Հնդկա-Հայկական Դիվանագիտության Նախահայր 

Ինդիրա Փրիթիվիրաջ Գանդին (նախկին ազգանունը՝ Նեհրու) մահացել է 1984 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Նյու Դելիում, Հնդկաստան՝ իր անձնական պահապանների կողմից սպանվելով։ Հնդկաստանի վարչապետ (1966–1977, 1980–1984), Հնդկաստանի ժողովրդական կոնգրեսի նախագահ, Ջավահարալալ Նեհրուի դստերը, Ռաջիվ Գանդիի մայրը, աշխարհի առաջին կանանցից մեկը, ով ղեկավարել է մեծ հզորություն։

Նրա կյանքը կապված է հայերի հետ՝ հատկապես դիվանագիտության և մշակութային կապերի միջոցով, որոնք խորհրդանշում են հնդկա-հայկական ժողովրդավարության և փոխըմբզնդման պատմությունը։ Ինդիրա Գանդին 1976 թվականի հունվարի 11-16-ը այցելել է Հայկական ԽՍՀ-ն՝ ԽՍՀՄ-ի կարևոր մաս, և այդ այցը դարձել է հնդկա-հայկական հարաբերությունների պատմության կարևոր էջ։ Այցի ժամանակ նա հանդիպել է Վազգեն Ա Կաթողիկոսի հետ, այցելել Էջմիածին, Գառնի, Գեղարդ, Գեղամավանք, ծանոթացել հայկական մշակույթի, պատմության և հոգևոր կենտրոններին։ Այցի ժամանակ նա հայտարարել է. «Հնդիկներն ու հայերն ունեն հին կապեր, և ես հպարտ եմ այդ կամրջի վրա քայլելով»։ Այդ այցը խորհրդանշում էր երկու ժողովուրդների միջև կապը, որն արտացոլում էր հնդկական անկախության պայքարի և հայկական ժողովրդավարության ընդհանուր արժեքները։ Ինդիրա Գանդին հայկական մշակույթի հանդեպ ցուցաբերել է հարգանք, հատկապես Հայոց ցեղասպանության հիշատակի մասին խոսելով, և նրա այցը օգնել է ամրապնդել հնդկա-հայկական դիվանագիտական կապերը, որոնք շարունակվել են անկախության ժամանակաշրջանում։ Հայկական սփյուռքը Հնդկաստանում, որը հին է, ցույց է տալիս երկու ժողովուրդների պատմական կապը, և Գանդիի այցը խորհրդանիշ է այդ ժառանգության պահպանմանը։ Նրա կյանքը հիշատակվում է հայկական համայնքներում որպես հարգանքի արտահայտություն, և հնդկա-հայկական հարաբերությունները, որոնք զարգանում են, հիմնված են Գանդիի ժառանգության վրա՝ որպես հաշտության և համագործակցության խորհրդանիշ։

—

### Русский
Индира Ганди, Армения и армяне

Индира Притхвирадж Ганди (девичья фамилия Неру) скончалась 31 октября 1984 года в Нью-Дели, Индия, убитая своими личными охранниками. Премьер-министр Индии (1966–1977, 1980–1984), председатель Индийского национального конгресса, дочь Джавахарлала Неру, мать Раджива Ганди, одна из первых женщин в мире, возглавлявшая большую державу. Её жизнь связана с армянами через дипломатию и культурные связи, символизирующие историю индийско-армянской дружбы и взаимопонимания. Индира Ганди посетила Армянскую ССР 11–16 июня 1976 года — важный визит в историю индийско-армянских отношений. Во время визита она встретилась с Католикосом всех армян Вазгеном I, посетила Эчмиадзин, Гарни, Гехард, Гегамаванк, ознакомившись с армянской культурой, историей и духовными центрами. Она заявила: «Индийцы и армяне имеют древние связи, и я горжусь ходить по этому мосту». Этот визит символизировал общие ценности борьбы за независимость Индии и армянской демократии. Индира Ганди проявила уважение к армянской культуре, особенно в контексте памяти о Геноциде армян, и её визит укрепил дипломатические связи между Индией и Арменией, которые продолжаются в период независимости. Армянская диаспора в Индии, древняя, показывает исторические связи двух народов, и визит Ганди стал символом сохранения этого наследия. Её жизнь помнится в армянских сообществах как выражение уважения, и индийско-армянские отношения, развивающиеся сегодня, основаны на наследии Ганди как символе примирения и сотрудничества.

—

### English
Indira Gandhi, Armenia, and Armenians

Indira Priyadarshini Gandhi (née Nehru) died on October 31, 1984, in New Delhi, India, assassinated by her personal bodyguards. Prime Minister of India (1966–1977, 1980–1984), president of the Indian National Congress, daughter of Jawaharlal Nehru, mother of Rajiv Gandhi, one of the first women in the world to lead a superpower. Her life was connected to Armenians through diplomacy and cultural ties, symbolizing the history of Indian-Armenian friendship and mutual understanding. Indira Gandhi visited the Armenian SSR from June 11–16, 1976 — a pivotal moment in Indian-Armenian relations. During the visit, she met with Catholicos of All Armenians Vazgen I, toured Etchmiadzin, Garni, Geghard, Gegamavank, exploring Armenian culture, history, and spiritual centers. She stated: “Indians and Armenians have ancient ties, and I am proud to walk this bridge”. This visit symbolized shared values of India’s independence struggle and Armenian democracy. Indira Gandhi showed respect for Armenian culture, particularly in the context of Armenian Genocide remembrance, and her trip strengthened diplomatic links between India and Armenia, which persist in the independence era. The Armenian diaspora in India, ancient, highlights the two peoples’ historical bonds, and Gandhi’s visit became a symbol of preserving this heritage. Her life is remembered in Armenian communities as a gesture of respect, and contemporary Indian-Armenian relations, flourishing today, are rooted in Gandhi’s legacy as a symbol of reconciliation and cooperation.

—

### Azərbaycan dili
İndira Qandi, Ermənistan və Ermənilər

İndira Priyadarshini Qandi (qız qucağı adı Nehru) 31 oktyabr 1984-cü ildə Nyu-Deli, Hindistan, öz şəxsi mühafizləri tərəfindən vurularaq öldürüldü. Hindistanın baş naziri (1966–1977, 1980–1984), Hindistan Milli Konqresinin prezidenti, Cavaharlal Nehruun qızı, Radjiv Qandinin anası, böyük dövlətə rəhbərlik edən ilk qadınlardan biri. Onun həyatı diplomatik və mədəni əlaqələr vasitəsilə ermənilərlə bağlıdır, hind-erməni dostluq və qarşılıqlı anlaşma tarixini simvollaşdırır. İndira Qandi Ermənistan SSR-yə 11–16 iyun 1976-cı ildə getdi — hind-erməni münasibətlərinin tarixinə mühüm an. Bu səfər zamanı Kürüsü Vəzgen I ilə görüşdü, Etçmiadzin, Qarni, Qeghard, Qeghamavank kimi mərkəzləri ziyarət etdi, erməni mədəniyyəti, tarixi və mənəviyyətini öyrəndi. O deyib: «Hindlilər və ermənilər qədim əlaqələrə malikdirlər, mən bu körpüdə gəzməkdən qürur duyuram». Bu səfər Hindistanın müstəqillik mübarizəsi və erməni demokratiyasının ümumi dəyərlərini simvollaşdırır. İndira Qandi erməni mədəniyyətinə hörmət göstərdi, xüsusilə Erməni Soyqırımı yaddaşına, və onun səfəri Hindistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələri gücləndirdi, müstəqillik dövründə davam etdi. Hindistandakı erməni diasporası, qədim, iki xalqın tarixi əlaqələrini göstərir, və Qandinin səfəri bu irsin qorunmasını simvollaşdırır. Onun həyatı erməni icmalərində hörmət ifadəsi kimi yadda qalır, və indiki hind-erməni münasibətləri, inkişaf edən, Qandinin irsi üzərində qurulub — barışı və əməkdaşlıqın simvolu kimi.

—

### हिन्दी
**इंदिरा गांधी, आर्मेनिया और आर्मेनियाई**

इंदिरा प्रियदर्शिनी गांधी (जन्म नाम नेहरू) की मृत्यु 31 अक्टूबर 1984 को नई दिल्ली, भारत में हुई, जब उनकी व्यक्तिगत सुरक्षा गार्डों ने उन्हें गोली मार दी। भारत की प्रधानमंत्री (1966–1977, 1980–1984), भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष, जवाहरलाल नेहरू की बेटी, राजीव गांधी की मां, दुनिया की पहली महिलाओं में से एक जिन्होंने एक महाशक्ति का नेतृत्व किया। उनका जीवन आर्मेनियाई लोगों से राजनयिक और सांस्कृतिक संबंधों के माध्यम से जुड़ा हुआ था, जो भारतीय-आर्मेनियाई मित्रता और आपसी समझ के इतिहास का प्रतीक है। इंदिरा गांधी ने 11–16 जून 1976 को आर्मेनियाई एसएसआर का दौरा किया — भारतीय-आर्मेनियाई संबंधों के इतिहास में एक महत्वपूर्ण क्षण। दौरे के दौरान उन्होंने सभी आर्मेनियाई लोगों के कैथोलिकोस वाज़गेन I से मुलाकात की, एचमियादज़िन, गार्नी, गेहर्ड, गेगामावांक का दौरा किया, आर्मेनियाई संस्कृति, इतिहास और आध्यात्मिक केंद्रों से परिचित हुईं। उन्होंने कहा: “भारतीयों और आर्मेनियाई लोगों के बीच प्राचीन संबंध हैं, और मुझे इस पुल पर चलने पर गर्व है”। यह दौरा भारत की स्वतंत्रता संघर्ष और आर्मेनियाई लोकतंत्र के साझा मूल्यों का प्रतीक था। इंदिरा गांधी ने आर्मेनियाई संस्कृति के प्रति सम्मान दिखाया, विशेष रूप से आर्मेनियाई नरसंहार की स्मृति के संदर्भ में, और उनके दौरे ने भारत और आर्मेनिया के बीच राजनयिक संबंधों को मजबूत किया, जो स्वतंत्रता के युग में जारी रहे। भारत में आर्मेनियाई डायस्पोरा, प्राचीन, दो लोगों के ऐतिहासिक बंधनों को दर्शाता है, और गांधी का दौरा इस विरासत के संरक्षण का प्रतीक बन गया। उनका जीवन आर्मेनियाई समुदायों में सम्मान की अभिव्यक्ति के रूप में याद किया जाता है, और आज फलते-फूलते भारतीय-आर्मेनियाई संबंध गांधी की विरासत पर आधारित हैं — सुलह और सहयोग के प्रतीक के रूप में।

—