27 հունվարի 1973 թվականին 77-ամյա Գուրգեն Յանիկյանը Սանտա Բարբարայի «Բալթիմոր» հյուրանոցում հանդիպման է հրավիրել Լոս Անջելեսի թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուրին (49 տարեկան) և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիրին (31 տարեկան): Նա նրանց խոստացել էր նվիրել «գեղարվեստական գործ»՝ թուրքական կառավարությանը: Հանդիպման ժամանակ Յանիկյանը հանեց «Լյուգեր» ատրճանակը և կրակեց երկու դիվանագետների վրա, ապա արձակեց ևս երկու վերահսկողական կրակոց:

Դատարանում Գուրգեն Յանիկյանը հայտարարեց.
«Ես երկու մարդ չեմ սպանել, ես երկու չարիք եմ ոչնչացրել: Ինձ համար նրանք մարդիկ չէին»:

Ցեղասպանության տարիներին Գուրգեն Յանիկյանի 26 հարազատ էր զոհվել, իսկ նրա եղբոր կոկորդն էին կտրել նրա աչքի առաջ: Այս գործողությունը դարձավ 1970-ականների հայկական ակտիվիզմի և ցեղասպանության ճանաչման պայքարի խորհրդանիշներից մեկը: Թեև Յանիկյանը դատապարտվեց և մահացավ բանտում 1982 թվականին, նրա գործողությունը խոր հետք թողեց հայ-թուրքական հակամարտության պատմության մեջ և դարձավ հայկական վրեժի ու արդարության որոնման խորհրդանիշ:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1973 թ. հունվարի 27
• Վայր: «Բալթիմոր» հյուրանոց, Սանտա Բարբարա, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ
• Զոհեր: Թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուր և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիր
• Մոտիվ: 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության վրեժ և արդարության պահանջ
• Հետևանք: Գործողությունը դարձավ հայկական ակտիվիզմի խորհրդանիշ 1970-ականներին

---

Русская версия

акция Гургена Яникяна в Санта-Барбаре

27 января 1973 года 77-летний Гурген Яникян пригласил в отель «Балтимор» в Санта-Барбаре генерального консула Турции в Лос-Анджелесе Мехмета Байдура (49 лет) и вице-консула Бахадура Демира (31 год). Он пообещал передать им «произведение искусства» для турецкого правительства. Во время встречи Яникян достал пистолет «Люгер» и выстрелил в дипломатов, после чего произвёл два контрольных выстрела.

На суде Гурген Яникян заявил:
«Я не убивал двух людей, я уничтожил два зла. Для меня они не были людьми!»

Во время Геноцида погибли 26 родственников Гургена, а его брату перерезали горло на его глазах. Этот поступок стал одним из символов армянского активизма 1970-х годов и борьбы за признание Геноцида. Хотя Яникян был осуждён и умер в тюрьме в 1982 году, его акция оставила глубокий след в истории армяно-турецкого противостояния и стала символом армянской мести и поиска справедливости.

Краткие факты

• Дата: 27 января 1973 г.
• Место: отель «Балтимор», Санта-Барбара, Калифорния, США
• Жертвы: турецкий консул Мехмет Байдур и вице-консул Бахадур Демир
• Мотив: месть за Геноцид армян 1915 года и требование справедливости
• Последствия: акция стала символом армянского активизма 1970-х годов

---

English Version

Gurgan Yanikyan’s action in Santa Barbara

On January 27, 1973, 77-year-old Gurgan Yanikyan invited the Turkish Consul General in Los Angeles Mehmet Baydur (49) and Vice Consul Bahadır Demir (31) to the Baltimore Hotel in Santa Barbara, promising to present them with a “work of art” for the Turkish government. During the meeting, Yanikyan drew a Luger pistol and shot the diplomats, then fired two control shots.

In court, Gurgan Yanikyan stated:
“I did not kill two people, I destroyed two evils. To me, they were not human beings!”

During the Genocide, 26 of Gurgan’s relatives were killed, and his brother’s throat was slit in front of his eyes. This act became one of the symbols of Armenian activism in the 1970s and the struggle for recognition of the Genocide. Although Yanikyan was convicted and died in prison in 1982, his action left a deep mark in the history of Armenian-Turkish confrontation and became a symbol of Armenian revenge and the search for justice.

Key Facts

• Date: January 27, 1973
• Location: Baltimore Hotel, Santa Barbara, California, USA
• Victims: Turkish Consul Mehmet Baydur and Vice Consul Bahadır Demir
• Motive: Revenge for the Armenian Genocide of 1915 and demand for justice
• Consequences: The act became a symbol of Armenian activism in the 1970s

---

Հայերեն (Armenian)

1. «27 հունվարի 1973. Գուրգեն Յանիկյանի վրեժը և ցեղասպանության արձագանքը»
2. «Բալթիմոր հյուրանոց՝ որտեղ երկու դիվանագետ վճարեցին 1915-ի գինը»
3. «Երբ 77-ամյա հայը դարձավ ցեղասպանության վրեժի խորհրդանիշը»
4. «Հունվարի 27, 1973. Հայկական վրեժի և արդարության օր»
5. «Յանիկյանն ասաց՝ «Ես մարդ չեմ սպանել, չարիք եմ ոչնչացրել»»

Русский (Russian)

1. «27 января 1973. Месть Гургена Яникяна и отклик на Геноцид»
2. «Отель «Балтимор»: где два дипломата заплатили цену 1915 года»
3. «Когда 77-летний армянин стал символом мести за Геноцид»
4. «27 января 1973. День армянской мести и справедливости»
5. «Яникян заявил: «Я не убивал людей, я уничтожил зло»»

English (English)

1. «January 27, 1973. Gurgan Yanikyan’s Revenge and Response to the Genocide»
2. «Baltimore Hotel: Where Two Diplomats Paid the Price of 1915»
3. «When a 77-Year-Old Armenian Became a Symbol of Revenge for the Genocide»
4. «January 27, 1973. Day of Armenian Vengeance and Justice»
5. «Yanikyan Said: “I Did Not Kill People, I Destroyed Evil”»

18 հունվարի 2001 թվականին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը (Assemblée nationale) միաձայն ընդունեց պատմական բանաձև, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչեց 1915–1923 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանությունը:

Բանաձևը նշում էր, որ «Ֆրանսիան հանրայնորեն ճանաչում է 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը» և կոչ էր անում միջազգային հանրությանը հետևել այդ օրինակին: Այս որոշումը դարձավ աշխարհում առաջին պետական մակարդակով ճանաչումը, որն ընդունվեց խորհրդարանական կառույցի կողմից առանց որևէ դեմ ձայնի:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը պատմական նշանակություն ունեցավ. այն առաջին անգամ տվեց իրավական և քաղաքական գնահատական 1915 թվականի ողբերգությանը՝ եվրոպական խոշոր պետության կողմից: Բանաձևը հիմք դրեց հետագա օրենսդրական գործընթացներին, որոնք ավարտվեցին 2001 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ֆրանսիայի Սենատի և 2001 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակի կողմից օրենքի վավերացմամբ: Այսօր Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչում է Հայոց ցեղասպանությունը, և 2016 թվականից այդ ժխտումը քրեականացված է:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 2001 թ. հունվարի 18
• Վայր: Ֆրանսիայի Ազգային ժողով, Փարիզ
• Ձայների քանակը: Միաձայն (բոլոր ներկաները կողմ)
• Հետևանք: Ֆրանսիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչում

---

Русская версия

Исторический день. Национальное собрание Франции единогласно сказало «Да»»

18 января 2001 года Национальное собрание Франции (Assemblée nationale) единогласно приняло историческую резолюцию, в которой Франция официально признала Геноцид армян в Османской империи в 1915–1923 годах. В документе говорилось, что «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года в Османской империи» и призывалось международное сообщество последовать этому примеру. Это решение стало первым в мире признанием Геноцида армян на государственном уровне, принятым парламентом без единого голоса против.

Для Армении и армянского народа это событие имело огромное историческое значение: впервые крупная европейская страна дала правовую и политическую оценку трагедии 1915 года. Резолюция стала основой для дальнейшего законодательного процесса, который завершился 29 октября 2001 года утверждением Сенатом Франции и 30 октября 2001 года подписанием президентом Жаком Шираком соответствующего закона. Сегодня Франция официально признаёт Геноцид армян, а с 2016 года отрицание Геноцида криминализовано.

Краткие факты

• Дата: 18 января 2001 г.
• Место: Национальное собрание Франции, Париж
• Голосование: Единогласно (все присутствующие — за)
• Последствия: Официальное признание Францией Геноцида армян

---

English Version nnisyan)

Historic Day. France’s National Assembly Unanimously Says Yes

On January 18, 2001, the National Assembly of France (Assemblée nationale) unanimously adopted a historic resolution officially recognizing the Genocide of the Armenians in the Ottoman Empire in 1915–1923. The document stated that “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire” and called on the international community to follow this example. This decision became the first in the world recognition of the Armenian Genocide at the state level, adopted by a parliament without a single vote against.

For Armenia and the Armenian people, this event was of immense historical importance: for the first time, a major European country gave a legal and political assessment to the tragedy of 1915. The resolution laid the foundation for further legislative processes, which culminated on October 29, 2001 with approval by the Senate of France and on October 30, 2001 with the signing of the law by President Jacques Chirac. Today, France officially recognizes the Armenian Genocide, and since 2016 denial of the Genocide has been criminalized.

Key Facts

• Date: January 18, 2001
• Location: National Assembly of France, Paris
• Vote: Unanimous (all present — in favor)
• Consequences: Official recognition of the Armenian Genocide by France

---

Français

Journée historique. L’Assemblée nationale vote à l’unanimité « Oui »»

Le 18 janvier 2001, l’Assemblée nationale française a adopté à l’unanimité une résolution historique reconnaissant officiellement le génocide des Arméniens dans l’Empire ottoman en 1915-1923. Le texte affirmait que « la France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman » et appelait la communauté internationale à suivre cet exemple. Cette décision est devenue la première reconnaissance au niveau étatique du génocide arménien par un parlement sans une seule voix contre.

Pour l’Arménie et le peuple arménien, cet événement a eu une importance historique immense : pour la première fois, un grand pays européen donnait une qualification juridique et politique à la tragédie de 1915. La résolution a posé les bases des processus législatifs ultérieurs, qui se sont conclus le 29 octobre 2001 par l’approbation du Sénat français et le 30 octobre 2001 par la promulgation de la loi par le président Jacques Chirac. Aujourd’hui, la France reconnaît officiellement le génocide arménien, et depuis 2016, sa négation est pénalisée.

Faits clés

• Date : 18 janvier 2001
• Lieu : Assemblée nationale française, Paris
• Vote : Unanimité (tous les présents pour)
• Conséquences : Reconnaissance officielle du génocide arménien par la France

---

1919 թվականի հունվարի 15-ին Բեռլինում մահացել է Ռոզա Լյուքսեմբուրգը։  20-րդ դարի կարևորագույն հեղափոխական մարքսիստ առաջնորդներից մեկը ազգային հարցի տեսության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակն էր։ 

Դատապարտում էր Հայոց ցեղասպանությունը։  «Ազգերի պայքարը Թուրքիայում և սոցիալ-դեմոկրատիան» հոդվածների շարքում, որը տպագրվել է 1896 թվականի հոկտեմբերին Լյուքսեմբուրգի Դրեզդենում լույս տեսնող «Sachsische Arbeiterzeitung» թերթում հերքել է մամուլում տարածված կարծիքը, թե Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները (հայերի ջարդերը, հույների և հայերի ելույթները) իբր դա  դիվանագետի, թուրքական ահաբեկչության հետևանք են։  Թուրքիայում «տարբեր ազգեր դարեր շարունակ ներդաշնակ են ապրել կողք կողքի», և միայն եվրոպական երկրների (հատկապես Ռուսաստանի) միջամտությունն առաջացրել է արհեստական դժգոհություն, որի համաձայն սուլթանը չի կարողացել իրականացնել «բազմիցս հաստատված բարեփոխումներ»։  Նշելով այս դրույթների անհամապատասխանությունը՝ Լյուքսեմբուրգը գրել է, որ Թուրքիան դարերի ընթացքում ստեղծել է սոցիալական և ազգային ճնշումների մի համակարգ, որի պայմաններում այս երկրում ապրող քրիստոնյա ժողովուրդների դժգոհությունը վերածվել է ազգային-ազատագրական պայքարի։  Նկատի ունենալով Թուրքիայում ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնախնդիրները՝ Լյուքսեմբուրգը նշել է, որ սոցիալ-դեմոկրատիան հիմնովին աջակցում է այդ պայքարին և, հետևաբար, պետք է ճանաչի և համակրի հայության ազատագրական նկրտումները։
Իր «Սոցիալ-դեմոկրատիայի ճգնաժամը» (1915) աշխատության մեջ նա մերկացրել է Աբդուլ Համիդ II-ի, ապա երիտթուրքերի կառավարության «խռովությունը» գերմանական իմպերիալիզմի առաջ և նշել, որ երիտթուրքերը շարունակել են Աբդուլ Համիդի քաղաքականությունը հայկական հարցում։

15 января 1919  года в в Берлине  скончалась лась Роза Люксембург. Одна из самых важных революционных марксистских лидеров ХХ века была автором работ по теории национального вопроса. Интересовалась национально-освободительной борьбой армянского народа, армянским вопросом, осуждала геноцид армян. В серии статей «Борьба наций в Турции и социал-демократия», опубликованной в октябре 1896 году в издававшейся в Дрездене газете «Sachsische Arbeiterzeitung» Люксембург опровергла распространенное в печати мнение относительно того, что события в Турции (погромы армян, выступления греков и армян) являлись, якобы, результатом дипломатических махинаций, что турецкие ужасы являются вымыслом и что, якобы, в Турции «различные нации веками дружно живут бок о бок» и лишь вмешательство европейских стран (в особенности России) вызвало искусственное недовольство, в условиях которого султан не был в состоянии осуществить «многократно одобренные реформы». Отмечая несостоятельность этих положений, Люксембург писала, что Турция на протяжении веков создала такую систему социального и национального угнетения, в условиях которой недовольство проживавших в этой стране христианских наций переросло в национально-освободительную борьбу. Рассматривая вопросы национально-освободительной борьбы в Турции, Люксембург отмечала, что социал-демократия принципиально выступает в поддержку этой борьбы и, следовательно, должна признать и с сочувствием отнестись к освободительным стремлениям армян.
В работе «Кризис социал-демократии» (1915) она разоблачила «пресмыкание» правительства Абдул Гамида II и затем младотурок перед германским империализмом, отмечала, что младотурки продолжили политику Абдул Гамида в армянском вопросе.

On 15/01/1919 , Rosa Luxemburg died in Berlin. One of the most important revolutionary Marxist leaders of the 20th century, she wrote works on the theory of the national question. She was interested in the national liberation struggle of the Armenian people, the Armenian question, and condemned the Armenian genocide. In a series of articles entitled “The Struggle of Nations in Turkey and Social Democracy,” published in October 1896 in the Dresden newspaper “Sachsische Arbeiterzeitung,” Luxemburg refuted the widespread opinion in the press that the events in Turkey (pogroms of Armenians, uprisings of Greeks and Armenians) were allegedly the result of diplomatic machinations, that the Turkish horrors were fiction, and that allegedly in Turkey “different nations have lived side by side in peace for centuries,” and that only the intervention of European countries (especially Russia) had caused artificial discontent, under which conditions the Sultan was unable to implement “repeatedly approved reforms.”  Noting the inconsistency of these provisions, Luxemburg wrote that Turkey had created a system of social and national oppression over the centuries, under which the discontent of the Christian nations living in this country grew into a national liberation struggle. Considering the issues of the national liberation struggle in Turkey, Luxemburg noted that social democracy fundamentally supports this struggle and, therefore, must recognize and sympathize with the liberation aspirations of the Armenians. In her work “The Crisis of Social Democracy” (1915), she exposed the “groveling” of the government of Abdul Hamid II and then the Young Turks before German imperialism, noting that the Young Turks continued Abdul Hamid’s policy on the Armenian question.

Am 5. März 1871 wurde Rosa Luxemburg in Polen geboren.  Einer der bedeutendsten revolutionären marxistischen Führer des 20. Jahrhunderts war Autor von Werken zur Theorie der nationalen Frage.  Sie interessierte sich für den nationalen Befreiungskampf des armenischen Volkes, die Armenierfrage und verurteilte den Völkermord an den Armeniern.  In einer im Oktober 1896 in der Dresdner „Sächsischen Arbeiterzeitung“ veröffentlichten Artikelserie „Völkerkampf in der Türkei und Sozialdemokratie“ widerlegte Luxemburg die in der Presse weit verbreitete Meinung, dass die Ereignisse in der Türkei (Pogrome der Armenier, Reden der Griechen und Armenier) angeblich das Ergebnis diplomatischer Machenschaften seien, dass türkische Schrecken Fiktion seien und dass angeblich  In der Türkei lebten „verschiedene Nationen seit Jahrhunderten in Harmonie Seite an Seite“, und nur die Intervention europäischer Länder (insbesondere Russlands) sorgte für künstliche Unzufriedenheit, wodurch der Sultan nicht in der Lage war, „immer wieder genehmigte Reformen“ umzusetzen.  Luxemburg bemerkte die Widersprüchlichkeit dieser Bestimmungen und schrieb, dass Türkiye im Laufe der Jahrhunderte ein System sozialer und nationaler Unterdrückung geschaffen habe, in dessen Rahmen sich die Unzufriedenheit der in diesem Land lebenden christlichen Nationen zu einem nationalen Befreiungskampf ausweitete.  In Anbetracht der Fragen des nationalen Befreiungskampfes in der Türkei stellte Luxemburg fest, dass die Sozialdemokratie diesen Kampf grundsätzlich unterstützt und daher die Befreiungsbestrebungen der Armenier anerkennen und mit ihnen sympathisieren muss.
In ihrem Werk „Die Krise der Sozialdemokratie“ (1915) deckte sie die „Unterwürfigkeit“ der Regierung von Abdul Hamid II. und dann der Jungtürken vor dem deutschen Imperialismus auf und stellte fest, dass die Jungtürken die Politik von Abdul Hamid in der Armenienfrage fortsetzten.

1935 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Աթենքում՝ ծայրահեղ աղքատության մեջ, մահացավ Լևոն Սողոմոնի Էսաճանյանը՝ հայ բանաստեղծ և մշակութային գործիչ, որի տողերը դարձան Մեծ Եղեռնի վկայությունը և հայ գրականության անմար էջը:

Այս տաղանդավոր գրողը, ծնված 1890 թվականին Թուրքիայի Շապին Գարահիսարում, կրթություն ստացավ Կոստանդնուպոլսում և սկսեց իր գրական ճանապարհը՝ հրապարակելով բանաստեղծությունների ժողովածուներ, ինչպես «Այրած քնար մը Բինկեանի մոխիրներուն վրայ» (1909) և «Փանդիռ» (1911), որոնք լցված էին հայրենասիրությամբ և սոցիալական թեմաներով: Վերապրելով Մեծ Եղեռնը՝ Լևոնը 1922 թվականից հաստատվեց Աթենքում, որտեղ զբաղվեց ուսուցչությամբ և շարունակեց ստեղծագործել՝ գրելով ուսումնասիրություններ հայտնի գրողների մասին, ինչպես Եղիա Տեմիրճիպաշեանի (1909), Դանիել Վարուժանի (1919) և Մինաս Չերազի (1928) մասին: Նրա կյանքի վերջին տարիները անցան ծայրահեղ աղքատության մեջ, սակայն նրա գրական ժառանգությունը մնաց որպես վկայություն հայ ժողովրդի դիմադրության և ստեղծագործական ոգու՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր խորունկ և հուզիչ տողերով:

#### Русская версия

Увековечивший армянскую трагедию строками изгнания

30 декабря 1935 года в Афинах, в крайней нищете, ушёл в вечность Левон Согомонович Эсачян — армянский поэт и культурный деятель, чьи строки стали свидетельством Великого Геноцида и неугасаемой страницей армянской литературы. Этот талантливый писатель, родившийся в 1890 году в Шапин-Гарагисар (Турция), получил образование в Константинополе и начал литературный путь, опубликовав сборники стихов, такие как «Сожжённая лира на пепле Бинкеана» (1909) и «Пандыр» (1911), наполненные патриотизмом и социальными темами. Пережив Великий Геноцид, Левон с 1922 года поселился в Афинах, где занимался преподаванием и продолжал творить, написав исследования о известных писателях, таких как Егия Темирчибашян (1909), Даниел Варужан (1919) и Минас Чераз (1928). Последние годы его жизни прошли в крайней нищете, но литературное наследие осталось свидетельством сопротивления и творческого духа армянского народа, вдохновляя поколения своими глубокими и трогательными строками.

#### English Version

Immortalizing the Armenian Tragedy Through Lines of Exile

On December 30, 1935, in Athens, in extreme poverty, Levon Sogomonovich Esachanyan passed into eternity — an Armenian poet and cultural figure whose lines became a testimony to the Great Genocide and an indelible page in Armenian literature. This talented writer, born in 1890 in Shapin Garahisar (Turkey), received education in Constantinople and began his literary path, publishing poetry collections such as “Burned Lyre on the Ashes of Binkean” (1909) and “Pandyr” (1911), filled with patriotism and social themes. Surviving the Great Genocide, Levon settled in Athens from 1922, where he taught and continued creating, writing studies on famous writers like Yeghia Temirjibashian (1909), Daniel Varoujan (1919), and Minas Cheraz (1928). His last years were spent in extreme poverty, but his literary legacy remained a testimony to the Armenian people’s resistance and creative spirit, inspiring generations with his deep and touching lines.

Հարրի Թրումանը, ԱՄՆ 33-րդ նախագահը- մահացել է 1972 թվականի դեկտեմբերի 26-ին : Նրա կառավարման ժամանակաշրջանը դարձավ պատմական իրադարձությունների խաչմերուկ, որոնք ազդեցին ոչ միայն համաշխարհային քաղաքականության, այլև հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա:

Թրումանը հայտնի է Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա ատոմային ռումբերի կիրառման որոշմամբ, որը, պատմաբանների կարծիքով, ոչ միայն ավարտեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, այլև ազդանշան էր ԽՍՀՄ-ին՝ զսպելու նրա ծրագրերը Թուրքիայի նկատմամբ: Այս քայլով Թրուման խոչընդոտեց Խորհրդային Հայաստանի տարածքների ընդլայնմանը, որի համար պայքարում էր Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի քարտուղար Գրիգորի Արուտինովը: 
1945 թվականին, երբ խորհրդային զորքերը կանգնած էին Բեռլինի մոտ, Արուտինովը դիմեց Ստալինին՝ առաջարկելով պահանջել Թուրքիայից վերադարձնել հայկական պատմական տարածքները՝ Կարսը և Արդահանը: Ստալինը, վստահելով Արուտինովին, հավանություն տվեց այս նախաձեռնությանը: ԽՍՀՄ-ը չեղարկեց Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագիրը և ուլտիմատում ներկայացրեց: Թուրքիան մերժեց պահանջը, սակայն սկսեց տարհանել սահմանամերձ շրջանների բնակչությանը և ունեցվածքը: Խորհրդային բանակը սկսեց պատրաստվել ռազմական գործողությունների՝ հայկական հողերի ազատագրման համար: 
Ցավոք, ԱՄՆ-ի գործողությունները սահմանափակվեցին ոչ միայն ատոմային ռումբերով: 1947 թվականին Թրումանի վարչակազմը Թուրքիային տրամադրեց 100 միլիոն դոլարի վարկ՝ բանակի արդիականացման համար, իսկ 1952 թվականին Թուրքիան դարձավ ՆԱՏՕ-ի անդամ՝ վերածվելով Արևմուտքի առաջնային դաշնակցի, որը սահմանակից էր ԽՍՀՄ-ին: Թրումանի այս քայլերը փակեցին հայ ժողովրդի պատմական արդարության վերականգնման ճանապարհը, սակայն նրա ժառանգությունը մնում է որպես համաշխարհային պատմության առանցքային էջերից մեկը: 

Гарри Труман, 33-й президент Соединенных Штатов, умер 26 декабря 1972 года-  моментом в мировой истории, определив не только исход Второй мировой войны, но и судьбу армянского народа. Трумэн вошёл в историю как президент, санкционировавший сброс атомных бомб на Хиросиму и Нагасаки. Историки считают, что одной из целей этих атак было предупреждение Сталину, чтобы он отказался от претензий на Турцию. Этим решением Трумэн воспрепятствовал планам Григория Арутинова, секретаря ЦК Компартии Армении, а Турция осталась единственной страной из союзников Гитлера, избежавшей наказания. 
В 1945 году, когда советские войска стояли под Берлином, Арутинов обратился к Сталину с предложением потребовать от Анкары возвращения оккупированных армянских территорий — Карса и Ардагана. Сталин, доверяя Арутинову, одобрил инициативу. СССР денонсировал советско-турецкий договор о мире и предъявил Турции ультиматум. Турция ответила отказом, но начала эвакуацию населения и имущества из приграничных районов. Советская армия сосредоточила на границе крупные силы и готовилась к операции по освобождению западноармянских земель. 
К сожалению, действия США не ограничились атомными бомбами. В 1947 году администрация Трумэна предоставила Турции льготный кредит на 100 миллионов долларов (огромная сумма по тем временам) для перевооружения армии. В 1952 году Турция вступила в НАТО, став ключевым форпостом Запада и единственным членом альянса, граничащим с СССР. Эти шаги Трумэна заблокировали возможность восстановления исторической справедливости для армянского народа, но его наследие остаётся одной из ключевых глав мировой истории. 

Harry Truman, 33rd President of the United States – died December 26, 1972. His presidency marked a pivotal era in global history, influencing not only the outcome of World War II but also the fate of the Armenian people. Truman is best known for authorizing the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki, a decision historians believe was partly aimed at signaling to Stalin to abandon ambitions toward Turkey. By doing so, Truman thwarted the plans of Grigory Arutinov, Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, while Turkey remained the only Axis-aligned nation to escape punishment. 
In 1945, as Soviet troops stood at Berlin’s gates, Arutinov urged Stalin to demand the return of occupied Armenian territories—Kars and Ardahan—from Turkey. Stalin, valuing Arutinov’s counsel, approved the initiative. The USSR denounced the Soviet-Turkish peace treaty and issued an ultimatum to Ankara. Turkey rejected the demand but began evacuating border regions. The Soviet army amassed forces along the border, preparing for an operation to liberate Western Armenian lands. 
Regrettably, the U.S. response extended beyond atomic bombs. In 1947, Truman’s administration granted Turkey a $100 million loan (a colossal sum at the time) to modernize its military. In 1952, Turkey joined NATO, becoming a critical Western ally and the only NATO member directly bordering the USSR. Truman’s actions closed the door on restoring historical justice for the Armenian people, yet his legacy endures as a defining chapter in world history.

1912 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Կոստանդնուպոլսում Հայոց Ազգային Ժողովը (ՀԱԺ) հանդիսավոր նիստում որոշում ընդունեց բարձրաձայնել Հայկական հարցը Լոնդոնում հրավիրվելիք դեսպանների կոնֆերանսում՝ պահանջելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի իրավունքների պաշտպանություն և վարչական բարեփոխումներ:

Այս որոշումը դարձավ հայկական ազգային շարժման կարևորագույն քայլերից մեկը Բալկանյան պատերազմների (1912-1913) ֆոնին, երբ Օսմանյան կայսրությունը թուլացած էր և եվրոպական տերությունները քննարկում էին տարածաշրջանային խնդիրները: ՀԱԺ-ը, որը ներկայացնում էր հայ համայնքի շահերը, կոչ արեց եվրոպական դիվանագիտությանը միջամտել հայերի իրավիճակին՝ կանխելու ճնշումները և ջարդերը: Այս նախաձեռնությունը հանգեցրեց 1913 թվականի փետրվարին եվրոպական տերությունների կողմից հայկական բարեփոխումների ծրագրի ընդունմանը, որն իրականացվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ միջազգային ուշադրություն հրավիրելով հայկական հարցին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1912 թ. դեկտեմբերի 21
– **Վայր**: Կոստանդնուպոլիս
– **Որոշում**: Հայկական հարցը բարձրացնել Լոնդոնի կոնֆերանսում
– **Հետևանք**: 1913 թվականի հայկական բարեփոխումներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Армянский Вопрос в Европе: Инициатива Национального Собрания

21 декабря 1912 года в Константинополе Армянское Национальное Собрание (АНС) на торжественном заседании приняло решение поднять Армянский вопрос на предстоящей конференции послов в Лондоне, требуя защиты прав армян в Османской империи и административных реформ. Это решение стало одним из важнейших шагов армянского национального движения на фоне Балканских войн (1912–1913), когда Османская империя была ослаблена, а европейские державы обсуждали региональные проблемы. АНС, представлявшее интересы армянской общины, призвало европейскую дипломатию вмешаться в ситуацию армян, чтобы предотвратить притеснения и погромы. Эта инициатива привела к принятию в феврале 1913 года европейскими державами программы армянских реформ, реализованной до начала Первой мировой войны. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — привлечение международного внимания к Армянскому вопросу.

**Краткие факты**
– **Дата**: 21 декабря 1912 г.
– **Место**: Константинополь
– **Решение**: Поднять Армянский вопрос на Лондонской конференции
– **Последствия**: Армянские реформы 1913 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы).

—

### English Version

The Armenian Question in Europe: Initiative of the National Assembly

On December 21, 1912, in Constantinople, the Armenian National Assembly (ANA) at a solemn session adopted a decision to raise the Armenian Question at the upcoming Ambassadors’ Conference in London, demanding protection of Armenian rights in the Ottoman Empire and administrative reforms. This decision became one of the most significant steps in the Armenian national movement against the backdrop of the Balkan Wars (1912–1913), when the Ottoman Empire was weakened, and European powers were discussing regional issues. The ANA, representing the interests of the Armenian community, called on European diplomacy to intervene in the Armenian situation to prevent oppression and massacres. This initiative led to the adoption in February 1913 of the program of Armenian reforms by European powers, implemented until the start of World War I. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — drawing international attention to the Armenian Question.

**Key Facts**
– **Date**: December 21, 1912
– **Location**: Constantinople
– **Decision**: Raise the Armenian Question at the London Conference
– **Consequences**: Armenian reforms of 1913

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Ermeni Sorunu Avrupa’da: Milli Meclis’in Girişimi

21 Aralık 1912’de İstanbul’da Ermeni Milli Meclisi (EMM) törensel bir oturumda Ermeni Sorunu’nu Londra’da toplanacak Büyükelçiler Konferansı’nda gündeme getirme kararı aldı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilerin haklarının korunmasını ve idari reformlar talep etti. Bu karar, Balkan Savaşları (1912–1913) arka planında Ermeni milli hareketinin en önemli adımlarından biri oldu, Osmanlı İmparatorluğu zayıflamışken Avrupa güçleri bölgesel sorunları tartışıyordu. Ermeni topluluğunun çıkarlarını temsil eden EMM, Avrupa diplomasisini Ermeni durumuna müdahale etmeye çağırdı, baskı ve katliamları önlemek için. Bu girişim, Şubat 1913’te Avrupa güçleri tarafından Ermeni reformları programının kabulüne yol açtı, Birinci Dünya Savaşı başlangıcına kadar uygulandı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — Ermeni Sorunu’na uluslararası dikkat çekmeyi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 21 Aralık 1912
– **Yer**: İstanbul
– **Karar**: Ermeni Sorunu’nu Londra Konferansı’nda gündeme getirmek
– **Sonuçları**: 1913 Ermeni reformları

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri).

—

Հակոբ Ս. Անտոնյանը մահացել է 1967 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Նյու Յորքում՝ կյանքի 80-րդ տարում, թողնելով հետևում սփյուռքահայ գրականության անմար ձայնը՝ որպես բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ, «Բյուրեղներ» (1920) ժողովածուի հեղինակ և Շեքսպիրի, Բոդլերի, Հյուգոյի, Շելլիի թարգմանիչ։

Ծնվել է 1887 թվականի հունվարի 21-ին Կոստանդնուպոլսում։ Ավարտել է Ռոբերտ քոլեջը (1906), 1916 թվականին ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի քարտուղարությամբ մեկնել ԱՄՆ, սովորել Նյու Յորքի համալսարանում։ Աշխատակցել է «Շանթ», «Հայաստանի կոչնակ», «Հայ կին», «Անահիտ», «Նոր գիր» պարբերականներին։ Թարգմանել է կնոջ՝ Ժանին Մեյի (Ժանն Անտոնյան) պատմվածքները, Շելլիի «Պրոմեթեոս արձակած»-ը (չափածո, «Անահիտ» հանդեսում)։ 

Հակոբ Անտոնյանը մնաց Կ. Պոլսից Նյու Յորք տանող բանաստեղծական կամուրջը՝ իր բյուրեղյա բանաստեղծություններով, թարգմանություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին սփյուռքահայ գրականության խորքերով և համաշխարհային գրականության գեղեցկությամբ։

—

### Русский
Секретарь Моргентау: Поэтический мост от Константинополя до Нью-Йорка

Акоп С. Антонян скончался 4 декабря 1967 года в Нью-Йорке на 81-м году жизни, оставив неугасающий голос диаспорной армянской литературы как поэт, публицист, переводчик, автор сборника «Кристаллы» (1920), переводчик Шекспира, Бодлера, Гюго, Шелли. Родился 21 января 1887 года в Константинополе. Окончил Роберт-колледж (1906), в 1916 с послом США Генри Моргентау в качестве секретаря уехал в США, учился в Нью-Йоркском университете. Сотрудничал с журналами «Шант», «Зов Армении», «Армянка», «Анаит», «Новое письмо». Переводил рассказы жены Жанин Мэй (Жанн Антонян), «Освобождённый Прометей» Шелли (стихами, журнал «Анаит»).

Акоп Антонян остался поэтическим мостом от Константинополя до Нью-Йорка — своими кристальными стихами, переводами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами диаспорной армянской литературы и красотой мировой классики.

—

### English
Morgenthau’s Secretary,  Poetic Bridge from Constantinople to New York

Hakob S. Antonyan passed away on December 4, 1967, in New York at the age of 80, leaving an undying voice of diaspora Armenian literature as a poet, publicist, translator, author of *Crystals* (1920), translator of Shakespeare, Baudelaire, Hugo, Shelley. Born on January 21, 1887, in Constantinople. Graduated from Robert College (1906), in 1916 left for the USA as secretary to US Ambassador Henry Morgenthau, studied at New York University. Contributed to *Shant*, *Call of Armenia*, *Armenian Woman*, *Anahit*, *New Letter*. Translated stories of his wife Janine May (Jeanne Antonyan), Shelley’s *Prometheus Unbound* (in verse, *Anahit* magazine).

Hakob Antonyan remained the poetic bridge from Constantinople to New York — with his crystalline poems, translations, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of diaspora Armenian literature and the beauty of world classics.

—

1876 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Վան քաղաքի կենտրոնական շուկան (բազարը) հրդեհվեց օսմանյան կառավարության անմիջական ցուցումներով և մասնակցությամբ: Այս գործողությունը, որն իրականացվեց քուրդ զինված խմբավորումների և օսմանյան ոստիկանության կողմից, հանգեցրեց հսկայական նյութական վնասի և հայ բնակչության տնտեսական կործանմանը:

Շուկան, որը Վանի տնտեսական սիրտն էր, ամբողջությամբ այրվեց, իսկ հրդեհի ընթացքում ոչնչացվեցին հարյուրավոր խանութներ, արհեստանոցներ և պահեստներ: Այս ոճիրը տեղի ունեցավ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) նախօրեին՝ նպատակ ունենալով թուլացնել հայկական համայնքը և կանխել նրա աջակցությունը ռուսական զորքերին:

**Նախապատմություն** 
1870-ական թվականներին Վանը մեծ հայկական բնակչություն ուներ (մոտ 40-50 հազար հայեր և 20-30 հազար քուրդեր ու թուրքեր): Քաղաքը հայտնի էր իր առևտրով և արհեստներով, իսկ շուկան կենտրոնական դեր էր խաղում տարածաշրջանային տնտեսությունում: Օսմանյան իշխանությունները, վախենալով հայկական ազատագրական շարժումից և ռուսական ընդլայնումից, սկսեցին ճնշումներ հայերի նկատմամբ: 1876 թվականի նոյեմբերին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի կառավարությունը հրահանգեց ոչնչացնել Վանի տնտեսական հիմքը՝ հայկական շուկան:

**Հրդեհի ընթացքը և հետևանքները** 
Դեկտեմբերի 1-ի գիշերը օսմանյան ոստիկանությունը և քուրդ խմբավորումները շրջապատեցին շուկան և հրկիզեցին այն: Հրդեհը տևեց ժամեր, ոչնչացնելով հարյուրավոր խանութներ և պահեստներ: Հայկական համայնքը կորցրեց միլիոնավոր լիրաների ունեցվածք, ինչը հանգեցրեց տնտեսական կործանմանը: Շատ ընտանիքներ սնանկացան, իսկ քաղաքի կենտրոնը դարձավ ավերակ: Այս ոճիրը դարձավ Համիդյան ջարդերի (1894-1896) նախերգանքը:

**Հայկական համայնքի դիմադրություն** 
Վանի հայերը, չնայած կորուստներին, ցուցաբերեցին դիմադրություն: Նրանք փորձեցին հրդեհը մարել, բայց օսմանյան իշխանությունները խոչընդոտեցին: Այս իրադարձությունը խորացրեց հայ-թուրքական հակամարտությունը և խթանեց հայկական ազատագրական շարժումը: 1896 թվականին Վանում տեղի ունեցավ հայերի ինքնապաշտպանություն, իսկ 1915 թվականին՝ Վանի հերոսամարտը:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Հրդեհը դարձավ օսմանյան ճնշումների խորհրդանիշը հայերի նկատմամբ: Այն խորացրեց տնտեսական ճգնաժամը և հանգեցրեց միգրացիայի: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության և տնտեսական կորուստների ցավը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1876 թ. դեկտեմբերի 1
– **Վայր**: Վան, Օսմանյան կայսրություն
– **Կորուստներ**: Հարյուրավոր խանութներ, միլիոնավոր լիրաների վնաս
– **Հետագա**: 1896 թվականի Վանի ինքնապաշտպանություն

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Վանի պատմություն, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Сожжение рынка Вана— Османские власти против армян

1 декабря 1876 года в центре города Ван был подожжён главный рынок (базар) по прямому указанию османских властей. Это преступление, совершённое курдскими отрядами и османской полицией, привело к огромному материальному ущербу и экономическому разорению армянского населения. Рынок, экономическое сердце Вана, был полностью уничтожен, сотни лавок и складов сгорели. Это событие произошло накануне русско-турецкой войны (1877–1878) и стало попыткой ослабить армянскую общину и предотвратить её поддержку русских войск.

**Предыстория** 
В 1870-х годах Ван имел значительное армянское население (около 40–50 тысяч армян и 20–30 тысяч курдов и турок). Город был известен торговлей и ремёслами, а рынок играл ключевую роль в региональной экономике. Османские власти, опасаясь армянского освободительного движения и русского расширения, начали репрессии против армян. В ноябре 1876 года султан Абдул-Хамид II отдал приказ уничтожить экономическую основу армян — рынок Вана.

**Ход поджога и последствия** 
Ночью 1 декабря османская полиция и курдские отряды окружили рынок и подожгли его. Пожар длился часы, уничтожив сотни лавок и складов. Армянская община потеряла миллионы лир имущества, многие семьи разорились, центр города превратился в руины. Это преступление стало предтечей Хамидянских резней (1894–1896).

**Армянское сопротивление** 
Армяне Вана, несмотря на потери, пытались тушить пожар, но османские власти препятствовали. Это событие углубило армяно-турецкий конфликт и стимулировало армянское освободительное движение. В 1896 году в Ване произошла самооборона армян, а в 1915 году — героическая оборона Вана.

**Последствия для армян** 
Поджог стал символом османских притеснений армян. Он углубил экономический кризис и привёл к миграции. Как армянский историк, я вижу в этом проявление политики уничтожения армянской экономической мощи.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1876 г.
– **Место**: Ван, Османская империя
– **Потери**: Сотни лавок, миллионы лир ущерба
– **Дальнейшее**: Самооборона Вана 1896 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, история Вана, османские архивы).

—

### English Version

The Burning of the Van Market — Ottoman Authorities Against Armenians

On December 1, 1876, the central market (bazaar) of Van was set on fire on the direct orders of the Ottoman authorities. This crime, carried out by Kurdish gangs and Ottoman police, caused enormous material damage and economic ruin to the Armenian population. The market, the economic heart of Van, was completely destroyed, with hundreds of shops and warehouses burned. This event occurred on the eve of the Russo-Turkish War (1877–1878) and was an attempt to weaken the Armenian community and prevent its support for Russian troops.

**Background** 
In the 1870s, Van had a significant Armenian population (about 40–50 thousand Armenians and 20–30 thousand Kurds and Turks). The city was known for trade and crafts, with the market playing a key role in the regional economy. Ottoman authorities, fearing the Armenian liberation movement and Russian expansion, began repressions against Armenians. In November 1876, Sultan Abdul-Hamid II ordered the destruction of the Armenian economic base — the Van market.

**Course of the Arson and Consequences 
On the night of December 1, Ottoman police and Kurdish gangs surrounded the market and set it ablaze. The fire lasted for hours, destroying hundreds of shops and warehouses. The Armenian community lost millions of lira in property, many families were ruined, and the city center turned to ruins. This crime became a precursor to the Hamidian massacres (1894–1896).

**Armenian Resistance** 
Despite the losses, Van Armenians tried to extinguish the fire, but Ottoman authorities obstructed them. This event deepened the Armenian-Turkish conflict and stimulated the Armenian liberation movement. In 1896, Van saw Armenian self-defense, and in 1915 — the heroic defense of Van.

**Consequences for Armenians** 
The arson became a symbol of Ottoman oppression of Armenians. It deepened the economic crisis and led to migration. As an Armenian historian, I see in this the policy of destroying Armenian economic power.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1876
– **Location**: Van, Ottoman Empire
– **Losses**: Hundreds of shops, millions of lira in damage
– **Further**: Armenian self-defense in Van in 1896

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, history of Van, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Van Çarşısı’nın Yakılması — Osmanlı Yönetimi Ermenilere Karşı

1 Aralık 1876’da Van şehrinin merkez çarşısı (pazarı), Osmanlı yönetiminin doğrudan talimatıyla yakıldı. Bu suç, Kürt çeteleri ve Osmanlı polisi tarafından gerçekleştirildi ve Ermeni nüfusa büyük maddi hasar verdi, ekonomik yıkıma yol açtı. Çarşı, Van’ın ekonomik kalbiydi ve tamamen kül oldu, yüzlerce dükkân ve depo yok edildi. Bu olay, Rus-Türk Savaşı (1877–1878) arifesinde gerçekleşti ve Ermeni toplumunu zayıflatmayı, Rus ordusuna destek vermesini önlemeyi amaçlıyordu.

**Arka Plan** 
1870’lerde Van’da önemli bir Ermeni nüfus vardı (yaklaşık 40–50 bin Ermeni ve 20–30 bin Kürt ve Türk). Şehir ticareti ve zanaatıyla ünlüydü, çarşı bölgesel ekonominin merkeziydi. Osmanlı yönetimi, Ermeni kurtuluş hareketinden ve Rus yayılmacılığından korkarak Ermenilere baskı uygulamaya başladı. Kasım 1876’da Sultan II. Abdülhamid, Ermenilerin ekonomik temelini — Van çarşısını — yok etmeyi emretti.

**Yangının Seyri ve Sonuçları** 
1 Aralık gecesi Osmanlı polisi ve Kürt çeteleri çarşıyı kuşattı ve ateşe verdi. Yangın saatlerce sürdü, yüzlerce dükkân ve depo yok oldu. Ermeni toplumu milyonlarca lira değerinde mal kaybetti, birçok aile iflas etti, şehir merkezi harabeye döndü. Bu suç, Hamidiye katliamlarının (1894–1896) öncüsü oldu.

**Ermenilerin Direnişi** 
Kayıplara rağmen Van Ermenileri yangını söndürmeye çalıştı, ancak Osmanlı yönetimi engelledi. Bu olay Ermeni-Türk çatışmasını derinleştirdi ve Ermeni kurtuluş hareketini teşvik etti. 1896’da Van’da Ermeni özsavunması, 1915’te ise Van’ın kahramanca savunması gerçekleşti.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Yangın, Osmanlı’nın Ermenilere baskısının sembolü oldu. Ekonomik krizi derinleştirdi ve göçlere yol açtı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni ekonomik gücünün yok edilme politikasını görüyorum.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1876
– **Yer**: Van, Osmanlı İmparatorluğu
– **Kayıplar**: Yüzlerce dükkân, milyonlarca lira hasar
– **Sonrası**: 1896 Van özsavunması

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Van tarihi, Osmanlı arşivleri).

1827 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Օսմանյան կայսրության սուլթան Մահմուդ II-ը հրաման տվեց արտաքսել Կոստանդնուպոլսում բնակվող շուրջ 12 հազար հայ կաթոլիկներին՝ նրանց մեղադրելով «պետական դավաճանության» մեջ՝ կապված ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) նախօրեին:

Այս արտաքսումը դարձավ հայ կաթոլիկ համայնքի ողբերգություններից մեկը՝ հանգեցնելով հազարավոր մահերի և համայնքի ցրվածությանը: Արտաքսվածները՝ հիմնականում կանայք, երեխաներ և ծերեր, ստիպված եղան ձմռան ամենադաժան պայմաններում քայլել դեպի Փոքր Ասիայի գավառներ: Ճանապարհին, ցրտից և հիվանդություններից, մահացավ մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները 8000-ը ցրվեցին Անատոլիայի տարբեր գավառներում՝ կորցնելով իրենց տները և ունեցվածքը:

**Նախապատմություն** 
1820-ական թվականներին Օսմանյան կայսրությունում աճում էր լարվածությունը ռուսական ընդլայնման պատճառով: Հայ կաթոլիկները, ովքեր կապեր ունեին եվում էին եվրոպական կաթոլիկ միսիոներների հետ, մեղադրվում էին ռուսական կողմնակից լինելու մեջ: Սուլթան Մահմուդ II-ը, ով իրականացնում էր ռեֆորմներ, բայց վախենում էր ազգային շարժումներից, որոշեց արտաքսել հայ կաթոլիկներին՝ որպես «վտանգավոր տարր»: Արտաքսումը տեղի ունեցավ ձմռան սկզբին, ինչը դարձրեց այն մահացու:

**Արտաքսման ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը շրջապատեցին հայկական թաղամասերը Կոստանդնուպոլսում և ստիպեցին 12 հազար հայ կաթոլիկներին լքել քաղաքը: Նրանք քայլեցին դեպի Անատոլիա՝ առանց բավարար սննդի և հագուստի: Ճանապարհին ցրտահարվեցին և մահացան մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները ցրվեցին Կեսարիա, Սեբաստիա, Անգորա և այլ գավառներում: Այս ողջ մահացու արշավը հայտնի դարձավ որպես «Ձմեռային արտաքսում»:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Արտաքսումը խորացրեց հայ կաթոլիկ համայնքի տառապանքները և դարձավ Ցեղասպանության նախերգանքը: Շատ ընտանիքներ կորցրին ամեն ինչ, իսկ ողջ մնացածները դարձան ցրված: Այս իրադարձությունը խորհրդանշում է օսմանյան ճնշումները հայերի նկատմամբ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1827 թ. դեկտեմբերի 1
– **Զոհեր**: Մոտ 4000 մարդ ցրտից
– **Արտաքսվածներ**: 12 հազար հայ կաթոլիկ
– **Պատճառ**: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ, հայկական վկայություններ):

—

### Русская версия

Изгнание армян-католиков из Константинополя

1 декабря 1827 года султан Османской империи Махмуд II приказал изгнать около 12 тысяч армян-католиков из Константинополя, обвинив их в «государственной измене» накануне русско-турецкой войны (1828–1829). Это изгнание стало трагедией для армянской католической общины, приведя к тысячам смертей и рассеянию. Изгнанные, в основном женщины, дети и старики, были вынуждены идти пешком в Анатолию в разгар зимы. Около 4000 человек погибли от холода и болезней по дороге, а оставшиеся 8000 рассеялись по провинциям Малой Азии, потеряв дома и имущество.

**Предыстория** 
В 1820-х годах в Османской империи росло напряжение из-за русского расширения. Армяне-католики, имевшие связи с европейскими миссионерами, обвинялись в симпатиях к России. Султан Махмуд II, проводя реформы, но боясь национальных движений, решил изгнать армян-католиков как «опасный элемент». Изгнание произошло в начале зимы, сделав его смертоносным.

**Ход изгнания** 
1 декабря османские войска окружили армянские кварталы Константинополя и принудили около 12 тысяч армян-католиков покинуть город. Они шли в Анатолию без достаточной еды и одежды. По дороге от холода и болезней погибли около 4000 человек, а оставшиеся рассеялись по Кесарии, Себастии, Ангоре и другим провинциям. Это смертоносное шествие известно как «Зимнее изгнание».

**Последствия для армян** 
Изгнание углубило страдания армянской католической общины и стало предвестием Геноцида. Многие семьи потеряли всё, а выжившие рассеялись. Это событие символизирует османские притеснения армян.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1827 г.
– **Жертвы**: Около 4000 погибли от холода
– **Изгнанные**: Около 12 тысяч армян-католиков
– **Причина**: Накануне русско-турецкой войны

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы и армянские свидетельства).

—

### English Version

Expulsion of Armenian Catholics from Constantinople

On December 1, 1827, Sultan Mahmud II of the Ottoman Empire ordered the expulsion of approximately 12,000 Armenian Catholics from Constantinople, accusing them of “state treason” on the eve of the Russo-Turkish War (1828–1829). This expulsion became a tragedy for the Armenian Catholic community, leading to thousands of deaths and dispersion. The expelled, mostly women, children, and elderly, were forced to march to Anatolia in the depths of winter. Around 4,000 perished from cold and disease en route, while the remaining 8,000 were scattered across provinces of Asia Minor, losing homes and property.

**Background** 
In the 1820s, tension grew in the Ottoman Empire due to Russian expansion. Armenian Catholics, having ties with European missionaries, were accused of pro-Russian sympathies. Sultan Mahmud II, pursuing reforms but fearing national movements, decided to exile Armenian Catholics as a “dangerous element.” The expulsion took place at the start of winter, making it deadly.

**Course of the Expulsion** 
On December 1, Ottoman troops surrounded Armenian quarters in Constantinople and forced about 12,000 Armenian Catholics to leave the city. They marched to Anatolia without adequate food or clothing. En route, around 4,000 died from cold and illness, while the survivors dispersed across Caesarea, Sebastia, Angora, and other provinces. This deadly march is known as the “Winter Exile.”

**Consequences for Armenians** 
The expulsion deepened the suffering of the Armenian Catholic community and foreshadowed the Genocide. Many families lost everything, and survivors scattered. This event symbolizes Ottoman oppression of Armenians.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1827
– **Victims**: Approximately 4,000 died from cold
– **Expelled**: About 12,000 Armenian Catholics
– **Cause**: On the eve of the Russo-Turkish War

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives and Armenian testimonies).

—

### Türkçe Versiyon

Konstantinopolis’ten Ermeni Katoliklerin Sürülmesi

1 Aralık 1827’de Osmanlı İmparatorluğu sultanı II. Mahmud, Konstantinopolis’te yaşayan yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği “devlet ihaneti” suçlamasıyla sürgüne gönderdi; bu, Rus-Türk Savaşı (1828–1829) arifesinde gerçekleşti. Bu sürgün, Ermeni Katolik toplumu için trajedi oldu: binlerce ölüm ve dağılma getirdi. Sürgün edilenler — çoğunlukla kadınlar, çocuklar ve yaşlılar — kışın en sert döneminde Anadolu’ya yürüdü. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalan 8.000 kişi ise Anadolu vilayetlerine dağıldı, evlerini ve mallarını kaybetti.

**Arka Plan** 
1820’lerde Osmanlı İmparatorluğu’nda Rus yayılmacılığı nedeniyle gerilim artıyordu. Avrupa misyonerleriyle bağlantılı Ermeni Katolikler, Rus yanlısı olmakla suçlanıyordu. Reform yapan ama milli hareketlerden korkan Sultan II. Mahmud, Ermeni Katolikleri “tehlikeli unsur” olarak gördü ve sürgüne karar verdi. Sürgün kışın başında gerçekleşti ve ölümcül oldu.

**Sürgünün Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı askerleri Ermeni mahallelerini kuşattı ve yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği şehri terk etmeye zorladı. Yiyecek ve kıyafet olmadan Anadolu’ya yürüdüler. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalanlar Kayseri, Sivas, Ankara gibi vilayetlere dağıldı. Bu ölümcül yürüyüş “Kış Sürgünü” olarak biliniyor.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Sürgün, Ermeni Katolik toplumunun acılarını derinleştirdi ve Soykırım’ın öncüsü oldu. Birçok aile her şeyini kaybetti, hayatta kalanlar dağıldı. Bu olay, Osmanlı’nın Ermenilere baskısını simgeliyor.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1827
– **Kurbaanlar**: Yaklaşık 4.000 soğuktan öldü
– **Sürgün Edilenler**: Yaklaşık 12.000 Ermeni Katolik
– **Sebep**: Rus-Türk Savaşı arifesi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri ve Ermeni tanıklıkları).

1914 թվականի դեկտեմբերի 1-ին սկսվեց Սարիղամիշի գործողությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի ամենակարևոր մարտերից մեկը: Օսմանյան կայսրության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, որպես 3-րդ բանակի գլխավոր հրամանատար, հարձակում սկսեց ռուսական զորքերի վրա՝ նպատակ ունենալով գրավել Սարիղամիշը, Կարսը և վերականգնել օսմանյան տիրապետությունը Կովկասում:

Գործողությունը, որ տևեց մինչև 1915 թվականի հունվարի 17-ը, ավարտվեց օսմանյան բանակի ջախջախիչ պարտությամբ՝ շուրջ 60,000-80,000 զինվորի կորուստով (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից և հիվանդություններից): Հայկական կամավորական գնդերը, որոնք կազմում էին ռուսական բանակի կարևոր մասը, որոշիչ դեր խաղացին օսմանյան հարձակումը կասեցնելու և հակագրոհ կազմակերպելու գործում:

**Նախապատմություն** 
1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Գերմանիայի կողմից: Էնվեր փաշան, երիտթուրքերի առաջնորդներից, որոշեց հարձակվել Ռուսաստանի վրա՝ վերադարձնելու 1878 թվականին կորցրած Կարսը և Բաթումը: Օսմանյան 3-րդ բանակը (120,000 զինվոր) հարձակվեց Սարիղամիշի ուղղությամբ՝ ձմեռային դաժան պայմաններում (-30°C): Ռուսական Կովկասյան բանակը (100,000 զինվոր) գլխավորում էր գեներալ Միշլաևսկին, իսկ հայ կամավորական գնդերը՝ Անդրանիկի, Համազասպի և Դրոյի հրամանատարությամբ:

**Գործողության ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը հարձակվեցին, բայց ձմեռային պայմանները և ռուսական դիմադրությունը կասեցրին նրանց: Հայ կամավորները, որոնք գիտեին տեղանքը, կազմակերպեցին հակագրոհներ և խափանեցին օսմանյան ծրագրերը: Հունվարի 4-ին ռուսները անցան հակահարձակման, շրջապատեցին օսմանյան բանակը և ջախջախեցին այն: Էնվեր փաշան փախավ, իսկ օսմանյան կորուստները հասան 80,000-ի (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից):

**Հայերի դերը** 
Հայ կամավորական գնդերը (մոտ 6000 մարտիկ) որոշիչ դեր խաղացին՝ կասեցնելով օսմանյան հարձակումը Բարդուսի, Օլթիի և Սարիղամիշի ուղղություններով: Անդրանիկը, Համազասպը և Դրոն հերոսաբար պայքարեցին՝ փրկելով ռուսական բանակը պարտությունից: Այս հաղթանակը խորհրդանշեց հայերի դիմադրությունը օսմանյան ներխուժմանը:

**Հետևանքները** 
Սարիղամիշի պարտությունը թուլացրեց օսմանյան բանակը և խանգարեց նրանց Կովկասի գրավմանը: Հայերի համար այն դարձավ հերոսության խորհրդանիշ, բայց նաև նախերգանք 1915 թվականի Ցեղասպանությանը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1914 թ. դեկտեմբերի 1 – 1915 թ. հունվարի 17
– **Կորուստներ**: Օսմանյան՝ 60-80 հազար, ռուսական՝ 30 հազար
– **Հայ կամավորներ**: 6000 մարտիկ
– **Հետևանք**: Օսմանյան բանակի ջախջախում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Առաջին համաշխարհային պատերազմի արխիվներ):

—

### Русская версия

Сарыкамышская операция — Разгром армии Энвер-паши

1 декабря 1914 года (по старому стилю — 18 ноября) началась Сарыкамышская операция — одно из ключевых сражений Кавказского фронта Первой мировой войны. Военный министр Османской империи Энвер-паша, как главнокомандующий 3-й армией, начал наступление на русские войска с целью захвата Сарыкамыша, Карса и восстановления османского контроля над Кавказом. Операция, продолжавшаяся до 17 января 1915 года, закончилась сокрушительным поражением османской армии — потери составили 60–80 тысяч солдат (большинство от обморожения и болезней). Армянские добровольческие отряды, составлявшие важную часть русской армии, сыграли решающую роль в остановке османского наступления и организации контрнаступления.

**Предыстория** 
В ноябре 1914 года Османская империя вступила в Первую мировую войну на стороне Германии. Энвер-паша, один из лидеров младотурок, решил атаковать Россию, чтобы вернуть Карс и Батум, потерянные в 1878 году. Османская 3-я армия (120,000 солдат) начала наступление на Сарыкамыш в суровых зимних условиях (-30°C). Русская Кавказская армия (100,000 солдат) находилась под командованием генерала Мишлаевского, а армянские добровольческие отряды — под руководством Андраника, Амазаспа и Дро.

**Ход операции** 
1 декабря османские войска атаковали, но зимние условия и русское сопротивление остановили их. Армянские добровольцы, знавшие местность, организовали контратаки и сорвали османские планы. 4 января русские перешли в контрнаступление, окружили османскую армию и разгромили её. Энвер-паша бежал, а османские потери достигли 80,000.

**Роль армян** 
Армянские добровольческие отряды (около 6000 бойцов) сыграли решающую роль, остановив османское наступление на направлениях Бардус, Олты и Сарыкамыш. Андраник, Амазасп и Дро героически сражались, спасая русскую армию от поражения. Эта победа стала символом армянского сопротивления османскому нашествию.

**Последствия** 
Поражение в Сарыкамыше ослабило османскую армию и помешало захвату Кавказа. Для армян это стало символом героизма, но и предвестием Геноцида 1915 года.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1914 – 17 января 1915
– **Потери**: Османские — 60–80 тысяч, русские — 30 тысяч
– **Армянские добровольцы**: 6000 бойцов
– **Последствия**: Разгром османской армии

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Первой мировой войны).

—

### English Version

The Sarikamish Operation — The Crushing Defeat of Enver Pasha’s Army

On December 1, 1914 (Old Style — November 18), the Sarikamish Operation began — one of the most significant battles of the Caucasus Front in World War I. Ottoman War Minister Enver Pasha, as commander of the 3rd Army, launched an offensive against Russian forces to capture Sarikamish, Kars, and restore Ottoman control over the Caucasus. The operation, lasting until January 17, 1915, ended in a devastating defeat for the Ottoman army — losses reached 60–80 thousand soldiers (most from frostbite and disease). Armenian volunteer units, a crucial part of the Russian army, played a decisive role in halting the Ottoman advance and organizing a counteroffensive.

**Background** 
In November 1914, the Ottoman Empire entered World War I on Germany’s side. Enver Pasha, a Young Turk leader, decided to attack Russia to reclaim Kars and Batumi, lost in 1878. The Ottoman 3rd Army (120,000 soldiers) advanced on Sarikamish in harsh winter conditions (-30°C). The Russian Caucasus Army (100,000 soldiers) was led by General Myshlayevsky, with Armenian volunteer units under Andranik, Hamazasp, and Dro.

**Course of the Operation** 
On December 1, Ottoman troops attacked, but winter conditions and Russian resistance stopped them. Armenian volunteers, familiar with the terrain, organized counterattacks and disrupted Ottoman plans. On January 4, the Russians launched a counteroffensive, encircling and crushing the Ottoman army. Enver Pasha fled, with Ottoman losses reaching 80,000.

**Armenians’ Role** 
Armenian volunteer units (about 6,000 fighters) played a decisive role, stopping the Ottoman advance in Bardus, Olti, and Sarikamish directions. Andranik, Hamazasp, and Dro fought heroically, saving the Russian army from defeat. This victory became a symbol of Armenian resistance to Ottoman invasion.

**Consequences** 
The Sarikamish defeat weakened the Ottoman army and thwarted their Caucasus ambitions. For Armenians, it was a symbol of heroism but also a precursor to the 1915 Genocide.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1914 – January 17, 1915
– **Losses**: Ottoman — 60–80 thousand, Russian — 30 thousand
– **Armenian Volunteers**: 6,000 fighters
– **Consequences**: Crushing defeat of the Ottoman army

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, World War I archives).

—

### Türkçe Versiyon

Sarıkamış Harekâtı — Enver Paşa Ordusunun Ezici Yenilgisi**

1 Aralık 1914’te (eski takvimle 18 Kasım) Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde en önemli muharebelerden biri olan Sarıkamış Harekâtı başladı. Osmanlı Savaş Bakanı Enver Paşa, 3. Ordu komutanı olarak Rus kuvvetlerine saldırdı, Sarıkamış ve Kars’ı ele geçirerek Kafkasya’da Osmanlı hâkimiyetini yeniden kurmayı amaçladı. 17 Ocak 1915’e kadar süren harekât, Osmanlı ordusunun ezici yenilgisiyle sonuçlandı — kayıplar 60–80 bin askere ulaştı (çoğunluğu donma ve hastalıktan). Rus ordusunun önemli bir parçası olan Ermeni gönüllü birlikleri, Osmanlı ilerleyişini durdurmada ve karşı taarruzda belirleyici rol oynadı.

**Arka Plan** 
Kasım 1914’te Osmanlı İmparatorluğu, Almanya tarafında Birinci Dünya Savaşı’na girdi. Genç Türk liderlerinden Enver Paşa, 1878’de kaybedilen Kars ve Batum’u geri almak için Rusya’ya saldırdı. Osmanlı 3. Ordusu (120.000 asker) sert kış koşullarında (-30°C) Sarıkamış yönünde ilerledi. Rus Kafkas Ordusu (100.000 asker) General Mışlayevski komutasında, Ermeni gönüllü birlikleri ise Andranik, Hamazasp ve Dro liderliğinde idi.

**Harekâtın Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı birlikleri saldırdı, ancak kış koşulları ve Rus direnişi onları durdurdu. Bölgeyi bilen Ermeni gönüllüler karşı saldırılar düzenledi ve Osmanlı planlarını bozdu. 4 Ocak’ta Ruslar karşı taarruza geçti, Osmanlı ordusunu kuşatarak ezdi. Enver Paşa kaçtı, Osmanlı kayıpları 80.000’e ulaştı.

**Ermenilerin Rolü** 
Ermeni gönüllü birlikleri (yaklaşık 6.000 savaşçı) Osmanlı ilerleyişini Bardus, Olti ve Sarıkamış yönlerinde durdurarak belirleyici rol oynadı. Andranik, Hamazasp ve Dro kahramanca savaştı, Rus ordusunu yenilgiden kurtardı. Bu zafer, Ermenilerin Osmanlı istilasına direnişinin sembolü oldu.

**Sonuçları** 
Sarıkamış yenilgisi Osmanlı ordusunu zayıflattı ve Kafkasya’nın ele geçirilmesini engelledi. Ermeniler için bu kahramanlık sembolüydü, ancak 1915 Soykırımı’nın habercisiydi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1914 – 17 Ocak 1915
– **Kayıplar**: Osmanlı — 60–80 bin, Rus — 30 bin
– **Ermeni Gönüllüler**: 6.000 savaşçı
– **Sonuç**: Osmanlı ordusunun ezici yenilgisi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Birinci Dünya Savaşı arşivleri).

—