Հայ Պատմության Սև Օրը խորհրդարանի վրա տեղի ունեցած ահաբեկչություն

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի ժամանակակից պատմության ամենաաղետալի դրվագներից մեկը՝ ահաբեկչությունը Հայաստանի Ազգային ժողովի շենքում:

Պատգամավորների ընթացիկ նիստի ժամանակ, հարցուպատասխանի ընթացակարգից առաջ, երբ Հայաստանի ֆինանսների նախարար Լևոն Բարխուդարյանը կանգնած էր խոսնակին, սրահ մտան զինված մարդիկ: Նրանք պահանջեցին պատգամավորներից անջատել բջջային հեռախոսները և ընկնել գետնին: Խմբի առաջնորդ Նաիրի Հունանյանը, նախկին լրագրող և 1988-1990 թվականների Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ, գտնվում էր ծայրաստիճան խառնաշփոթի մեջ և հայտարարեց պետական հեղաշրջում իրականացնելու մտադրության մասին: Մոտենալով վարչապետ Վազգեն Սարգսյանին, նա նրա երեսին ասաց՝ «Խնդրում ենք դադարեցնել մեր արյունը խմելը»: Վազգեն Սարգսյանը հանգիստ պատասխանեց. «Ինչ-որ բան անում եմ քո և քո երեխաների ապագայի համար», որին Հունանյանը պատասխանեց կրակով:

#### Հակիրճ փաստեր
– **Հարձակման վայր**: Հայաստանի Ազգային ժողովի շենք, Երևան:
– **Զոհեր**: Վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, խորհրդարանի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, փոխնախագահներ Յուրի Բախշյանը և Ռուբեն Միրոյանը, օպերատիվ հարցերով նախարար Լեոնարդ Պետրոսյանը, պատգամավորներ Արմեն Արմենակյանը և Միքայել Կոտանյանը: Պատգամավոր Հենրիկ Աբրամյանը մահացավ սրտի կաթվածից:
– **Հաշմանդամներ**: Պատգամավոր Անդրանիկ Մանուկյանը վիրավորվեց և տեղափոխվեց Երևանի կլինիկական հիվանդանոց, որտեղ նրան վիրահատեցին:
– **Ծեծակիցներ**: Մոտ 50 պատգամավոր և նախարարներ վերցվեցին որպես պատանդ:
– **Գերիների պահանջները**: Ուղիղ եթեր և արդար դատարանի երաշխիք:

#### Իրադարձությունների ժամանակացույց
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 27**: Նաիրի Հունանյանի գլխավորած զինված խումբը ներխուժեց նիստերի սրահ: Հրաձգությունը, որը լսվում էր խորհրդարանի պատերի սահմաններից դուրս, առաջացրեց խուճապ: Գնդապետի և ոստիկանության մեքենաները մոտեցան շենքին, իսկ ներքին զորքերը շրջապատեցին տարածքը: Սկսվեցին բանակցությունները Հունանյանի և նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի միջև:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 28**: Պատանդները սկսեցին ազատվել, ահաբեկիչները (Նաիրի և Կարեն Հունանյաններ, Էդուարդ Գրիգորյան, Վրամ Գալստյան, Դերենիկ Բեջանյան) ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Ազգային անվտանգության նախարարություն: Գլխավոր դատախազությունում հարուցվեց քրեական գործ՝ ահաբեկչության մեղադրանքով:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 29**: Նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը ստեղծեց պետական հանձնաժողով՝ հետաքննություն անցկացնելու համար և հայտարարեց եռօրյա սգ (29-31 հոկտեմբեր):
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 30**: ՌԴ վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը այցելեց Հայաստան՝ մասնակցելու սգո արարողություններին, նվիրված խորհրդարանում սպանված հայտնի քաղաքական գործիչներին:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 31**: Սգո արարողությունը տեղի ունեցավ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում:

#### Վարկածներ
– **Տարածքների փոխանակում Ադրբեջանի հետ**: Դեռևս ոչ պաշտոնական տեղեկություններով՝ ահաբեկչությունը կարող էր կազմակերպվել տարածաշրջանում կենսական շահեր ունեցող երկրների (օրինակ՝ ԱՄՆ և ՌԴ) գաղտնի ծառայությունների կողմից: 1999 թվականի նոյեմբերին Ստամբուլում նախատեսված էր ОБՍԵ-ի գագաթնաժողով, որտեղ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները պետք է ստորագրեին փաստաթուղթ: Կարող էր քննարկվել տարածքների փոխանակման տարբերակ՝ Ադրբեջանի կողմից Լաչինի միջանցքի և Հայաստանի կողմից Մեղրիի մի մասի փոխանակում: Վազգեն Սարգսյանն ու Կարեն Դեմիրճյանը խիստ դեմ էին այդ գաղափարին: Ահաբեկչությունից հետո գագաթնաժողովում փաստաթուղթը ստորագրված չէր:
– **Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի շրջապատի սխեմա**: Թեև գիշերը ահաբեկչությունից հետո սկսեցին տարածվել լուրեր, որ Ռոբերտ Քոչարյանը կարող էր լինել իշխող բլոկի առաջնորդների սպանության կազմակերպիչ, այդ մասին 16 դեկտեմբերի ձերբակալվեցին նախագահի խորհրդական Ալեքսան Հարությունյանը և այլ կողմնակիցներ: Նախագահին ուղղակի մեղադրանքներ հնչեցին: Կարեն Դեմիրճյանի որդի Ստեփան Դեմիրճյանը և այլ քաղաքական գործիչներ բացահայտորեն մեղադրեցին Քոչարյանին: Ժամանակի ընթացքում նա կարողացավ ամրապնդել իշխանությունը, սակայն կարծիքները, թե Քոչարյանը կարող էր լինել ավելի մեծ դերակատար, դեռ պահպանվում են:

#### Հետևանքներ
Ահաբեկչությունը լուրջ հարված հասցրեց Հայաստանի ազգային անվտանգության նախարարության reputatsiayin-ին: 2003 թվականին Երևանի դատարանը ճանաչեց յոթ մարդու մեղավորություն, որոնք չընդունեցին իրենց մեղքը և պնդեցին, որ նրանց գործողությունները նպատակ ունեին վարչապետին հեռացնել՝ փրկելու Հայաստանը: Նաիրի և Կարեն Հունանյանները, Էդուարդ Գրիգորյանը, Վրամ Գալստյանը, Դերենիկ Բեջանյանը և Աշոտ Կնյազյանը դատապարտվեցին ցմահ բանտարկության, իսկ Գամլետ Ստեփանյանը՝ 14 տարվա ազատազրկման:

—

### Русская версия

Теракт в армянском парламенте:

27 октября 1999 года в Ереване произошел один из самых трагичных эпизодов в истории современной Армении — теракт в здании Национального Собрания. Во время очередной сессии парламента, перед началом процедуры вопросов и ответов, когда министр финансов Левон Бархударян находился на трибуне, в зал ворвались вооружённые люди. Они потребовали от депутатов выключить сотовые телефоны и лечь на пол. Лидер группы, Наири Унанян, бывший журналист и активист карабахского движения 1988–1990 годов, в крайне возбуждённом состоянии заявил о намерении совершить государственный переворот. Подойдя к премьер-министру Вазгену Саркисяну, он бросил ему в лицо: «Хватит пить нашу кровь». На это Саркисян спокойно ответил: «Всё делается ради тебя и будущего твоих детей», после чего Унанян открыл огонь.

#### Краткие факты
– **Место нападения**: Здание Национального Собрания Армении, Ереван.
– **Жертвы**: Погибли премьер-министр Вазген Саркисян, спикер НС Карен Демирчян, вице-спикеры Юрий Бахшян и Рубен Мироян, министр Леонард Петросян, депутаты Армен Арменакян и Микаел Котанян. Депутат Генрик Абрамян умер от сердечного приступа.
– **Раненые**: Депутат Андраник Манукян, прооперированный в клинической больнице Еревана.
– **Заложники**: Около 50 депутатов и министров были взяты в заложники.
– **Требования террористов**: Выход в прямой эфир и гарантия справедливого суда.

#### Хронология событий
– **27 октября 1999 года**: Вооружённая группа под руководством Наири Унаняна ворвалась в зал заседаний. Стрельба, слышная за пределами парламента, вызвала панику. К зданию прибыли скорые и полиция, а внутренние войска оцепили территорию. Начались переговоры между Унаняном и президентом Робертом Кочаряном.
– **28 октября 1999 года**: Заложники начали освобождаться, террористы (Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян) были арестованы и доставлены в Министерство национальной безопасности. Возбуждено уголовное дело по статье о терроризме.
– **29 октября 1999 года**: Президент Кочарян создал государственную комиссию для расследования, объявил трёхдневный траур (29–31 октября).
– **30 октября 1999 года**: Премьер-министр РФ Владимир Путин посетил Армению с траурным визитом, участвуя в мероприятиях, посвящённых погибшим лидерам.
– **31 октября 1999 года**: Траурная церемония прошла в Национальном театре оперы и балета имени А. Спендиарова.

#### Версии
– **Обмен территориями с Азербайджаном**: Неофициальная версия предполагает, что теракт могли организовать спецслужбы стран с интересами в регионе (США, Россия), чтобы сорвать саммит ОБСЕ в Стамбуле в ноябре 1999 года. На нём планировался обмен территориями: Азербайджан уступал Лачинский коридор, а Армения — часть Мегринского района. Вазген Саркисян и Карен Демирчян резко выступали против этого плана, и после теракта договорённости сорвались.
– **Заговор окружения президента Роберта Кочаряна**: Ночью после теракта возникли слухи о причастности Кочаряна. 16 декабря были арестованы его советник Алексан Арутюнян и другие сторонники. Политики, включая сына Демирчяна Степана, обвиняли президента. Со временем Кочарян укрепил власть, но вопрос о возможном организаторе за пределами группы Унаняна остаётся открытым.

#### Последствия
Теракт подорвал репутацию Министерства национальной безопасности Армении. В 2003 году суд признал виновными семерых участников, которые не раскаялись, утверждая, что хотели спасти страну, заставив премьера уйти в отставку. Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян и Ашот Князян получили пожизненное заключение, Гамлет Степанян — 14 лет.

—

### English Version
Terrorist Attack on the Armenian Parliament

On October 27, 1999, one of the most tragic episodes in modern Armenian history unfolded in Yerevan with a terrorist attack on the National Assembly building. During a regular parliamentary session, just before the question-and-answer period, as Finance Minister Levon Barkhudaryan stood at the podium, armed individuals stormed the hall. They ordered deputies to turn off their mobile phones and lie on the floor. The leader, Nairi Hunanyan, a former journalist and activist of the Karabakh movement (1988–1990), in an extremely agitated state, declared their intent to stage a coup. Approaching Prime Minister Vazgen Sargsyan, he shouted, “Stop drinking our blood!” Sargsyan calmly replied, “Everything is done for you and the future of your children,” prompting Hunanyan to open fire.

#### Key Facts
– **Location of the Attack**: National Assembly building, Yerevan.
– **Victims**: Prime Minister Vazgen Sargsyan, Speaker Karen Demirchyan, Vice-Speakers Yuri Bakhshyan and Ruben Miroyan, Minister Leonard Petrosyan, deputies Armen Armenakyan and Mikael Kotanyan. Deputy Henrik Abramyan died of a heart attack.
– **Injured**: Deputy Andranik Manukyan, who underwent surgery at Yerevan’s clinical hospital.
– **Hostages**: Approximately 50 deputies and ministers were taken hostage.
– **Demands of the Terrorists**: Live broadcast and guarantees of a fair trial.

#### Timeline of Events
– **October 27, 1999**: The armed group led by Nairi Hunanyan stormed the session hall. Gunfire, audible outside the parliament, caused panic. Ambulances and police arrived, and internal troops cordoned off the area. Negotiations began between Hunanyan and President Robert Kocharyan.
– **October 28, 1999**: Hostages started to be released, and the terrorists (Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian) were arrested and taken to the Ministry of National Security. A criminal case was opened on terrorism charges.
– **October 29, 1999**: President Kocharyan established a state commission for investigation and declared a three-day mourning period (October 29–31).
– **October 30, 1999**: Russian Prime Minister Vladimir Putin visited Armenia to attend mourning ceremonies for the slain leaders.
– **October 31, 1999**: A memorial ceremony was held at the National Opera and Ballet Theater named after A. Spendiaryan.

#### Theories
– **Territorial Exchange with Azerbaijan**: An unofficial theory suggests the attack was orchestrated by the intelligence services of countries with regional interests (e.g., USA, Russia) to disrupt the OSCE summit in Istanbul in November 1999. The summit was to consider a territorial swap: Azerbaijan would cede the Lachin Corridor, while Armenia would give up part of the Meghri region. Vazgen Sargsyan and Karen Demirchyan strongly opposed this, and the agreement collapsed after the attack.
– **Conspiracy Involving President Robert Kocharyan’s Circle**: Rumors emerged overnight that Kocharyan was behind the killings. On December 16, his advisor Alexan Arutyunyan and other allies were arrested. Politicians, including Demirchyan’s son Stepan, openly accused the president. Kocharyan later consolidated power, but questions about a possible mastermind beyond Hunanyan’s group persist.

#### Aftermath
The attack severely damaged the reputation of Armenia’s Ministry of National Security. In 2003, a court convicted seven individuals, who claimed their actions aimed to save the country by forcing the prime minister’s resignation. Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian, and Ashot Knyazyan received life sentences, while Gamlet Stepanian was sentenced to 14 years.

—