում ունեցել են ամֆիթատրոն և այդ   ամֆիթատրոնում կատարել են գործողություններ, Էվրիպիդեսի “Բաքոսուհիներ” ներկայացումը և բազմաթիվ այլ գործողություններ, պարային ներկայացումներ: Եվ կրոնական մեհենական պարերը շատ հետաքրքիր էին, որոնք պարում էին սպիտակ զգեստներ հագած քրմուհիները, և պատմիչների տված տեղեկությունների համաձայն Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բյուզանդի Մովսես Խորենացու, մենք տեսնում ենք, որ էստեղ պարը ավելի աշխուժ էր դառնում,երբ ներկա էին լինում իշխանական ընտանիքները, մասնավորապես իշխանը:

Եվ շատ կանոնակարգված էր պարը: Կային նաև պարապետներ, որոնք ամբողջությամբ հսկում էին ծիսակարգը, ծիսական արարողությունը, թե ինչպես պիտի սկսվի տվյալ գործողություը և ինչ ավարտ պիտի ունենա:  Երկրորդ խմբի մասին եմ ուզում նաև խոսել, որ ազգային ծիսական պարերն էին, որ կատարվում էին տարեկան մեկ անգամ, տոների ժամանակ: Օրինակ, շատ հետաքրքիր էր, երբ տյառնդառաջի ժամանակ կրակի շուրջ էին հավաքվում, կրակի վրայով էին թռնում, և այդպիսի պարեր՝ տյառնդառաջի,վարդավառի, մեծ պասի ժամանակ մենք ունեինք ծիսական պարեր, որոնք պարում էին տարեկան մեկ անգամ:

Դա չենք կարող ասել հարսանիքի և կոչունքի պարերի մասին, որոնք բազմազան էին, բազմաբնույթ էին: Այնտեղ պարում էին, ճիշտ է, բոլոր տեսակի պարեր, մինչև անգամ հարսին հանելու պարեր էին պարում: Մեզ հասել են որոշակի պարեր: Դուք գիտեք նաև հետաքրքիր պար գոյություն ունի՝ հարսխանե: Որտեղից է հասել այդ պարը մեզ: Նկարագրական ձևով փոխանցվեց սերնդե-դերունդ: Որոշակի տեղեկություն չուենք մեզ հասած շատ պարերի մասին, բայց մենք վստահաբար կարող ենք ասել, որ հայկական պարերի բնութագրումը, դրանց առանձնահատկությունը տալիս են մեր ժողովրդի պատմությունը այն ժամանակվանից, երբ հայկական պարը դարձավ մեր կենցաղի անբաժան մասը:   

Եվ վերջին խմբում ընդգրկված էին սգո և հուղակավորության պարեր: Շատ հետաքրքիր է նաև հայկական պարերին բնութագրող շարժողական այնպիսի համակարգը: Այդ սգո պարերի մեջ կային նաև սևզգեստ պար:  Այսինքն սևզգեստ պարը մարդուն սգից հանելու պար էր: Երբ քառասունքը լրանում էր, հանգուցյալի բարեկամները, ընկերները գնում էին, որպեսզի նա իր սգից հրաժարվի, շորը փոխի: Սևզգեստ պարը պարելով նա փոխում էր իր զգեստը, այսինքն սգահան էին անում:

Հայկական պարերի մասին խոսելիս պետք է անպայման անդրադառնալ այն բանին, որ աշխարհում չկա այնպիսի մի ժողովուրդ, որ այսպիսի հարուստ պարային մշակույթ ունենա: Օրինակ տեսեք, հույներն ունեցել են այնպիսի մեծ պարային մշակույթ, Տերպսիխորան եղել է նրանց պարի աստվածուհին, բայց հույներն ունեն մոտավորապես 16-18 պարեր, մեր հարևան երկրներից վրացիներն ունեն մոտավորապես 17 պար, որորնք հիմնականում շուջպարեր չեն, այլ հիմնանկանում զուգապարեր, կենտապարեր են, և ավելի արագ տեմպային  ռիթմիկ պարեր են, որոնք որ ենթարկվել են բեմային մշակումների և այսօր ինչքան հետաքրքիր ներկայացնում են իրենց պարերը:

Հայ ժողովրդի նմա? հարուստ պարային մշակույթ աշխարհի ոչ մի ժողովուրդ չունի: Սակայն նման հարուստ պարային մշակույթ ունեցող ժողովուրդը չի կարողանում իր պարը ճիշտ ձևով հանրահռչակել: Այն ինչ որ մենք անում ենք մեր ուժերով, այն ինչ անում ենք ձեզ հետ միասին, նաև շատ պարուսույցներ են անում այս գործընթացը, բայց դա բավարար չի մեր պարը հանրահռչակելու համար: Այսինքն հայկական ազգային պարին պետական հոգացություն, պետական աջակցություն է պետք:

Իհարկե շատ միջցառումներ են արվում, ինչքան պետական կոլեկտիվների են հովաննավորում, բայց հայեցակարգ, որը կմշակվի և ազգային պարը հանրահռչակվի ամբողջ աշխարհում, այս գործընթացը չկա: 

Ես վերջերս վերադարձել եմ Բրազիլիայից և երբ ես բրազիլացիներին սովորեցնում էի հայկական ազգային պարեր, նրանք զարմանում էին, որ նման պարեր և պարային շարժումներ գոյություն ունեն: Մեզ համար առաջին հայացքից սովորական թվացող, բայց նրանց համար անսովոր, այո, մեր շարժողական համակարգը այնքան հարուստ է, որ մենք ուրիշից վերձնելու ոչինչ չունենք: Մեր պարերը  հնագույն շարժողական համակարգը ձևավորված այն պարերն են, որոնք բնութագրում են մեր ժողովրդի ապրելակերպը, աշխարհայացքը, բնավորության գծերը, խառնվածքը, հոգեկերտվածքը: Ցույց տվեք ինձ աշխարհում մի երկիր, որ պարի, օրինակ, “Չինար ես”: Փառաբանության, ծառի պաշտամունքի պար:

Սրբուհի Լիսիցյանի կողմից հավաքագրված մի պար կա, որը պարելիս ծափերով  փառաբանում էին Աստղիկ դիցուհուն: Պարեք հրաշալի մեր պարերը: Մենք ոչ միայն աչքի լույսի պես պիտի պահենք այս բոլոր պարերը, այլ նաև պիտի փոխանցենք եկող սերունդներին: Շատ երկար կարող ենք խոսել ազգային պարի  պատմության, ամբողջական անցած ուղու մասին, բայց ինձ թվուն է եզրափակենք այսքանով, երևի դուք հարցեր կունենաք. Ես կուզեմ հարցեր լսել, ինչ հարցեր ունեք ինձ տալու:

Հարց. Պե՞տք է արդյոք ցանկացած հայ իմանա ազգային պարը թե դա միայն պրոֆեսիոնալների պարտականությունն է:

Ամեն մի հայ պարտավոր է իմանալ գոնե 4 հատ պար:  4 կամ 5 պար: Պրոֆեսիոնալները պիտի իմանան ավելի շատ պար, որպեսզի կարողանան այդ պարերը տարածել, կարողանան ուսուցանել, բայց ամեն մի հայ 5 պար պիտի իմանա: Առաջինը պիտի իմանա մեկ հատ ծիսական պար, երկրորդը մի հատ քոչարի պիտի իմանա, խոյի պաշտամունքի մեր կոդը անպայման իմանա, որովհետև մենք քոչարիների բազմափիվ տարբերակներ ունենք, և քոշարին մեր ժողովրդի կոդն է, այսինքն խոյի պաշտամունքը: Մի հատ երկու հատ պարզ քոչարու պարաձև, մի հատ ծիսական պար, մի հատ մեհենական, մի հատ դիցական, մի հատ ռազմական:

Հարց. Պարոն Գևորգյան տարբեր երկրներ հաճախ վիճում են տարատեսակ ազգային տարրերի շուրջ, խոհանոց, հեքիաթներ, երաժշտություն, պար, ամեն մեկն ասում է իմն է: Պարի դեպքում ինչպե՞ս տարբերել այն և ինչպես ապացուցել իսկությունը:

Ես քիչ առաջ ասեցի որ մեր պարը նման չէ ոչ մեկին և մենք առանձին ընտանիք ենք: Պետք է ասեմ որ օրինակ Սրբուհի Լիսիցյանը գրանցել է մոտավորապես երեք հարյուրի հասնող պարեր: Դրանից հետո մարդիկ եղան, որ շարունակեցին Լիսիցյանի գործը և հավաքագրեցին տասնյակ պարեր, եթե չասեմ մի քանի հարյուրի  հասնող պարեր, որոնք մեծանուբ գիտնականը, էթնոպարագիտության հիմնադիրը չեր հասցրել անել: Մենք վերցնելու ոչինչ չունենք: Այսինքն մի ազգ, որը ունի չորս հարյուրի հասնող պարի ձևեր, և այդ ձևերն էլ ունեն իրենց տարբերակները, օրինակ քոչարոււ 50 ձև ունենք, քամզարայի 10-12 ձև ունենք, վերվերիների 30 – 35 պարատեսակներ: Երբ մենք այսօր մոտավորապես հաշվում ենք Վասպուրականի, Սասնա, Տարոնի Ալաշկերտի, Համշենի և այլն, բոլոր պատմական Հայաստանի շրջանների պարերը, դրանք մոտավորապես 400 հասնող պարեր են:

Մենք ինչպես կարող ենք վերցնել օտարից մի շարժում, պարը և սեփականաշնորհել, ասել որ դա մեր պարն է: Մենք չենք կարող նման բան անել, որովհետև նարից եմ ասում մենք մեր գանձարանում ունենք 400-ի հասնող պար: Հիմա ոնց տարբերենք մերը օտարից: Կոմիտասը լավ բաժանել է շեշտի հանգի եղանակը: Եվ նա ասում է հայկական պարի շեշտը և հանգը և եղանակը որն են Հայ գեղջուկ պարը աշխատության մեջ: Եվ եթե մեր ազգային շեշտը դրված է երաժշտական, ազգային տարազը դրված է, ազգային երանգը դրված է, շարժումների համակարգը ճիշտ այնպիսին է, ինչպես գրանցված է, և հարյուամյակների ընթացքում հասել է մեզ ճշգրիտ ձևով ոնց տաևբերեմ: Օտարը մեր պարերը չի պարում, մեր պարերը մերն են, մենք օտքրից ոչինչ չունենք խնդրելու, ոչինչ չունենք վերցնելու:

Հարց. Ո՞րն է ըստ ձեզ, ազգային և ժողովրդական պարերի տառբերությունը:

Կա ժողովրդական պար և կա ժողովրդա-բեմադրական պար: Ինչ է նշանակում ժողովրդական պար, ինչ է նշանակում ազգագրական պար: Դա նույն ժողովուրդն է, նույն ազգն է, որը պարում է իր ժառանգած պարերը:  Ուրիշ բան, հայկական պարերը բաժանվում են երկու մասի. Ժողովրդական պարեր, ինչպես ժողովուրդն է պարում և ժողովրդա-բեմադրական պար՝ այն պարերը, որը ժողովրդից վերցնում ես, մշակում ես համապատասխան բեմի կանոններին և մատուցում ես հանդիսատեսին: Ժողովրդական պարը ինչպես ցանկացած պատմամշակութային արժեք, վերանորոգման կարիք է զգում:

Օրինակ վերջերս բեմադրեցի Սասնա ժողովրդական պարերի շարք, որտեղ պարում էին լաչին, շորոր, մաչինո, մրդո, ծափ պար, նարե, դալե, քոչարի: Ամբողջական 10 պարերից բաղկացած, և ընդամենը մեկ պարային ներկայացման մեջ մենք ներկայացրեցինք  Սասնա ժողովրդական պարերի շարան: Այսօր ես հանրապետությունում տեսնում եմ շատ ազգագրական պարային կոլեկտիվներ, որոնք գնում են արդեն նույն ճանապարհով, այսինքն մշակվածությամբ, որը շատ ողջունելի է: Համապատասխան գծապատկերներ են պետք, ռազմական գծապատկերներ, որոնք բնութագրում են տվյալ պարի, բեմադրության բնույթը:

Հարց. Պարոն Գևորգյան կուզենայի անդրադառնանք ազգային տարազին, ասօր ցավոք, թե Հայաստանում, թե սփյուռքում պարային կոլեկտիվները հանդես են գալիս այնպիսի պարայնի զգեստներով, որոնք, ոչ մի  կապ չունեն ազգային հագուստի հետ: Պահպանված չեն զարդանախշերը, պահպանված չեն նահանգային տարբերությունները և այլն: Ես այս շարքը կարող եմ երկար թվել: Ունե՞նք լուծման տարբերակ, կա՞ գործիքակազմ, որով մենք կարող ենք այս խնդիրը լուծել:

Բազմիցս մենք անդրադարձել ենք մենք այդ խնդրին, իսկապես խնդիրը առկա է և Հայաստանում և Սփյուռքում, բայց լուծման եղանակը և գործիքակազմը ես դեռ չեմ տեսնում, որովհետև մի քանի անգամ մենք դիմել ենք համապատասխան մարմիններին, ովքեր որ պատասխանատու են այս հարցում: Ես կարծում եմ, որ այս հարցի վերաբերյալ պետք է խիստ հսկողություն սահմանել, որովհետև ժողովրդական պարային կոլեկտիվներում ով ինչ ուզում հագնում է:

Ազգային տարազի քողի տակ ինչ պար ասես պարում են, խմբի ղեկավարները վերցնում են իրենց ճաշակով ինչ-որ գունավոր կտորների համադրություն, չգիտակցելով, որ մեր ժողովուրդը ունեցել է և գույների սիմվոլիկա, և թվային սիմվոլներ, և պատկերային սիմվոլիկ մտածողություն: Ուրեմն մեր տարազը բխում է մեր սիմվոլիկ պատկերացումներից, մտահղացումներից, և ես կարծում եմ, որ այս առումով ձեր հարցը շատ տեղին էր: Այս հարցի վերաբերյալ համապատասխան մարմինները պետք է հետևություն անեն, մեր միջոցով իհարկե, մենք դիմել ենք և կարծում ենք, որ ժամանակն է անդրադառնալ այս հարցին:

Հարց. Պարոն Գևորգյան, մե՞ծ է արդյոք երտասարդների պահաջարկը հայ ազգային պարի վերաբերյալ  որպես մասնագիտություն:

Շատ լավ հարց է: Ես պետք է ասեմ, որ շատ մեծ է մեր երիտասարդների հետաքրքրությունը: Ճիշտ է, մենք պարային կոլեկտիվների մասին չենք խոսում, մենք խնդիրներ ունենք պարող տղաների, բայց որպես մասնագիտություն պետական մանկավարժական համալսարանում, օրինակ, մենք անցյալ տարի 100 աբիտուրիենտ ենք ունեցել: Այսինքն այնքան մեծ է հետաքրքրությունը՝ զբաղվել պարուսուցույց մանկավարժի շնորհակալ աշխատանքով, ուսումնասիրել ազգային պարը և դարձնել իրենց անցնելիք ճանապարհ: Այո, մեծ է հետաքրքրությունը, լուսավոր է ճանապարհը, մեր պարուսուցույց մանկավարժները հրաշալի աշխատանք են անում մանկավարժական համալսարանում կրթություն ստանալուց հետո: Այնպես որ հրավիրում ենք, թող գան և կրթություն ստանան:

Հարց. Պարոն Գևորգյան, ինչպե՞ս ընտրել պարին համապատասխան ճիշտ երաժշտություն, որպեսզի չհեռանալ մեր ազգային արմատներից:

Շատ լավ հարց եք տալիս: Քիչ առաջ խոսում էինք ժողովրդական և ժողովրդական պարային բեմական մշակման մասին: Եթե մենք զուտ պարում ենք ժողովրդական պարեր, օրինակ, շատրվանի շոււջպար,  արարատ, դրանք ունեն իրենց ճշգչիտ երաժշտական նյութը: Պարզ է, որ դրանից հեռանալ չես կարող: Բայց ժողովրդա-բեմադրական պարերի մեջ պարուսույցները այնպիսի երաժշտություն են ընտրում, որ ես ուղղակի չեմ կարողանում լսել: 

Ինձ թվում է, որ պարուսույցները պետք է խորությամ ուսումնասիրեն երաժշտական նյութը: Արդյոք այդ երաժշտական նյութը պարաբեմադրական աշխատանքի մեջ համապատասխանում է տվյալ բեմադրության շարժողական համակարգին, ինչպես նաև պարի պատկերներին: Չէ որ բեմադրությունը հենց բխում է երաժշտական նյութից: Կարելի է շատ խոսել հայկական ժողովրդական պարերի մասին: Այն պարերը, որոնք պարում են հայկական լեռնաշխարհում, հատուկ են միայն հայերին, հատուկ են միայն  հայկական լեռնաշխարհում ապրող մարդկանց, այսինքն մեզ: Ուրեմն այս լեռնաշխարհում ապրող մարդկանց բնութագրող պարերը, դրանց հոգեկերտվածքը, արտահայտչամիջոցները, շարժողական համակարգը հատուկ են միայն մեզ, հայերիս:

АРМЯНСКИЕ НАРОДНЫЕ ТАНЦЫ

Армянский танец сочетает в себе все формы армянской культуры: скульптуру, миниатюрную живопись, вышивку. Другими словами, национальный танец – это самое яркое выражение нашей самобытностьи, идентичности, с которой наш народ жил и творил веками. А когда же сформировался армянский танец? Армянский танец сформировался в дохристианский период, как принято говорить, в языческий период. И он делился на три группы:

Первая группа – религиозно-обрядовые танцы, вторая – национальные ритуальные танцы, третья – свадебные, четвёртая – траурно-поминальные. Древность национальных народных танцев зафиксирована на петроглифах Сюникского нагорья.

Наши археологи доказали, что петроглифы, так сказать, идеография, зафиксированная в петроглифах, в том числе в Гегамских горах, имеют возраст пятнадцать тысяч лет. И если мы посмотрим на эти петроглифы, на характерные для них движения, то сразу поймём, что эта опорно-двигательная система была сформирована армянским народом пятнадцать тысяч лет назад.

Очень интересно обратиться к дохристианскому периоду, например, к фигуркам, найденным Бессоновым в Сарикамише в XIX веке. Здесь же уместно упомянуть и митинскую печать, найденную в гробнице № 37 в Ширакской долине, которая полностью описывает танцевальную последовательность. Это уже XIV-XV веков до нашей эры. Другими словами, можно представить, что армянская танцевальная система изображена на печати возрастом 15 тысяч лет. Другими словами, наш народ сформировал свою систему движений ещё в XIV-XV тысячелетиях до нашей эры.

И это главная причина, по которой наша система движений отличается от систем движений других народов мира. Мы не танцуем так, как, например, танцуют славянские народы. Наша система движений не похожа, например, на систему движений арабских стран, потому что наша танцевальная семья, семья армянских народных танцев, – это отдельная семья, из которой берет начало наша танцевальная культура, танцевальное мышление. Это целостная система танцевальных движений, характерная черта которой заложена в образе жизни нашего народа. Я хочу остановиться на танцах этих четырёх групп. Например, что такое религиозные танцы мехенди?

Храмовые, или религиозные танцы, представляли собой целый ряд представлений, которые исполнялись в капищах, храмах. Среди прочего, надо сказать, что, согласно свидетельствам Плутарха, армяне первого тысячелетия до нашей эры имели амфитеатр в Тигранакерте и устраивали там представления, в том числе постановку «Вакха» Еврипида и многие другие танцевальные представления. Очень интересны были религиозные танцы мехян, которые исполняли жрицы в белых платьях. Согласно сведениям историков Агатангегоса, Павстоса Византийского и Мовсеса Хоренаци, мы видим, что здесь танцы становились более оживленными в присутствии княжеских семей, в частности, князя.

И танец был строго регламентирован. Были также парапеты (руководители танцев), которые полностью контролировали ритуал, ритуальную церемонию, как должно начинаться и заканчиваться данное действие. Я также хочу рассказать о второй группе – национальных ритуальных танцах, которые исполнялись раз в год, по праздникам. Например, было очень интересно, когда во время тярдараджа собирались вокруг костра, прыгали через него, и такие танцы: во время тярдараджа, Вардавара, Великого поста у нас были ритуальные танцы, которые исполнялись раз в год.

Чего нельзя сказать о свадебных и обрядовых танцах, которые были разнообразны и многогранны. Там танцевали, конечно же, всевозможные танцы, даже танцы, связанные с проводами невесты. Некоторые танцы дошли до нас. Вы также знаете, что существует интересный танец под названием «харсхане». Откуда до нас дошёл этот танец? Он передавался из поколения в поколение в описательной форме. У нас нет конкретных сведений о многих дошедших до нас танцах, но мы можем с уверенностью сказать, что характер армянских танцев, их самобытность, передают историю нашего народа с того времени, как армянский танец стал неотъемлемой частью нашей повседневной жизни.

И последняя группа включала траурные и элегические танцы. Система движений, характерная для армянских танцев, также весьма интересна. Среди этих траурных танцев был и танец в чёрном платье. Другими словами, танец в чёрном платье был танцем, призванным вывести человека из траура. По истечении сорокадневного срока родственники и друзья покойного приходили к нему, чтобы он снял траур и переоделся. Танцуя танец в чёрном платье, он переодевался, то есть гости выводили его из траура.

Говоря об армянских танцах, необходимо обязательно отметить, что ни один другой народ в мире не обладает столь богатой танцевальной культурой. Например, у греков была такая богатая танцевальная культура, у них была богиня танца – Терпсихора, но у греков существует около 16-18 танцев, у грузин из соседних с нами стран – около 17 танцев, которые в основном не являются танцами, а представляют собой дуэты, одиночные танцы и более быстрые ритмичные танцы, которые подверглись сценическим аранжировкам и сегодня представляют свои танцы в столь интересном виде.

Ни один народ в мире не обладает такой богатой танцевальной культурой, как армянский. Однако народ с такой богатой танцевальной культурой не может популяризировать свой танец должным образом. Того, что мы делаем своими силами, того, что мы делаем вместе с вами, и того, что делают многие хореографы, недостаточно для популяризации нашего танца. Другими словами, армянский национальный танец нуждается в государственной заботе, государственной поддержке.

Конечно, предпринимается множество инициатив, и многие государственные танцевальные группы получают поддержку, но нет концепции, которая бы разрабатывалась и популяризировала национальный танец во всем мире. Такого процесса просто не существует.

Недавно я вернулся из Бразилии, и когда я преподавал бразильцам армянские национальные танцы, они были удивлены существованием таких танцев и танцевальных движений. То, что кажется нам обыденным на первый взгляд, но необычно для них, да, наша система движений настолько богата, что нам нечего заимствовать у других. Наши танцы – это танцы, сформированные древней системой движений, которые характеризуют образ жизни, мировоззрение, черты характера, темперамент и психику нашего народа. Покажите мне страну в мире, где танцуют, например,”Чинар” (платан).

Танец хвалы, прославления, поклонение дереву. Есть танец, собранный Србуи Лисицян, который прославляет богиню Астхик с хлопками, аплодисментами во время танца. Танцуйте наши прекрасные танцы. Мы должны не только беречь все эти танцы как зеницу ока, но и передавать их будущим поколениям. Мы можем долго говорить об истории национального танца, о его полном пути, но я должен закончить на этом, возможно, у вас возникнут вопросы. Я хотел бы услышать ваши вопросы, какие вопросы вы хотите мне задать.

Вопрос Должен ли каждый армянин знать национальный танец или это прерогатива только профессионалов?

Каждый армянин обязан знать как минимум 4 танца. 4 или 5. Профессионалы должны знать больше танцев, чтобы иметь возможность распространять эти танцы и обучать им, но каждый армянин должен знать хотя бы 5 танцев. Первый должен знать один ритуальный танец, второй – один кочари, потому что у нас много вариантов кочари, а кочари – это кодекс нашего народа, то есть поклонение овену или быку. Один или два простых танца кочари, один ритуальный, один религиозный, один мифологический, один военный.

Вопрос Господин Геворкян, в разных странах часто ведутся споры о национальных элементах: кухне, сказках, музыке, танцах, каждая утверждает, что это её собственное. В случае с танцем, как его отличить и как доказать его подлинность?

Я уже говорил, что наш танец не похож ни на какой другой, и мы – отдельная семья. Должен сказать, что, например, Србуи Лисицян записала около трёхсот танцев. После неё были люди, которые продолжили дело Лисицян и собрали десятки, если не сотни танцев, чего не смог сделать великий учёный, основоположник этнотанца. Нам нечего взять. То есть, народ, у которого четыреста танцевальных форм, и эти формы имеют свои варианты, например, у нас 50 форм кочари, 10-12 форм камзара, 30-35 видов вервери. Если мы сегодня грубо подсчитаем танцы Васпуракана, Сасны, Тарони, Алашкерта, Амшена и т.д., всех исторических регионов Армении, то получится около 400 танцев.

Как мы можем взять движение, танец у иностранца и присвоить его, заявляя, что это наш танец? Мы не можем этого сделать, потому что, как я уже говорил, в нашей сокровищнице до 400 танцев. Как же нам отличить наши от иностранных? Комитас хорошо разделил акцент, рифму и манеру армянского танца. И он говорит об акценте, рифме и манере армянского танца в работе «Армянский сельский танец». И если наш национальный акцент музыкально выдержан, национальный костюм задан, национальный тон задан, система движений точно такая, как она записана, и на протяжении веков дошла до нас в точном виде, то вопрос о принадлежности ясен. Иностранцы не танцуют наши танцы, наши танцы – наши, нам нечего просить у иностранцев, нам нечего брать.

Вопрос В чём, по вашему мнению, смысл национальных и народных танцев?

Есть народный танец, а есть народно-сценический. Что значит народный танец, что значит этнографический танец? Это один и тот же народ, одна и та же нация, которая танцует унаследованные ею танцы. Другое дело, что армянские танцы делятся на две части: народные, как танцует народ, и народно-сценические – те танцы, которые берутся у народа, развиваются по законам сцены и представляются зрителю. Народный танец, как любая историко-культурная ценность, нуждается в обновлении.

Например, недавно я поставил цикл народных танцев «Сасна», где танцевали лачин, шорор, машино, мрдо, цап пар, наре, дале, кочари. Всего 10 танцев, и всего в одном танцевальном номере мы представили цикл народных танцев «Сасна». Сегодня я вижу в республике много этнографических танцевальных коллективов, которые уже идут по этому же пути, то есть с усложнением, что очень приветствуется. Нужны соответствующие схемы, тактические схемы, характеризующие характер данного танца, исполнения

Вопрос Господин Геворкян, я хотел бы коснуться темы национального костюма. К сожалению, сегодня и в Армении, и в диаспоре танцевальные коллективы выступают в костюмах, которые не имеют ничего общего с национальными. Не сохранены орнаменты, не сохранены провинциальные различия и т.д. Я могу перечислять этот ряд долго. Есть ли у нас решение, инструментарий, с помощью которого мы можем решить эту проблему?

Мы неоднократно обращались к этому вопросу, действительно, проблема существует как в Армении, так и в диаспоре, но я до сих пор не вижу решения и набора инструментов, поскольку мы неоднократно обращались в соответствующие органы, ответственные за этот вопрос. Считаю, что над этим вопросом должен быть установлен строгий контроль, поскольку в коллективах народного танца каждый одевает то, что хочет.

Под видом национального костюма они танцуют что угодно, руководители групп подбирают сочетание красочных деталей по своему вкусу, не понимая, что у нашего народа существовала и цветовая символика, и числовая символика, и образно-символическое мышление. Поэтому наш костюм проистекает из наших символических представлений, концепций, и, думаю, в этой связи ваш вопрос был весьма уместен. Соответствующие органы должны сделать выводы по этому вопросу, через нас, конечно, мы подали заявление и считаем, что пришло время заняться этим вопросом.

Вопрос: Господин Геворкян, велик ли спрос среди молодежи на армянский национальный танец как профессию?

Очень хороший вопрос. Должен сказать, что интерес у нашей молодёжи очень большой. Правда, речь идёт не о танцевальных коллективах, у нас есть проблемы с танцорами, но, например, в педагогическом университете в прошлом году у нас было 100 абитуриентов на эту специальность. То есть, есть огромный интерес к тому, чтобы заняться благодарным делом преподавателя танцев, изучать национальный танец и сделать это своей стезёй. Да, есть большой интерес, путь светлый, наши преподаватели танцев, получив образование в педагогическом университете, делают замечательнуюработу. Поэтому мы приглашаем их, пусть приезжают и получают образование.

Вопрос: Господин Геворкян, как правильно подобрать музыку для танца, чтобы не отходить от своих национальных корней?

Вы задали очень хороший вопрос. Мы только что говорили о народных танцах и постановках народного танца. Если мы танцуем просто народные танцы – например, танец фонтана, арарат – у них есть свой специфический музыкальный материал. Понятно, что от него никуда не деться. Но в народно-сценических танцах хореографы подбирают такую музыку, что я её просто не могу слушать.

Мне кажется, хореографы должны глубоко изучать музыкальный материал. Соответствует ли этот музыкальный материал системе движений данного спектакля в хореографическом произведении, а также танцевальным образам? Ведь сам спектакль вытекает из музыкального материала. Можно много говорить об армянских народных танцах. Танцы, которые танцуют в Армянском нагорье, свойственны только армянам, только народу, живущему в Армянском нагорье, то есть нам. Поэтому танцы, характеризующие народ этого нагорья, его менталитет, выразительные средства, систему движений, свойственны только нам, армянам.

ARMENIAN FOLK DANCES

Armenian dance integrates all forms of Armenian culture: sculpture, miniature painting, and embroidery. In other words, national dance is the most vivid expression of our identity, through which our people have lived and created for centuries. But when did Armenian dance take shape? It was formed in the pre-Christian period, or as it is commonly called, the pagan era. It was divided into four groups:

The first group consisted of religious temple (mehenakan) dances; the second group included national ritual dances; the third group comprised wedding banquet dances; and the fourth group included mourning and funeral dances. The ancient origins of national folk dances are recorded on the petroglyphs in the Syunik highlands.

Our archaeologists have proven that the petroglyphs and “ideography” found in the rocks—including those in the Geghama Mountains—date back fifteen thousand years. When we look at those petroglyphs and their characteristic movements, we immediately understand that the Armenian people developed this motor system fifteen thousand years ago.

It is also very interesting to look at the pre-Christian period, for example, the figurines found by Bessonov in Sarighamish during the 19th century. It is also appropriate to mention the Mitanni seal found in tomb No. 37 in the Shirak plain, which depicts an entire dance sequence. This dates back to the 14th-15th centuries BC. Imagine—the Armenian dance movement system is depicted on a seal from thousands of years ago. This means our people formed their motor system as early as the 14th-15th millennium BC.

This is the main reason why our motor system stands out from those of other nations. We do not dance the way Slavic nations do, for example. Our motor system is not like that of Arab countries because our dance family—the family of Armenian folk dances—is a separate family from which our dance culture and dance thinking originate. It is a complete system of movements characterized by the lifestyle of our people. I want to address those four groups of dances. For example, what were the temple religious dances?

Temple or religious dances were a series of actions performed in temples and shrines. Incidentally, according to Plutarch’s testimonies, in the first millennium BC, Armenians had an amphitheater in Tigranakert where they performed actions, including Euripides’ “The Bacchae” and many other dance performances. These religious temple dances were very interesting, performed by priestesses dressed in white. According to information provided by historians like Agathangeghos, Faustus Byuzand, and Movses Khorenatsi, we see that the dance became more vigorous when princely families, particularly the prince, were present.

The dance was highly regulated. There were also “parapets” (dance leaders) who fully supervised the ritual to ensure how a given action should begin and end. I also want to talk about the second group: national ritual dances performed once a year during holidays. For instance, it was very interesting during Trndez when people gathered around the fire and jumped over it. We had ritual dances for Trndez, Vardavar, and Great Lent that were danced only once a year.

The same cannot be said for wedding and banquet dances, which were diverse and multifaceted. There, all kinds of dances were performed, even “bride-leading” dances. Certain dances have reached us; for example, there is an interesting dance called Harskhane. How did it reach us? It was passed down from generation to generation through description. We don’t have specific written information about many of the dances that reached us, but we can confidently say that the characteristics and uniqueness of Armenian dances define our people’s history from the time dance became an inseparable part of our daily life.

The last group included mourning and funeral dances. The motor system characterizing Armenian mourning dances is also very interesting. Among them was the “dance in black.” This was a dance intended to bring a person out of mourning. When the forty-day mourning period ended, the deceased’s relatives and friends would go to the mourner so they would renounce their grief and change their clothes. By dancing the “dance in black,” the person changed their attire—essentially “removing the mourning.”

When talking about Armenian dances, it is essential to mention that there is no other nation in the world with such a rich dance culture. For example, the Greeks had a great dance culture, and Terpsichore was their goddess of dance, but the Greeks have approximately 16–18 dances. Among our neighbors, the Georgians have about 17 dances, which are mostly not circle dances but rather couple or solo dances, often with faster, rhythmic tempos that have undergone stage processing.

No other nation in the world has a dance culture as rich as the Armenian people. However, a nation with such a rich culture often fails to promote its dance correctly. What we do with our own efforts, along with many dance instructors, is not enough to popularize our dance. Armenian national dance needs state care and support.

Of course, many events are held and state collectives are sponsored, but there is no developed concept to popularize national dance worldwide. I recently returned from Brazil, and when I was teaching Armenian national dances to Brazilians, they were surprised that such movements existed. What seems ordinary to us was unusual to them. Our motor system is so rich that we have nothing to take from others. Our dances are ancient systems that characterize our people’s lifestyle, worldview, character traits, temperament, and soul. Show me another country in the world that dances “Chinar es”—a dance of praise and tree worship.

There is a dance collected by Srbuhi Lisitsian where, while dancing, they praised the goddess Astghik with claps. Dance our wonderful dances! We must not only protect these dances like the apple of our eye but also pass them on to future generations. We could talk for a long time about the history of national dance, but I think we should conclude here, as you likely have questions.

---

Questions & Answers

Question: Should every Armenian know national dances, or is it only the duty of professionals? Every Armenian is obligated to know at least 4 or 5 dances. Professionals must know more so they can spread and teach them, but every Armenian should know 5. First, one ritual dance; second, a Kochari (we must know our “code” of ram worship, as we have many versions of Kochari); a couple of simple Kochari forms, one ritual dance, one temple dance, one mythological dance, and one military dance.

Question: Mr. Gevorgyan, different countries often argue over national elements—cuisine, fairy tales, music, dance. In the case of dance, how do we distinguish ours and prove its authenticity? I mentioned earlier that our dance is unlike any other; we are a separate family. Srbuhi Lisitsian recorded nearly three hundred dances. After her, others continued her work and collected dozens, if not hundreds, more that the great scientist and founder of ethnochoreology did not have time to finish. We have nothing to take from foreigners. A nation that has nearly 400 types of dance—with variations like 50 forms of Kochari, 10–12 forms of Tamzara, and 30–35 types of Ververi—does not need to borrow. How can we take a movement from a stranger and claim it? We don’t need to. Komitas distinguished the rhythm and style well in his work “The Armenian Peasant Dance.” If our national emphasis, traditional costume, and movement system are exactly as recorded and have reached us accurately through centuries, then they are ours. Foreigners do not dance our dances; they are ours alone.

Question: What is the difference between national and folk dances? There is “folk dance” and “folk-stage dance.” Folk or ethnographic dance is danced by the people as inherited. However, Armenian dances are divided into two: folk dances as danced by the people, and folk-stage (choreographed) dances—those taken from the people, processed according to stage rules, and presented to an audience. Like any historical-cultural value, folk dance sometimes needs “renovation.” For example, I recently staged a series of Sasun folk dances including Lachin, Shoror, Machino, Mrdo, Tsap Par, Nare, Dale, and Kochari. In one performance, we presented a medley of 10 Sasun dances. I see many ethnographic groups today following this path of refined staging, which is very welcome.

Question: Mr. Gevorgyan, I would like to address the national costume (Taraz). Unfortunately, today many groups in Armenia and the Diaspora perform in costumes that have nothing to do with national dress. The ornaments and regional differences are not preserved. Is there a solution? We have addressed this issue many times; it is indeed a problem. However, I do not yet see the specific mechanism for a solution because, although we have applied to the responsible bodies, there is a lack of strict control. In folk dance collectives, some wear whatever they want. Under the guise of “national costume,” group leaders often choose colors based on personal taste, not realizing that our people had a symbolism for colors, numbers, and images. Our Taraz stems from our symbolic thinking. The relevant authorities must take notice of this.

Question: Is there a high demand among youth to study Armenian national dance as a profession? Great question. Interest among our youth is very high. While we have some issues with the number of male dancers, as a profession, it is popular. For example, last year at the State Pedagogical University, we had 100 applicants. The interest in becoming a dance teacher and studying national dance is significant. The path is bright, and our students do wonderful work after graduating.

Question: How do we choose the right music for a dance without drifting from our national roots? If we are dancing pure folk dances, they have their exact musical material that you cannot deviate from. However, in folk-stage dances, some instructors choose music that I simply cannot listen to. Choreographers must study the musical material deeply. Does the music correspond to the movement system and the patterns of the dance? A production stems from the music. The dances of the Armenian Highlands are unique to Armenians and the people living in this landscape. Our lifestyle, mindset, and expression are unique to us.