1918 թվականի հունիսի 1-ին Ջավախքի Սաթխա գյուղում տեղի ունեցավ պատմական նշանակության ճակատամարտ, որը հայ ժողովրդի համար դարձավ խիզախության, հայրենասիրության և ինքնազոհության խորհրդանիշ:

Թուրքական բանակի հրամանատարությունը մեծ նշանակություն էր տալիս Ախալքալաքի գրավմանը: Դրա համար Լոռիում տեղակայված 5-րդ դիվիզիայից առանձնացվեց զորամաս, որը մայիսի 17-ին (30)՝ թուրք և քուրդ բաշիբուզուկների մեծ խմբի ուղեկցությամբ, ուղղություն վերցրեց դեպի Սաթխա: Նույն օրը՝ առավոտյան ժամը 4-ին, ձյան և հորդառատ անձրևի պայմաններում սկսվեց անհավասար և արյունալի մարտ, որը շարունակվեց մինչև ուշ գիշեր:
Հայ կամավորականները, չնայած թուրքական կանոնավոր բանակի ճնշող գերակշռությանը, չընկրկեցին: Գյուղի ամբողջ բնակչությունը՝ 3250 մարդ, միահամուռ կերպով որոշեց պաշտպանել իրենց գյուղը, իրենց պատիվը: Նրանք ցուցաբերեցին հայրենասիրության և անձնվիրության վառ օրինակներ: Մայիսի 17-ի երեկոյան Ազգային խորհուրդը որոշում կայացրեց կռվել մինչև վերջին փամփուշտը և մարդը: Չնայած ծանր որոշմանը, սատխեցիները նախընտրեցին պատվով մահը թուրքական ստրկությանն ու նվաստացումներին: Սակայն, երբ զինամթերքը սպառվեց, Ազգային խորհուրդը որոշեց գյուղից դուրս բերել կանանց և երեխաներին: Նրանք անցան Նարվանա գետի վարարած հոսանքը, որից հետո տղամարդիկ նույնպես լքեցին իրենց դիրքերը:
Երկու կողմերն էլ կրեցին մեծ կորուստներ: Գերիների վկայություններով՝ թուրքերն այնքան շատ զոհեր ունեին, որ նույնիսկ չէին հաշվում իրենց սպանվածներին:
Թուրքական զորքերը շարունակեցին առաջխաղացումը դեպի Ախալքալաք: Մայիսի 19-ին (հունիսի 1) Մաչադիա գյուղի մոտ գետի ափին դիրքավորված հայ կամավորականները՝ Գումբուրդոյից և այլ գյուղերից, չկարողացան կասեցնել թշնամուն և, կատաղի մարտից հետո, նահանջեցին դեպի Բակուրյան և Ծալկա:
Սաթխայում կրած ծանր պարտությունից հետո՝ կորցնելով բազմաթիվ զինվորներ և ժամանակ, թուրքերը հրաժարվեցին Թիֆլիսի վրա հարձակվելու մտադրությունից: Սա փրկեց Ախալքալաքի և Բորչալուի հայ բնակչությանը, ինչպես նաև Թիֆլիսի տասնյակ հազարավոր հայերին լիակատար ոչնչացումից:
Սակայն խուճապային նահանջի հետևանքով ավելի քան 80,000 հայեր, թողնելով թշնամուն 2-3 միլիոն պուդ հացահատիկ և տասնյակ հազարավոր գլուխ անասուն, մայիսի 31-ից հունիսի 2-ը փախան Բակուրյանի և Ծալկայի անտառները: Նրանց ճակատագիրը, ովքեր մնացին, ավելի սարսափելի էր: Թուրքերը, խաբելով Տախչա և Խորենիա գյուղերի բնակիչներին իրենց «մարդասիրությամբ», ինչպես նաև հավաքելով այդտեղ մոտակա գյուղերից փախստականներին՝ հիմնականում կանանց և երեխաներին, ավելի քան 2000 մարդ, նրանց փակեցին ամբարներում և ողջ-ողջ այրեցին:
Բակուրյան և Ծալկա փախած հայերին վրացական իշխանությունները արգելեցին առաջ շարժվել դեպի երկրի խորքերը: Արդյունքում, ժամանակավոր բնակավայրերում մարդիկ մահանում էին հարյուրներով և հազարներով՝ սովից և վարակիչ հիվանդություններից: Նոյեմբերին Բակուրյանում օրական մահանում էր 150 մարդ, իսկ Ծալկայում՝ 200-300: Բակուրյանի անտառներում ապաստանած 32,000 հայերից ողջ մնաց ընդամենը 14,000-ը:
Մեծ Խանչալի գյուղի 1700 բնակիչներից տուն վերադարձան 550-ը, 1150-ը մահացան Ծալկայում: Սաթխայի 3250 բնակիչներից ողջ մնացին 700-ը, Գանձայի 2060 բնակիչներից՝ 720-ը:
Ջավախքի հայ բնակչության ողբերգությունը սրանով չավարտվեց: Թուրքերը տարան ամբողջ հացը, անասունները, վառելիք չկար, իսկ Ջավախքում ձմեռը տևում է 5-6 ամիս՝ սիբիրյան ցրտերով: Եթե չլիներ հայ կաթոլիկ գյուղերի և ռուս դուխոբորների օգնությունը, որոնց թուրքերը չէին դիպչել, ողջ մնացածներն էլ կմահանային: Հարևանները տվեցին սերմացու հաց, անասուններ, այդ թվում՝ եզաներ, և կյանքը աստիճանաբար սկսեց վերադառնալ իր հուն:

Героический бой у Сатхи: Символ мужества армянского народа
1 июня 1918 года в селе Сатха в Джавахке произошло сражение, ставшее символом героизма, патриотизма и самопожертвования армянского народа. Турецкое командование придавало огромное значение захвату Ахалкалака. Для этого из дислоцированной в Лори 5-й дивизии была выделена войсковая часть, которая 17 (30) мая, в сопровождении большого числа турецких и курдских башибузуков, двинулась на Сатху. В тот же день в 4 часа утра под снегопадом и проливным дождем начался неравный и кровопролитный бой, продолжавшийся до поздней ночи.
Армянские ополченцы, несмотря на подавляющее превосходство регулярной турецкой армии, не отступили. Все 3250 жителей села были полны решимости защищать свою родину и честь. Они показали яркие примеры патриотизма и самоотверженности. Вечером 17 мая Национальный совет принял решение сражаться до последнего патрона и человека. Это было суровое решение, но для сатхинцев смерть с честью была предпочтительнее турецкого рабства и унижений. Однако, когда боеприпасы начали заканчиваться, совет решил вывести из села женщин и детей. Только после их переправы через бурную реку Нарвана мужчины покинули позиции.
Обе стороны понесли огромные потери. Как показали пленные, турки даже не считали своих убитых — так их было много.
Турецкие войска продолжили наступление на Ахалкалак. 19 мая (1 июня) армянские ополченцы из Гумбурды и других сел, занявшие позиции у реки близ села Мачадия, не смогли остановить врага и после упорного боя отступили к Бакуряну и Цалке.
Поражение под Сатхой, стоившее туркам множества солдат и времени, заставило их отказаться от планов наступления на Тифлис. Это спасло от полного уничтожения армянских беженцев из Ахалкалака, а также десятки тысяч армян Борчалы и Тифлиса.
Однако в паническом бегстве более 80 тысяч армян, оставив врагу 2-3 миллиона пудов зерна и десятки тысяч голов скота, с 31 мая по 2 июня устремились в леса Бакуряна и армянские села Цалки. Судьба оставшихся была еще ужаснее. Жителей сел Тахча и Хорения, поверивших в турецкое «человеколюбие», а также собранных там беженцев из соседних деревень — в основном женщин и детей, более 2000 человек, — турки загнали в амбары и сожгли заживо.
Беженцам в Бакуряне и Цалке грузинские власти запретили продвигаться вглубь страны. В результате в временных поселениях люди умирали сотнями и тысячами от голода и заразных болезней. В ноябре в Бакуряне умирало по 150 человек в день, а в Цалке — по 200-300. Из 32 тысяч армян, укрывшихся в лесах Бакуряна, выжили лишь 14 тысяч.
Из 1700 жителей села Большие Ханчали домой вернулись 550, 1150 умерли в Цалке. Из 3250 жителей Сатхи уцелели 700, из 2060 жителей Гандзы — 720.
Трагедия армян Джавахка на этом не закончилась. Турки вывезли весь хлеб, скот, не было топлива, а зима в Джавахке длится 5-6 месяцев с сибирскими холодами. Если бы не помощь армянских католических сел и русских духоборов, которых турки не тронули, выжившие также погибли бы. Соседи дали семенное зерно, скот, включая тягловый, и жизнь постепенно начала возвращаться в свое русло

The Heroic Battle of Satkha: A Testament to Armenian Valor
On June 1, 1918, the village of Satkha in Javakhk became the stage for a historic battle that symbolized the courage, patriotism, and sacrifice of the Armenian people. The Turkish command placed great importance on capturing Akhalkalaki. To this end, a military unit from the 5th Division stationed in Lori was dispatched on May 17 (30), accompanied by a large number of Turkish and Kurdish irregulars, toward Satkha. That same day, at 4 a.m., under snowfall and torrential rain, an unequal and bloody battle began, lasting until late at night.
Armenian volunteers, despite the overwhelming superiority of the regular Turkish army, stood their ground. The entire village population of 3,250 was determined to defend their homeland and honor. They displayed remarkable examples of patriotism and selflessness. On the evening of May 17, the National Council resolved to fight to the last bullet and person. It was a harsh decision, but for the people of Satkha, death with honor was preferable to Turkish slavery and humiliation. However, as ammunition ran low, the council decided to evacuate women and children from the village. Only after they crossed the raging Narvana River did the men abandon their positions.
Both sides suffered heavy losses. According to prisoners, the Turks did not even count their dead—so numerous were they.
The Turkish forces continued their advance toward Akhalkalaki. On May 19 (June 1), Armenian volunteers from Gumburdo and other villages, positioned along the river near Machadia, could not stop the enemy and, after a fierce battle, retreated to Bakuryan and Tsalka.
The heavy defeat at Satkha, costing the Turks many soldiers and time, forced them to abandon their plans to march on Tiflis. This saved the Armenian refugees from Akhalkalaki, as well as tens of thousands of Armenians in Borchaly and Tiflis, from complete annihilation.
However, in the ensuing panic, over 80,000 Armenians, leaving behind 2-3 million poods of grain and tens of thousands of livestock, fled to the forests of Bakuryan and the Armenian villages of Tsalka between May 31 and June 2. The fate of those who remained was even more horrific. The residents of Takhcha and Khorenia, deceived by Turkish promises of “humanity,” along with refugees from nearby villages—mostly women and children, over 2,000 in total—were herded into barns and burned alive.
The Georgian authorities forbade the refugees in Bakuryan and Tsalka from moving further into the country. As a result, in temporary settlements, people died by the hundreds and thousands from starvation and infectious diseases. In November, 150 people died daily in Bakuryan, and 200-300 in Tsalka. Of the 32,000 Armenians who sought refuge in Bakuryan’s forests, only 14,000 survived.
Of the 1,700 residents of Bolshie Khanchali, 550 returned home, while 1,150 died in Tsalka. Of Satkha’s 3,250 residents, only 700 survived, and of Gandza’s 2,060, only 720.
The tragedy of Javakhk’s Armenians did not end there. The Turks took all the grain and livestock, and there was no fuel, while winters in Javakhk last 5-6 months with Siberian cold. Were it not for the aid from Armenian Catholic villages and Russian Dukhobors, whom the Turks spared, the survivors would have perished as well. Neighbors provided seed grain and livestock, including draft animals, and life gradually began to return to normal.

Satkha’nın Kahramanca Savaşı: Ermeni Halkının Cesareti
1 Haziran 1918’de Cavaheti’deki Satkha köyü, Ermeni halkının cesaret, vatanseverlik ve fedakârlık sembolü olan tarihi bir savaşın sahnesi oldu. Türk komutanlığı, Ahalkalaki’yi ele geçirmeye büyük önem veriyordu. Bu amaçla, Lori’de konuşlanmış 5. Tümen’den bir askeri birlik, 17 (30) Mayıs’ta çok sayıda Türk ve Kürt başıbozuk eşliğinde Satkha’ya doğru harekete geçti. Aynı gün sabah saat 4’te, kar yağışı ve sağanak yağmur altında eşitsiz ve kanlı bir çarpışma başladı ve gece geç saatlere kadar sürdü.
Ermeni gönüllüler, düzenli Türk ordusunun ezici üstünlüğüne rağmen geri adım atmadı. 3.250 kişilik köyün tüm nüfusu, vatanlarını ve onurlarını koruma kararlılığındaydı. Vatanseverlik ve özveri konusunda çarpıcı örnekler sergilediler. 17 Mayıs akşamı Ulusal Konsey, son mermi ve son kişiye kadar savaşma kararı aldı. Bu ağır bir karardı, ancak Satkhalılar için onurlu ölüm, Türk esareti ve aşağılanmasına tercih edilirdi. Ancak cephane tükenmeye başlayınca konsey, kadınları ve çocukları köyden tahliye etmeye karar verdi. Onlar, taşkın Narvana Nehri’ni geçtikten sonra erkekler de mevzilerini terk etti.
Her iki taraf da ağır kayıplar verdi. Esirlerin ifadelerine göre Türkler, ölenlerini saymayacak kadar çok kayıp vermişti.
Türk birlikleri Ahalkalaki’ye doğru ilerlemeye devam etti. 19 Mayıs (1 Haziran) tarihinde Maçadia köyü yakınlarındaki nehir kıyısında mevzilenen Gumburdo ve diğer köylerden gelen Ermeni gönüllüler, düşmanı durduramadı ve şiddetli bir çarpışmadan sonra Bakuryan ve Tsalka’ya çekildi.
Satkha’da uğranılan ağır yenilgi, Türkleri çok sayıda asker ve zaman kaybına uğratarak Tiflis’e ilerleme planlarından vazgeçirdi. Bu, Ahalkalaki’den gelen Ermeni mültecileri ve Borçalı ile Tiflis’teki on binlerce Ermeni’yi tamamen yok olmaktan kurtardı.
Ancak panik içinde kaçış, 80.000’den fazla Ermeni’nin 2-3 milyon pud tahıl ve on binlerce baş hayvanı düşmana bırakarak 31 Mayıs-2 Haziran arasında Bakuryan ormanlarına ve Tsalka’nın Ermeni köylerine sığınmasına neden oldu. Geride kalanların kaderi daha korkunçtu. Takhça ve Khorenia köylerindeki sakinler, Türklerin “insanlık” vaadine kanarak ve çevre köylerden gelen mülteciler —çoğunlukla kadınlar ve çocuklar, toplamda 2.000’den fazla kişi— ahırlara tıkılarak diri diri yakıldı.
Bakuryan ve Tsalka’ya kaçan Ermenilere Gürcü makamları ülkenin iç bölgelerine ilerleme izni vermedi. Sonuç olarak, geçici yerleşimlerde insanlar açlık ve bulaşıcı hastalıklardan yüzlerce, binlerce öldü. Kasım ayında Bakuryan’da günde 150, Tsalka’da ise 200-300 kişi hayatını kaybetti. Bakuryan ormanlarına sığınan 32.000 Ermeni’den sadece 14.000’i hayatta kaldı.
Büyük Khançali köyünün 1.700 sakinden 550’si evine döndü, 1.150’si Tsalka’da öldü. Satkha’nın 3.250 sakinden sadece 700’ü, Gandza’nın 2.060 sakinden ise 720’si hayatta kaldı.
Cavaheti Ermenilerinin trajedisi burada bitmedi. Türkler tüm tahılı ve hayvanları aldı, yakacak yoktu ve Cavaheti’de kış, Sibirya soğuklarıyla 5-6 ay sürer. Türklerin dokunmadığı Ermeni Katolik köyleri ve Rus Dukhoborların yardımı olmasaydı, hayatta kalanlar da ölecekti. Komşular tohum tahılı ve hayvanlar, özellikle yük hayvanları sağladı ve hayat yavaş yavaş normale dönmeye başladı.