Վարդան Արամի Մուսախանյանը մահացել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում։ Հայ իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր իրավաբան։

Ծնվել է 1919 թվականի հունիսի 18-ին Երևանում, Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում։ 1939 թվականին միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո մեկնել է խորհրդային բանակ, մասնակցել Հայրենական Մեծ պատերազմին (1941-1942), սակայն ծանր վիրավորում ստանալուց հետո զորացրվել է։ 1942 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) իրավաբանական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1946 թվականին։ Երկու տարի աշխատել է որպես ժողովրդական քննիչ Երևանում։ 1948 թվականին ընդունվել է ասպիրանտուրա՝ պետության և իրավունքի տեսության ու պատմության ամբիոնում, և 1956 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Հայկական ՍՍՀ իշխանության տեղական մարմինները» թեմայով։ Նա մանկավարժական գործունեություն է ծավալել համամիութենական իրավաբանական հեռակա ինստիտուտի Երևանի մասնաճյուղում՝ սկզբում որպես դասախոս, ապա՝ տնօրեն։ Հետագայում, մասնաճյուղի՝ ԵՊՀ-ի հետ միավորվելուց հետո, շարունակել է աշխատանքը մայր բուհում։ 1949 թվականից եղել է ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի պետության և իրավունքի տեսության և պատմության ամբիոնի դոցենտ, վարել է «Պետության և իրավունքի տեսություն» և «Պետության և իրավունքի պրոբլեմները» դասընթացները։ 1979 թվականից ղեկավարել է խորհրդային իրավունքի միջբուհական ամբիոնը, համակարգելով «Սովետական իրավունք» դասընթացի դասախոսությունները։ 1954-1956 թվականներին եղել է ԵՊՀ-ի երեկոյան և հեռակա ուսուցման գծով պրոռեկտոր, իսկ 1970-1974 թվականներին՝ իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան։ Եղել է ՀԿԿ Երևանի Սպանդարյանի շրջկոմի և քաղաքային կոմիտեի անդամ, ՀԿԿ XXIII համագումարի պատգամավոր, 1963-1964 թվականներին՝ ԵՊՀ կուսակցական կոմիտեի առաջին քարտուղար։ Գրել է մոտ 20 գիտական աշխատություն, այդ թվում՝ ուսումնական ձեռնարկներ և հոդվածներ։ Հայկական սովետական հանրագիտարանում տպագրել է շուրջ երկու տասնյակ հոդված՝ նվիրված պետության և իրավունքի հարցերին։ Նրա աշխատություններից են՝ «Սոցիալիստական պետության ձևերը», «Իրավունքը, իրավագիտակցությունը և բարոյականությունը սոցիալիստական հասարակարգում», «Համաժողովրդական պետությունը և նրա սահմանադրական վավերացումը»։ Պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի II աստիճանի» շքանշանով, «Աշխատանքի վետերան» մեդալով և Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր իրավաբանի կոչմամբ։ Վարդան Մուսախանյանի ներդրումը հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում անգնահատելի է։

### Русский
Просветитель армянской юридической науки

Вардан Арамович Мусаханян скончался 29 сентября 2001 года в Ереване. Армянский юрист, кандидат юридических наук, заслуженный юрист Республики Армения. Родился 18 июня 1919 года в Ереване, в Первой Республике Армения. После окончания средней школы в 1939 году был призван в советскую армию. Участвовал в Великой Отечественной войне (1941–1942), но после тяжелого ранения был демобилизован. В 1942 году поступил на юридический факультет Ереванского государственного университета (ЕГУ), который окончил в 1946 году. Два года работал народным следователем в Ереване. В 1948 году поступил в аспирантуру на кафедру теории и истории государства и права, а в 1956 году защитил кандидатскую диссертацию на тему «Местные органы власти Армянской ССР». Преподавал в ереванском филиале Всесоюзного юридического заочного института, сначала как преподаватель, затем как директор. После присоединения филиала к ЕГУ продолжил работу в главном вузе. С 1949 года был доцентом кафедры теории и истории государства и права юридического факультета ЕГУ, читал курсы «Теория государства и права» и «Проблемы теории государства и права». С 1979 года возглавлял межвузовскую кафедру советского права, координируя работу преподавателей курса «Советское право». В 1954–1956 годах был проректором ЕГУ по вечернему и заочному обучению, а в 1970–1974 годах — деканом юридического факультета. Был членом бюро партийной организации факультета, секретарем бюро, членом пленума и бюро Спандарянского райкома КПСС, членом пленума горкома КПСС Еревана, делегатом XXIII съезда КПСС, а в 1963–1964 годах — первым секретарем партийного комитета ЕГУ. Автор около 20 научных работ, включая учебные пособия и статьи. В Армянской советской энциклопедии опубликовал около двух десятков статей по вопросам государства и права. Среди его работ: «Формы социалистического государства», «Право, правосознание и мораль в социалистическом обществе», «Общенародное государство и его конституционное закрепление». Награждён орденом Отечественной войны II степени, медалью «Ветеран труда» и званием заслуженного юриста Республики Армения. Вклад Вардана Мусаханяна в развитие армянской юридической науки и образования неоценим.

### English
Enlightener of Armenian Legal Science

Vardan Aramovich Musakhanyan passed away on September 29, 2001, in Yerevan. An Armenian jurist, candidate of legal sciences, and Honored Jurist of the Republic of Armenia. He was born on June 18, 1919, in Yerevan, in the First Republic of Armenia. After graduating from high school in 1939, he was drafted into the Soviet army. He participated in the Great Patriotic War (1941–1942) but was discharged after sustaining severe injuries. In 1942, he enrolled in the Faculty of Law at Yerevan State University (YSU), graduating in 1946. He worked as a people’s investigator in Yerevan for two years. In 1948, he entered postgraduate studies at the Department of Theory and History of State and Law, and in 1956, he defended his candidate dissertation on “Local Authorities of the Armenian SSR.” He taught at the Yerevan branch of the All-Union Legal Correspondence Institute, first as a lecturer and later as director. After the branch merged with YSU, he continued his work at the main university. From 1949, he was an associate professor at the Department of Theory and History of State and Law at YSU’s Faculty of Law, teaching courses on “Theory of State and Law” and “Problems of State and Law Theory.” From 1979, he headed the inter-university Department of Soviet Law, coordinating the teaching of the “Soviet Law” course. From 1954 to 1956, he served as YSU’s vice-rector for evening and correspondence education, and from 1970 to 1974, he was the dean of the Faculty of Law. He was a member of the faculty’s party organization bureau, its secretary, a member of the plenum and bureau of the Spandaryan District Committee of the Communist Party, a member of the Yerevan City Committee plenum, a delegate to the XXIII Congress of the CPSU, and in 1963–1964, the first secretary of YSU’s party committee. He authored about 20 scientific works, including textbooks and articles. He published around two dozen articles on state and law issues in the Armenian Soviet Encyclopedia. His works include “Forms of the Socialist State,” “Law, Legal Consciousness, and Morality in a Socialist Society,” and “The People’s State and Its Constitutional Consolidation.” He was awarded the Order of the Patriotic War II Degree, the “Veteran of Labor” medal, and the title of Honored Jurist of the Republic of Armenia. Vardan Musakhanyan’s contribution to the development of Armenian legal science and education is invaluable.

Արամ Միքայելի Եսայանը մահացել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Երևանում։ Նա հայ խորհրդային իրավաբան էր, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (1945), պրոֆեսոր (1947)։

Ծնվել է 1891 թվականի մայիսի 10-ին Երևանում, Ռուսական կայսրություն։ Սովորել է Երևանի արական գիմնազիայում, իսկ 1918 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Նույն թվականին աշխատել է Մոսկվայի սովետի հողագործության կոմիսարիատում և ՌԽՍՖՀ ազգությունների ժողկոմատի հայկական գործերի կոմիսարիատում։ 1920 թվականին մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը։ 1920-1921 թվականներին եղել է Երևանի հեղափոխական տրիբունալի նախագահ, 1921-1922 թվականներին՝ ժողովրդական դատավորների խորհրդի նախագահ, 1925-1930 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանի կոլեգիայի անդամ, իսկ 1938-1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության իրավաբանական բաժնի վարիչ։ 1926-1930 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում, որտեղ 1936-1957 թվականներին եղել է քաղաքացիական ամբիոնի վարիչ։ Նրա աշխատությունները ներառում են «Տնտեսական իրավունքի հիմունքները» (1935), «Մուլքադարական իրավունքը Հայաստանում» (1948), «Գյուղացիական ծխի ունեցվածքի ժառանգման հարցերի մասին», «Հեղինակային իրավունք», «Սովետական Հայաստանի առաջին հինգ տարիների քաղաքացիական օրենսդրության պատմություն» և «Սոցիալիստական սեփականությունը և նրա պահպանումը» (1954)։ Արամ Եսայանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում, մասնավորապես՝ սովետական Հայաստանի քաղաքացիական օրենսդրության հիմնավորման և իրավական համակարգի ձևավորման մեջ։

### Русский

Основоположник правовой системы Советской Армении

Арам Микаелович Есаян скончался 14 сентября 1957 года в Ереване, Армянская ССР. Он был армянским советским юристом, доктором юридических наук (1945), профессором (1947). Родился 10 мая 1891 года в Ереване, Российская империя. Учился в местной мужской гимназии, а в 1918 году окончил юридический факультет Московского государственного университета. В том же году работал в комиссариате земледелия Московского совета и в армянском отделе комиссариата по делам национальностей РСФСР. В 1920 году участвовал в Майском восстании. В 1920–1921 годах был председателем Ереванского революционного трибунала, в 1921–1922 годах — председателем совета народных судей, в 1925–1930 годах — членом коллегии Верховного суда Армянской ССР, а в 1938–1949 годах — заведующим юридическим отделом Президиума Верховного Совета Армянской ССР. В 1926–1930 годах преподавал в Ереванском государственном университете, где с 1936 по 1957 год возглавлял кафедру гражданского права. Его труды включают «Основы экономического права» (1935), «Мулкдарское право в Армении» (1948), «О вопросах наследования имущества крестьянского хозяйства», «Авторское право», «История гражданского законодательства Советской Армении первых пяти лет» и «Социалистическая собственность и её охрана» (1954). Работы Арама Есаяна внесли значительный вклад в развитие армянской юридической науки и образования, особенно в обоснование гражданского законодательства Советской Армении и формирование правовой системы.

### English

Founder of Soviet Armenia’s Legal System

Aram Mikayelovich Yesayan passed away on September 14, 1957, in Yerevan, Armenian SSR. He was an Armenian Soviet jurist, Doctor of Juridical Sciences (1945), and professor (1947). Born on May 10, 1891, in Yerevan, Russian Empire, he studied at the local male gymnasium and graduated from the Faculty of Law at Moscow State University in 1918. In the same year, he worked in the Agriculture Commissariat of the Moscow Soviet and the Armenian Affairs Department of the RSFSR People’s Commissariat for Nationalities. In 1920, he participated in the May Uprising. From 1920 to 1921, he served as chairman of the Yerevan Revolutionary Tribunal, from 1921 to 1922 as chairman of the Council of People’s Judges, from 1925 to 1930 as a member of the Collegium of the Supreme Court of the Armenian SSR, and from 1938 to 1949 as head of the Legal Department of the Presidium of the Supreme Soviet of the Armenian SSR. He taught at Yerevan State University from 1926 to 1930 and served as head of the Civil Law Department from 1936 to 1957. His works include *Fundamentals of Economic Law* (1935), *Mulkdar Law in Armenia* (1948), *On the Issues of Inheritance of Peasant Household Property*, *Copyright*, *History of Civil Legislation of Soviet Armenia in Its First Five Years*, and *Socialist Property and Its Protection* (1954). Aram Yesayan’s contributions significantly advanced Armenian legal science and education, particularly in shaping the civil legislation and legal framework of Soviet Armenia.