Լեբլեբի – Леб-лебы – Leb Lebi

Լեբլեբին խորտիկ է, որը պատրաստվում է բոված սիսեռից և տարածված է Հայաստանում, Իրանում, Պաղեստինում, Հորդանանում, Սիրիայում, Լիբանանում, Հունաստանում և Բուլղարիայում: Բալկաններում այն ավելացվում է քաղցրավենիքի, օրինակ՝ թուրքական լյուքսի մեջ:

Леб-лебы( Լեբլեբի՝ ոլոռ կամ սիսեռ, Լեբլեբիջի սիսեռավաճառ)

Leb-lebı(լեբլեբու( Միջագետք արաբերեն՝ لبلبي, ռոմանիզացված՝ leblebi; արաբերեն՝ قضمة, ռոմանիզացված՝ Qdameh, Qudamah; պարսկերեն՝ نخودчи, ռոմանիզացված՝ Nokhodchi; սիցիլիական՝ Càlia; հունարեն՝ ստրαλιλˋ հայերեն՝ լեբլեբու, բուլղարերեն՝ لبɈբլեբլէ)-[ լեբ•լե•բու Ժասմեն Բաբայան, Հայկական խոհանոցի բառարաան, Երևան, «Հնաաաաան հրատարակություն», 2015, էջ 128 — 445 էջ։)— խորտիկ բոված սիսեռից, տարածված է Իրանում, Պաղեստինում, Հորդանանում, Սիրիայում, Լիբանանում, ինչպես նաև Լիբանանի Հունաստանում, Հայաստանում և Բուլղարիայում, երբեմն համեմված աղով, համեմունքներով, չորացրած մեխակով կամ ծածկված շաքարային գլազուրով։ – Փոքր Հայք (Մալայա Ամերիկա-Գամիրք (Կապադոկիա), Արմենիականոն Տրապիզոն- թյուրք-թաթարների օկուպացիայի տակ լեբլեբիի հայրենիքը սկզբում համարվում էր Չորում նահանգը ( Հայկական Լեռնաշխարհ )։ – Հայերեն՝ խրթխրթան սիսեռ։ Մեկ տարբերակի համաձայն՝ այն հայտնվել է XI-XVI դարերում։ Լեբլեբիի ծագման մասին քիչ տեղեկություններ կան։ – Չորում նահանգի Տավրոս քաղաքում, մյուս կողմից՝ Իրանում։ Լեբլեբի՝ Իրանում և մի շարք այլ երկրներում տարածված նրբահամ ուտեստ, որը ստացվում է սիսեռի սերմերից, որոնք նախ չորացվում են, ապա տապակվում առանց ճարպի օգտագործման։ Լեբլեբին սկզբնապես պատրաստվել է Հայակակն Լեռնաշխարհում ՝ Չորում նահանգում, ներկայումս տարածված է ամբողջ Արևմտյան Հայաստանում։ Բացի սովորական լեբլեբիից, որը պատրաստվում է առանց համեմունքների, կան նաև աղի լեբլեբի, պոպերչեն լեբլեբի, մեխակով լեբլեբի, շաքարով լեբլեբի և այլն: Շաքարով քաղցրավենիքները հատկապես սիրված են երեխաների շրջանում: Լեբլեբի պատրաստման գործընթացը հետևյալն է. լոբին տապակվում է թիթեղյա հարթ թերթիկի վրա, թույլ կրակի վրա: Միաժամանակ դրանք անընդհատ շրջվում և խառնվում են, որպեսզի արտադրանքը հավասարաչափ տապակվի: Այս ընթացակարգն ավարտելուց հետո լոբին ձեռք է բերում բնորոշ դեղին գույն՝ սև կետավոր փոսիկներով: Տապակելուց հետո լեբլեբին դառնում է խրթխրթան:

Սիսեռը լոբազգիների ընտանիքի (Fabaceae) խոտաբույս է, լոբազգի մշակաբույս։ Ընդհանուր անվանումներն են՝ Վոլոժսկի ոլոռ, նոխուտ։ Սիսեռի սերմերը սննդամթերք են, որոնք հատկապես տարածված են Հայկական լեռնաշխարհում. դրանք հիմք են հանդիսանում մերձավորարևելյան ավանդական ուտեստների՝ հումուսի և ֆալաֆելի պատրաստման համար։

Հիմա Լեբ Լեբի կամ Սարի Լեբլեբի մասին – Ավանդական Հայկական Լեբ Լեբի

Հիմա Լեբ Լեբիի կամ Սարիի մասին (կա նաև Սարի Ծամոն (Լեռան Ժիվաչկա)) Լեբլեբիի մասին – Սա ակնհայտ է, որ Լեբ Լեբիի այս տեսակն առաջին անգամ հայտնվել է Հայկական լեռնաշխարհում – հիմա թուրքերի Մուտիլովկայի մասին, որ Սարին Կարա չէ, այլ թուրքերեն Սարի դեղին բառից է, սա զվարճալի է – և, ի դեպ, նրանք գրում են, որ թուրքերեն սարի բառը կոչվում է սպիտակ, բայց իրականում այն կոչվում է դեղին , իսկ սպիտակը թուրքերենում Ակ կամ ԱԿ Լեբ Լեբի է:

Եվ ինչո՞ւ Լեբլեբին կամ հայերեն Սարի Լեբլեբին սպիտակ գույն ուներ, երբ հայերը պատրաստում էին Լեբ Լեբի կարմիր պղպեղ դեռ չունեին։ Մեր տարածքում Կարմիր Պղպեղ չկար։ Ամերիկան դեռևս Կոլումբոսը կամ ավելի ճշգրիտ Ամերիկոի (Ամերիկան հայտնաբերած ճանապարհորդը) չէր հայտնագործել։

Հայկական Լեբ Լեբիի մասին առաջին հիշատակումը վերաբերում է Շումերի ժամանակներին, և տարածքը որպես կառավարիչ նշանակվել է Արատտայի կամ Հայքի կողմից։

Հայկական Լեբ Լեբիի վկայությունները տարածված էին Հայկական լեռնաշխարհում, Մերձավոր Արևելքում և Արևելյան Միջերկրական ծովում։

Կան մի քանի փաստարկներ հնարավոր հայկական լեռնաշխարհից յասինքն Հայաստանից առաջացման տեորիայի օգտին. Խոհարարության տեխնիկա. Հայերը, ինչպես տարածաշրջանի մյուս ժողովուրդները, փորձ ունեին լոբազգիների մշակման (տապակել, չորացնել), ինչը կարող էր նպաստել լեբլեբիի տարածմանը օսմանյան խոհանոցում: Տարածաշրջանային մոտիկություն. Ամասիայում և Կապադովկիայում հայկական համայնքները ակտիվորեն շփվում էին թուրք բնակչության հետ, և նրանց խոհարարական ավանդույթները կարող էին հարստացնել տեղական բաղադրատոմսերը: Օրինակ, Մեծ Պահքի ուտեստների համար լոբազգիներ պատրաստելու հայկական մեթոդները կարող էին ազդել լեբլեբիի նման չարազների վրա: Նմանություններ այլ ուտեստների հետ. Հայկական լոբազգի չարազներ, ինչպիսիք են բոված կամ չորացրած լոբին, նմանություններ ունեն լեբլեբիի հետ, չնայած դրանք պակաս հայտնի են որպես առանձին ուտեստ հայկական խոհանոցում: Խրթխրթան սիսեռը, որը լայնորեն հայտնի է Թուրքիայում որպես լեբլեբի, մատուցվում է ամբողջ աշխարհում որպես բնիկ թուրքական ուտեստ, բայց բոված սիսեռը հայտնի էր դեռևս Լևանտ (Լիբանան, Սիրիա) թուրքերի ժամանումից շատ առաջ, որտեղ հայկական սփյուռքը կարևոր դեր էր խաղում, և այնտեղից էլ այն մտել է օսմանյան խոհանոց: Կապադովկիայում նաև հայկական համայնքները (հատկապես այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսին է Կայսերին) պատրաստել են լոբազգիներից պատրաստված ուտեստներ, որոնք ազդեցություն են ունեցել թուրքական ավանդույթների վրա: Օրինակ՝ հայկական խոհանոցում կա Պասուս տոլմա (պասի տոլմա սիսեռով), իսկ բոված լոբազգիները պարզ նախուտեստ են առօրյա կյանքի համար: Ամասիայի մոտ գտնվող Չորում քաղաքը համարվում է Թուրքիայի «լեբլեբիի մայրաքաղաքը»: Տարածաշրջանը պատմականորեն բնակեցված է եղել հայերով, և նրանց խոհարարական ավանդույթները նույնպես ազդել են սիսեռի մշակման տեղական մեթոդների վրա: Չնայած լեբլեբին թուրքերի կողմից համարվում է թուրքական ուտեստ, դրա տապակման և համեմունքների պատրաստման տեխնիկան փոխառված է հայկական սովորույթներից: Խոհարարական տեխնիկա. Հայերն ունեն լոբազգիների մշակման փորձ (տապակել, չորացնել), ինչը նպաստել է լեբլեբիի տարածմանը օսմանյան խոհանոցում: Տարածաշրջանային մոտիկություն. Ամասիայում և Կապադովկիայում հայկական կամ այլ կերպ ասած՝ գավեարյա՝ Արմենաոկոնում, համայնքները ակտիվորեն փոխազդել են թուրք բնակչության հետ, և նրանց խոհարարական ավանդույթները հարստացրել են հայկական բաղադրատոմսերը: Պահքի ուտեստների համար լոբազգիներ պատրաստելու հայկական մեթոդները ընդունվել և ազդել են լեբլեբիի նման նախուտեստների վրա: Նմանություն այլ ուտեստների հետ. լոբազգիներից, ինչպիսիք են բոված կամ չորացրած հացահատիկները, պատրաստված հայկական խորտիկները նման են լեբլեբիին, չնայած հայկական խոհանոցում դրանք ավելի քիչ հայտնի են որպես ինքնուրույն ուտեստ, բայց արմատավորվել են թուրքական ավանդույթում։ – վկայում է նաև «Անուշ» օպերան, որը խոսում է լեբլեբեժիի, այսինքն՝ բոված սիսեռ վաճառողի մասին։

Ամասիան և Կապադովկիան պատմականորեն բազմամշակութային շրջաններ են եղել, որտեղ հայերը, թուրքերը, հույները և այլք ապրել են կողք կողքի: Օրինակ՝ բոված սիսեռը հայտնի է Լևանտում (Լիբանան, Սիրիա), որտեղ հայկական սփյուռքը նույնպես կարևոր դեր է խաղացել և, հնարավոր է, այնտեղից է իր տեղը գտել օսմանյան խոհանոցում: Կապադովկիայում հայկական համայնքները (հատկապես Կայսերիի նման քաղաքներում) պատրաստել են լոբազգիներից պատրաստված ուտեստներ, որոնք, հնարավոր է, ազդեցություն են ունեցել տեղական ավանդույթների վրա: Օրինակ՝ պասուս տոլման (նիհար սիսեռից պատրաստված դոլմա) հանդիպում է հայկական խոհանոցում, իսկ բոված լոբազգիները, հնարավոր է, եղել են առօրյա կյանքի պարզ նախուտեստ: Լեբլեբի և Չորում. Ամասիայի մոտ գտնվող Չորում քաղաքը համարվում է Թուրքիայի «լեբլեբիի մայրաքաղաքը»: Տարածաշրջանը պատմականորեն բնակեցված է եղել հայերով, և նրանց խոհարարական ավանդույթները, հնարավոր է, ազդեցություն են ունեցել սիսեռի մշակման տեղական տեխնիկայի վրա: Չնայած լեբլեբին համարվում է թուրքական ուտեստ, դրա տապակման և համեմման տեխնիկան, հնարավոր է, փոխառված է եղել ավելի լայն տարածաշրջանային սովորույթներից, այդ թվում՝ հայկականից:

ՀԱ ՀԱ ՀԱ Իսկ Չորում քաղաքը՞, այն գտնվում է Գամիրկե Արմենիակոնի հայկական հողի վրա։ Ի դեպ, 11-16-րդ դարերում գոյություն չուներ Թուրքիա և Օսմանյան կայսրություն, և Բիլա Պորտան գտնվում էր Նիկեայի հյուսիսում, իսկ Պորտայից հյուսիս՝ Ցարվո Ամասսին (հետագայում՝ Դաշեմյանների թագավորությունը, որը էթնիկ հայկական պետություն էր)։

Լեբելբիի մասին հիշատակվում է նաև «Կարինե Պերա» օպերետում արևմտահայերի մասին։ Հայր Կարինեն Խրտ Խրտանի (Լեբլեբի) արտադրողն ու վաճառողն է (Լեբլեբեջի), ինչը ապացուցում է, որ Արևմտյան բանակում Խրտ Խրտան Սիսերի (Լեբլեբի) արտադրողներն ու վաճառողները հայեր էին։

Ֆիլ Թորիկ Լեբլեբիում նույնպես հիշատակվում է: Երբ մարդիկ գնում են նախուտեստի, նրանք վերցնում են Խրտ Խրտան (լեբլեբի). սա ապացուցում է, որ հայկական ավանդույթներն ունեն Խրտ Խրտան Սիսեր (լեբլեբի), այսինքն՝ սա ավանդական հայկական նրբահամ է՝ ավանդական Չարազ:

Հայերը, հնարավոր է, նպաստել են լեբլեբիի զարգացմանը, հատկապես այնպիսի շրջաններում, ինչպիսին է Ամասիան, որտեղ նրանք զգալի ներկայություն են ունեցել մինչև 20-րդ դարի սկիզբը: Օրինակ, հայ խոհարարները, հնարավոր է, կիսել են սիսեռը տապակելու կամ համեմունքներ ավելացնելու մեթոդները: Ժամանակակից համատեքստ:
Հավանական եզրակացություն. Լեբլեբին, ամենայն հավանականությամբ, եզակի հայկական ուտեստ է:

Ծագում – Հին. Սիսեռը աճեցվել է Այքում և Հուրի Միտանիում, այսինքն՝ Միջագետքում (մոտ 7000 տարի առաջ): Այն արժեքավոր էր որպես սպիտակուցի աղբյուր, ունեին երկար պահպանման ժամկետ և հեշտ էին պատրաստվում:

Սիսեռը ամենահին լոբազգիներից մեկն է. Մերձավոր Արևելքում, մասնավորապես Հայկական լեռնաշխարհում, այն սկսել են աճեցնել ավելի քան 7 հազար տարի առաջ: Ըստ երևույթին, ընտելացումը տեղի է ունեցել Տիգրիսի և Եփրատի վերին հոսանքում՝ Արևմտյան Հայաստանի հարավ-արևելքում և Սիրիայի հյուսիս-արևելքում, որտեղ աճում է այս բույսի վայրի նախնին՝ Cicer reticulatum տեսակը:

Մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին մարդիկ կամ մշակում էին սիսեռ իրենց բնական տարածման սահմաններից դուրս, կամ պաշարներ էին կուտակում, ինչի մասին վկայում են արևմտյան Սիրիայում գտնվող Թել էլ-Կերխի (մ.թ.ա. 10-րդ դար) և Աբու Հուրեյրայի (մ.թ.ա. մոտ 9500 թ.) նեոլիթյան վայրերում հայտնաբերված հնագիտական գտածոները: Հայկական ոլոռ ուտելու ամենավաղ վայրերից մեկը հարավ-արևմտյան Հայաստանի Չայոնյու վայրն է (մ.թ.ա. 7250–6600 թթ.)[6]: Սիսեռ հայտնաբերվել է նաև Երիքովի նախա-խեցեղեն շերտում (մ.թ.ա. մոտ 6500 թ.), որը, հնարավոր է, պատկանում է սերտորեն կապված, բայց տարբեր տեսակի՝ Cicer judaicum-ին:

Եվրոպայում սիսեռի ամենավաղ հետքերը թվագրվում են ուշ նեոլիթին. այս մթերքի առանձին նմուշներ հայտնաբերվել են Հունաստանի Թեսալիայում պեղումների ժամանակ՝ Օձակի (մ.թ.ա. 5500) և Դիմինի (մ.թ.ա. 3500) վայրերում: Բրոնզի դարաշրջանում այս մշակաբույսի տարածումը կարելի է բավականին լավ հետևել. մ.թ.ա. 2800-ից 1300 թվականներին այն սկսել է աճեցվել Կրետեում, Եգիպտոսում, Հորդանանում, Իրաքում, Պակիստանում և Հնդկաստանում: Վերջին դեպքում սիսեռը շատ արժանի տեղ է զբաղեցրել ազգային խոհանոցում, ինչը Միջագետքի հայտնագործություններից առաջ հանգեցրել է մշակաբույսի տեղական ծագման մասին սխալ կարծիքի (մասնավորապես, Նիկոլայ Վավիլովը այս եզրակացությանն է եկել 1930-ական թվականներին):

Սիսեռի մասին հիշատակվող ամենավաղ գրավոր աղբյուրը «Իլիականն» է. այս մշակաբույսը Հունաստանում հայտնի էր Հոմերոսի կենդանության օրոք: Հռոմեացիները գիտեին սիսեռի մի քանի տեսակներ և դրանից պատրաստում էին շիլա, որը կոչվում էր լոբազգիներ:[24] Այն նաև ուտում էին հում և բոված , ինչպես ժամանակակից մարդիկ ուտում են գետնանուշ: Ընդհանուր առմամբ, սպիտակուցներով հարուստ սիսեռը համարվում էր աղքատների սնունդ, ովքեր հնարավորություն չունեին ամեն օր միս կամ ձուկ ուտել:

Ցիցերոնը, իր քաղաքական կարիերայի սկզբում, որպես հռետոր, մերժեց իր մականունը փոխելու խորհուրդը և կանխատեսեց, որ մի օր իր անունն ավելի հայտնի և հարգված կդառնա, քան այն ժամանակվա հայտնի քաղաքական գործիչների՝ Սկավրոսի և Կատուլոսի անունները: Պլինիոս Ավագը սիսեռը կապում էր Վեներայի հետ և հավատում, որ այն բուժում է թարախային վերքերը, խթանում է դաշտանը, միզամուղ է և օգնում է երիկամների քարերի բուժմանը: Հին հռոմեացի բժիշկ Գալենը պնդում էր, որ բույսի պտուղները նպաստում են սերմնահեղուկի արտադրությանը, ավելի կալորիական են, քան լոբին և չեն առաջացնում փքվածություն:

9-րդ դարի սկզբին Կառլոս Մեծը այն անվանել է ամենուրեք տարածված մշակաբույս: 17-րդ դարում Նիկոլաս Քալփերսը սիսեռը համարել է ավելի «ծավալուն» և ավելի սննդարար: Ժամանակակից հետազոտողները կարծում են, որ սիսեռը նպաստում է արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակի իջեցմանը:

Լեբլեբին Հայաստանում – Հայաստանում լեբլեբին վաղուց փողոցային նախուտեստ է եղել (այս մասին կա մի դրվագ «Կարինե» օպերետում, Կարինեն լեբլեբի վաճառողի դուստրն է): Այն հատկապես հաճախ էր վաճառվում ձմռանը. բոված սիսեռը պահվում էր տոպրակների մեջ, լցնում թղթե տոպրակների մեջ. խորհրդային տարիներին Երևանում լեբլեբի վաճառողները կանգնած էին դպրոցների, կինոթատրոնների և շուկաների մոտ: Անցյալում Հայաստանում լեբլեբին «աղքատ մարդու նախուտեստ» էր, քանի որ այն շատ էժան էր, բայց միևնույն ժամանակ՝ կշտացնող:

Չնայած այս ուտեստը պարզապես բոված սիսեռ է, դրա պատրաստման եղանակն ունի իր նրբությունները: Նախևառաջ անհրաժեշտ է պատրաստել լոբին: Այն թրջում են երեկոյան: Հաջորդ օրը այն նախ տաքացնում են տապակի մեջ, ապա մեղմ սեղմում գործիքով՝ կեղևը հեռացնելու համար: Այս գործընթացի ընթացքում լոբու մի մասը կիսով չափ բաժանվում է: Դրանք ամբողջությամբ առանձնացվում են մաղի միջոցով, ապա օգտագործվում են ալյուր պատրաստելու համար: Լեբլեբին տապակվում է հատուկ վառարաններում: Սա չի արվում միանգամից, այլ փուլ առ փուլ՝ երեք անգամ երեք օրվա ընթացքում: Տապակելուց հետո արտադրանքը 15 օր չորանում է: Պատրաստի լեբլեբին պետք է փշրվի ինչպես ալյուրը, երբ մատների արանքում սեղմում եք:

Լեբլեբի ալյուրը լայնորեն օգտագործվում է խոհարարության մեջ։ Այն ուտում են իր բնական տեսքով՝ տարբեր հավելանյութերով, ինչպես նաև օգտագործվում է բազմաթիվ ուտեստներ պատրաստելու համար, ինչպիսիք են թխվածքաբլիթները, հալվան։

Լեբլեբիի 40 տեսակ կա։ Սակայն վարպետները շարունակում են աշխատել նորերը հորինելու վրա։ Օրինակ՝ կան բոված , քաղցրացրած, սպիտակ, խրթխրթան, աղի, կծու, մեղրով, կակաչի, քունջութով, շոկոլադով, վանիլով, մեխակով, սուրճով, բանանով, նարնջի համով, բալի համով, կոկոսի համով։

Լեբլեբին, հատկապես առանց հավելումների, ոչ միայն համեղ է, այլև առողջարար։ Այն չի պարունակում գլյուտեն և օգնում է զսպել քաղցը, ուստի այն կարող են օգտագործել առողջ սննդի սիրահարները։

Լեբլեբիի ամենակարևոր հատկություններից մեկը, որի շնորհիվ այն խորհուրդ է տրվում երիտասարդ մայրերին, ֆոլաթթվի բարձր պարունակությունն է, որը արագացնում է կրծքի կաթի արտադրությունը։

Լեբլեբին նաև հարուստ է վիտամիններով և հանքանյութերով և ամրապնդում է իմունային համակարգը, իսկ կալցիումի բարձր պարունակությունը այն օգտակար է դարձնում ոսկորների համար։

Այն հնագույն ժամանակներից ի վեր գոյություն է ունեցել Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում։ Նրանք նաև հիմնականում պատրաստում են օրվա առաջին նրբահամը։

Օգտագործում

Սիսեռը սննդամթերք է, որը տարածված է Արևմտյան և Կենտրոնական Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում: Այն օգտագործվում է հումուս և ֆալաֆել նախուտեստներ պատրաստելու համար: բոված լոբին կոչվում է լեբլեբի: Սիսեռը լայնորեն օգտագործվում է վեգան, բուսակերական և հնդկական խոհանոցում: Հնդկաստանում սիսեռը օգտագործվում է բազմաթիվ ուտեստներ պատրաստելու համար, ինչպիսին է դհոկլան: Սիսեռը ավանդաբար ուտում են նաև Միջերկրածովյան տարածաշրջանում: Սիսեռի ալյուրը պատրաստվում է սիսեռից, որն օգտագործվում է մասնավորապես հնդկական խոհանոցում: Օրինակ, իտալական խոհանոցում այն օգտագործվում է ֆարինատա կոչվող հաց պատրաստելու համար, բայց սիսեռի մշակման ծավալը Իտալիայում աննշան է: Սպիտակ սերմերով տեսակները հիմնականում օգտագործվում են սննդի համար: Ջերմային մշակումը շատ ավելի երկար է տևում, քան ոսպի դեպքում, բայց ավելի արագ, քան ոլոռի դեպքում (նախապես թրջված սիսեռը եփվում է մոտ մեկ ժամ): Ծղոտը և կանաչ զանգվածը օգտագործվում են որպես ոչխարի կեր:

Սննդային արժեքը

Սիսեռի սերմերը ցինկի և ֆոլաթթվի աղբյուր են: Սիսեռի սերմերը պարունակում են մոտ 20-30% սպիտակուց, 50-60% ածխաջրեր, մինչև 7% ճարպեր (հիմնականում բազմաչհագեցած) և մոտ 12% այլ նյութեր, այդ թվում՝ լիզին անփոխարինելի ամինաթթու, B1, B6 վիտամիններ և հանքանյութեր:

Ցողուններն ու տերևները պարունակում են զգալի քանակությամբ թրթնջկային և խնձորաթթուներ։

Սիսեռի պտուղներ և սերմեր։ Սիսեռի դաշտ

Սիսեռի արտադրությունը տարեկան, հազար տոննա
Էջ	1985թ.	1995թ.	2005թ.	2010թ.	2011թ.	2021	2022	2023թ.
Հնդկաստան	4561	6436	6000	7480	8220	11910	13544	12267
Ավստրալիա	36	287	189	602	673	876	1062	935
Թուրքիա	400	730	610	531	487	475	580	580
Ռուսաստան					0	317	468	530
Եթովպիա	0	125	135	285	400	478	493	451
Մյանմա	138	76	230	441	466	467	448	412
Պակիստան	524	559	868	562	496	234	316	244
ԱՄՆ				88	100	130	166	214
Իրան	122	355	310	268	162	168	176	175
Մեքսիկա	139	167	240	132	72	172	189	143
Կանադա	0	1	98	128	86	76	128	142
Սուդան					13	97	97	99
Արգենտինա					58	85	102	66
Տանզանիա					71	150	92	1

4. Սորտերը

Աղի տարբերակը դասական տարբերակն է։

Քաղցր ոլոռը տապակում են և պատում շաքարային գլազուրով (հայտնի է Թուրքիայում և Իրանում):

Համեմունքներով՝ պապրիկայով, քեմոնով, քրքումով։

Լեբլեբիի փոշի – Թունիսում բոված սիսեռը աղում են ալյուրի մեջ և պատրաստում տաք ըմպելիք (նման է շիլայի):

5. Մշակութային պահեր

Իրանում լեբլեբին հաճախ ուտում են թեյի հետ։

Դա իմ բոլոր նվերներն են։

Леб-лебы( Լեբլեբի՝ ոլոռ կամ սիսեռ, Լեբլեբիջի սիսեռավաճառ)

Леб-лебы(լեբլեբու( Mesopotamian Arabic: لبلبي, romanized: leblebi; Arabic: قضامة, romanized: Qdameh, Qudamah; Persian: نخودچی, romanized: Nokhodchi; Sicilian: Càlia; Greek: στραγάλι; Armenian: լեբլեբու,Bulgarian: леблебия)-[lɛblɛˈbu]-լեբլեբու – վանկեր՝ լեբ•լե•բու -Վահագն Ադամյան և Ժասմեն Բաբայան, Հայկական խոհանոցի բառարան, Երևան, «Հեղինակային հրատարակություն», 2015, էջ 128 — 445 էջ։)— закуска из жареного нута , распространённая и популярная в Иране , Палестине , Иордании , Сирии , Ливане , Ираке , Греции , Армении и Болгарии , иногда приправленная солью, острыми специями, сушёной гвоздикой или покрытый сахарной глазурью. – Малая Армения (Малая Армения-Гамирк(Кападовкия),Армениакон Трапизон- под окупации тюрко татар ̆ родиной леблеби первоначально считалась провинция Чорум (центральная Анатолия).)- На Армянском: Хрустящий нут Խրթխրթան սիսեռ .По одной версии, он появился в XI–XVI вв.Сведений о происхождении леблеби мало. – в Тавросе в провинции Чорум.в а по другой Иране,Леблеби— лакомство, популярное в Иране и ряде других стран, получаемое из семян нута, которые сперва сушатся, а затем поджариваются без применения жира. Леблеби первоначально готовилось в Армянском Нагорьии, в провинции Чорум; в настоящее же время распространилось по всей Заподной Аремнии. Помимо обычного леблеби, приготовленного без приправ, имеются также леблеби подсоленные, леблеби поперченные, леблеби с гвоздикой, леблеби посахаренные и пр. Особой популярностью пользуются посахаренные леблеби у детей. Процесс приготовления леблеби следующий: бобы поджариваются на жестяном плоском листе, на медленном огне. При этом они постоянно переворачиваются и перемешиваются, чтобы продукт поджарился равномерно. После окончания этой процедуры бобы приобретают характерный жёлтый цвет с чёрными точечными вкраплениями. После обжаривания леблеби становится хрустящим.

нут — травянистое растение семейства Бобовые (Fabaceae), зернобобовая культура. Общеупотребительные названия — воложский горох, нохут Семена нута — пищевой продукт, особенно популярный на Армянской Нагорье; основа для приготовления традиционных блюд ближневосточных кухонь — хумуса и фалафеля.

Теперь о Горном Леб Леби или Сари Леблеби – Традицоно Арманский Леб Леби

Теперь о Горном Леб Леби или Сари(есть также Сари Цамон ( Горная Живачка) ) Леблеби – Это явно падчорковоет что этот разнавидност Леб Леби появилос впервие на Арманском нагории – тепер о Мутиловке турков что Сари это не гара а от слово турецково Сари Жолтий это же смешно -и кстати они пишут что турецкое слово сари это називаетца белий а в истине ана називаетца Жоллтим а белий на турецком будет Ак или АК Леб Леби!

А пачему Горний Леблеби или на Арманском Сари Леблеби имел Белий цвет кагда Армяне гатовили Леб Леби краснво перцо еще на нашей теритроии не было пасколку Америку еще Калумб или точнее Америка ( путишествиник котоий открил Америку) не атикривал

Первие упаминание о Армянском леб леби исходят во времон Шумера ,а територие прасиводительом указон Аратта или Айк

Доказательства армянских Леб Леби -были распространены по всему Армянское нагорье ,Ближнему Востоку и Восточному Средиземноморью.

Есть несколько аргументов в пользу возможного армянского влияния:Техника приготовления: Армяне, как и другие народы региона, имели опыт обработки бобовых (жарка, сушка), что могло способствовать популяризации леблеби в османской кухне.Региональная близость: В Амасии и Каппадокии армянские общины активно взаимодействовали с турецким населением, и их кулинарные традиции могли обогащать местные рецепты. Например, армянские методы приготовления бобовых для постных блюд могли повлиять на закуски, такие как леблеби.Сходство с другими блюдами: Армянские закуски из бобовых, такие как обжаренные или сушёные зёрна, имеют сходство с леблеби, хотя в армянской кухне они менее известны как самостоятельное блюдо.Хрустящий нут Խրթխրթան սիսեռ, широко распространен в турции под названием леблеби и по миру подается как исконно турецкое кушание, однако жареный нут был известен задолго до пришествия турков в Леванте (Ливан, Сирия), где Армянская диаспора играла важную роль, и оттуда попала в османскую кухню.Так же в Каппадокии Армянские общины (особенно в городах, таких как Кайсери) готовили блюда из бобовых, которые повлияли на турецкие традиции. Например, в Армянской кухне есть Пасус толма(постная долма с нутом) а обжаренные бобовые упрощённая закуска для повседневной жизни.:Город Чorum, недалеко от Амасии, считается «столицей леблеби» в турции.В этом регионе исторически проживали Армяне, и их кулинарные традиции так же повлияли на местные методы обработки нута. Хотя леблеби турки считают турецким блюдом, его техника обжарки и приправления заимствована из Армянских практик. Техника приготовления: Армяне имеют опыт обработки бобовых (жарка, сушка), что способствовала популяризации леблеби в османской кухне.Региональная близость: В Амасии и Каппадокии Армянские или иначе гавеаря в Арменяоконе – общины активно взаимодействовали с турецким населением, и их кулинарные традиции обогащали Армянские рецепты, Армянские методы приготовления бобовых для постных блюд были переняты и повлияли на закуски, такие как леблеби.Сходство с другими блюдами: Армянские закуски из бобовых, такие как обжаренные или сушёные зёрна, имеют сходство с леблеби, хотя в Армянской кухне они менее известны как самостоятельное блюдо, но закрепились в турецкой традиции.-свидетельствует также опера Ануш где говорится про Леблебежи тоест продавца Жареново Нута

Амасия и Каппадокия исторически были мультикультурными регионами, где армяне, турки, греки и другие народы жили бок о бок. Например, жареный нут известен в Леванте (Ливан, Сирия), где армянская диаспора также играла важную роль, и оттуда мог попасть в османскую кухню.В Каппадокии армянские общины (особенно в городах, таких как Кайсери) готовили блюда из бобовых, которые могли повлиять на местные традиции. Например, в армянской кухне есть pasus tolma (постная долма с нутом), а обжаренные бобовые могли быть упрощённой закуской для повседневной жизни.Леблеби и Чorum:Город Чorum, недалеко от Амасии, считается «столицей леблеби» в Турции. В этом регионе исторически проживали армяне, и их кулинарные традиции могли повлиять на местные методы обработки нута. Хотя леблеби считается турецким блюдом, его техника обжарки и приправления могла заимствоваться из более широких региональных практик, включая армянские.

ХА ХА ХА что нащот Города Чorum он Находитца на Армянской Земле Гамирке Армениаконе -И кстати в XI–XVI веках не было Турции и Османской имерии и Била Порта в В северу от Никеии,a севверной от Порты была Цасрвто Амасси (позднее Цасрство Дашемидов каторие была этническим Армянским гасударством ) !

Также про Лебелби упаминаетца в Оперета Карине Пера о заподних армян – .Атцом Карине Явлаетца изгатавитель и прадавец (Леблебеджи) Хрт Хртан ( Леблеби ) – это даказовоет что Игатавителоми и прадавцами Хртхртан Сисер( Леблеби ) в Заподной Армемии Явлались Армяне !

Также в Филе Торик упаменаетца Леблеби Какгда луди идут за неветой сабой берут Хрт Хртан ( Леблеби ) – это что даказовет что у Армянских Адатов есть Хртхртан Сисер ( Леблеби ) тоест это исконно Армянский Лакомство – Традиционий Чараз !

Армяне могли вносить вклад в развитие леблеби, особенно в регионах, таких как Амасия, где их присутствие было значительным до начала XX века. Например, армянские повара могли делиться методами обжарки нута или добавления специй.Современный контекст.
Вероятный вывод Леблеби, скорее всего, является исключительно Армянским блюдом !

Происхождение -Древность: нут выращивали ещё в Айке и в Хурри Митани тоесь в Месопотамии (около 7000 лет назад). Он был ценен как источник белка, долго хранился и легко готовился.

Нут — одна из наиболее древних бобовых культур: на Ближнем Востоке тоичне на Армянском Нагорьии .его начали выращивать более 7 тыс. лет назад. По всей видимости, доместикация произошла в верхнем междуречье Тигра и Евфрата на территории юго-восточной Заподной Армении и северо-восточной Сирии, где произрастает дикий предок этого растения — вид Cicer reticulatum.

К концу IX века до н. э. люди уже либо культивировали нут за пределами природного ареала, либо запасались его бобами, о чём свидетельствуют археологические находки в неолитических поселениях Телль-эль-Керх (Tell el-Kerkh, X век до н. э.) и Абу-Хурейра (ок. 9500 г до н. э.) на западе Сирии. Среди наиболее ранних мест, где были обнаружены следы употребления в пищу Армянского гороха, стоит также выделить стоянку Чайоню на юго-Заподе Армении (7250 — 6600 лет до н. э.)[6]. В докерамическом слое Иерихона (примерно 6500 год до н. э) также были обнаружены бобы нута — возможно, принадлежащие близкому, но всё же другому виду — Cicer judaicum.

В Европе наиболее ранние находки следов нута относятся к позднему неолиту: единичные экземпляры этого продукта были обнаружены при раскопках в греческой Фессалии — на стоянках, известных как Отзаки (Otzaki, 5500 год до н. э.) и Димини (Dimini, 3500 год до н. э.). В бронзовом веке пути распространения культуры прослеживаются уже достаточно хорошо, в период с 2800 по 1300 год до н. э. её выращиванием стали заниматься на Крите, в Египте, Иордании, Ираке, Пакистане и Индии. В последнем случае нут занял весьма достойное место в национальной кухне, что до открытий в Месопотамии приводило к ошибочному мнению о местном происхождении культуры (в частности, к такому выводу пришёл Николай Вавилов в 1930-е годы).

Наиболее ранним письменным источником, в котором упомянуты бобы нута, следует считать «Илиаду»; во времена жизни Гомера культура была хорошо известна в Греции. Римляне знали несколько сортов нута и варили из него кашу, получившую название «пульс»[24]. Его также употребляли в пищу в сыром и жареном виде — так же, как современные люди употребляют в пищу арахис. В целом, богатый белком нут считался едой для бедных слоёв населения, которые не имели возможности ежедневно употреблять в пищу мясо или рыбу.

Цицерона в начале политической карьеры оратор отказался от совета изменить своё прозвище и предсказал, что его имя когда-нибудь станет более знаменитым и уважаемым, чем имена известных на тот момент политиков Скавра и Катула. Плиний Старший связывал нут с Венерой и полагал, что он заживляет гнойные раны, стимулирует менструацию, является мочегонным средством и помогает лечить камни в почках. Древнеримский медик Гален утверждал, что плоды растения способствуют спермообразованию, при этом более калорийны, чем фасоль, и не приводят к вспучиванию живота.

В начале IX века нашей эры Карл Великий называл его повсеместной культурой. Николас Калпепер в XVII веке считал нут менее «пучным», чем горох, и более питательным. Современные исследователи считают, что нут способствует снижению уровня холестерина в крови

Леблеби в Армении-В Армении леблеби давно стали уличной закуской (об етом есть Епизод в Оперете Карине,Карине являетца дочкой прадавца Леб лвби). Особенно часто его продавали зимой:жареный нут держат в мешках, разливают по бумажным кулёчкам;в советское время в Ереване продавцы леблеби стояли возле школ, кинотеатров и рынков.В Армении в прошлом леблеби был “перекусом бедняков”, потому что стоил очень дёшево, но при этом сытный.

Хотя это блюдо представляет собой всего лишь обжаренный нут, его приготовление имеет свои тонкости. В первую очередь, необходимо подготовить бобы. Их замачивают с вечера. На следующий день сначала нагревают на сковороде, а затем осторожно надавливают инструментом, чтобы удалить кожуру. Во время этого процесса часть бобов разваливается пополам. Такие отделяют от цельных с помощью сита, а после используют для приготовления муки. Обжаривание леблеби происходит в специальных печах. Делают это не за один раз, а по стадиям – три раза за три дня. После обжарки продукт выкладывают для просушки на 15 дней. Готовые леблеби должны рассыпаться, как мука, при сжатии между пальцами.

Мука из леблеби находит широкое применение в кулинарии. Ее едят в натуральном виде с разными добавками, а также используют для приготовления множества блюд, таких как печенья, халва.

Выделяют 40 видов леблеби. Но мастера продолжают работать над тем, чтобы придумывать новые. Например, существуют жареные, подслащенные, белые, хрустящие, соленые, острые, медовые, маковые, кунжутные, шоколадные, ванильные, гвоздичные, кофейные, банановые, со вкусом апельсина, со вкусом вишни, кокосовые.

Леблеби, особенно без добавок, является не только вкусным, но и полезным продуктом. Он не содержит глютен и помогает подавить чувство голода, поэтому может использоваться любителями здорового питания.

Одно из самых важных свойств леблеби, благодаря которому он рекомендуется для молодых мам, – это высокое содержание фолиевой кислоты, которая ускоряет выработку грудного молока.

Также леблеби богат витаминами и минералами и укрепляет иммунную систему, а высокое содержание кальция делает его полезным для костей.

Он возник почти во всех регионах Армении с глубокой древности. Они также в основном готовят первое Лакомство дня.

Использование

Нут — пищевой продукт, распространённый в странах Западной и Средней Азии, Северной Африки, Северной Америки. Из него готовят закуски хумус и фалафель. Прожаренные бобы именуются леблеби. Нут активно используется в веганской, вегетарианской кухне и в индийской кулинарии. В Индии из нута готовят многочисленные блюда, такие как дхокла. Традиционно употребление нута также в средиземноморском регионе. Из нута производится нутовая мука, используемая, в частности, в индийской кухне. А, например, в итальянской кухне она используется для приготовления лепёшек — фаринат, но объёмы выращивания нута в самой Италии незначительны. В основном используют в пищу белосеменные сорта. Тепловая обработка происходит значительно дольше, чем для чечевицы, но быстрее, чем для гороха (предварительно замоченный нут варится около часа). Солома и зелёная масса идёт на корм для овец.

Пищевая ценность

Семена нута служат источником цинка, фолиевой кислоты. В семенах нута содержится около 20—30 % белка, 50—60 % углеводов, до 7 % жиров (большей частью полиненасыщенных) и около 12 % других веществ, в том числе незаменимая аминокислота лизин, витамины B1, B6, а также минеральные вещества.

В стеблях и листьях содержится значительное количество щавелевой и яблочной кислот.

Плоды нута и семенаНутовое поле

Производство нута по годам, тыс. тонн
Страна	1985	1995	2005	2010	2011	2021	2022	2023
Индия	4561	6436	6000	7480	8220	11910	13544	12267
Австралия	36	287	189	602	673	876	1062	935
Турция	400	730	610	531	487	475	580	580
Россия					0	317	468	530
Эфиопия	0	125	135	285	400	478	493	451
Мьянма	138	76	230	441	466	467	448	412
Пакистан	524	559	868	562	496	234	316	244
США				88	100	130	166	214
Иран	122	355	310	268	162	168	176	175
Мексика	139	167	240	132	72	172	189	143
Канада	0	1	98	128	86	76	128	142
Судан					13	97	97	99
Аргентина					58	85	102	66
Танзания					71	150	92	1

4. Разновидности

Соленый — классический вариант.

Сладкий — нут обжаривают и покрывают сахарной глазурью (популярен в Турции и Иране).

С пряностями — с паприкой, тмином, куркумой.

Леблеби-порошок — в Тунисе перемалывают жареный нут в муку и делают горячий напиток (похоже на кашу).

5. Культурные моменты

Иране леблеби часто едят с чаем.

Леблеби представляет собой закуску, приготовленную из жареного нута и популярную в Армении, Иране, Палестине, Иордании, Сирии, Ливане, Греции и Болгарии.На Балканах его добавляют в сладости вроде рахат-лукума.

Вот и все дараги мои !

Leb-leby (Lebleby – peas or chickpeas, Leblebyji the pea seller)

Leb-lebı (Mesopotamian Arabic: لبلبي‎, romanized: leblebi; Arabic: قضمة‎, romanized: Qdameh, Qudamah; Persian: نخودشي‎, romanized: Nokhodchi; Sicilian: Càlia; Greek: Հայանց֋ Armenian: леблебу, Bulgarian: лбɈблеблебле)-[ leb•le•bu Jasmen Babayan, Dictionary of Armenian Cuisine, Yerevan, “Ancient Publications”, 2015, pp. 128 — 445 pp.)— a snack made from roasted chickpeas, common and widespread in Iran, Palestine, Jordan, Syria, Lebanon, as well as in Lebanese Greece, Armenia and Bulgaria, sometimes seasoned with salt, spices, dried cloves or covered with sugar glaze. – Lesser Armenia (Malaya America-Gamirk (Cappadocia), Armeniakon Trabzon- under the occupation of the Turkic-Tatars, the homeland of leblebi was initially considered to be the province of Chorum ( Armenian highland ). – Armenian – crispy nut. According to one version, it appeared in the XI-XVI centuries. There is little information about the origin of leblebi. – In the city of Tavros, Chorum province, on the other hand, in Iran. Leblebi is a delicate dish popular in Iran and a number of other countries, which is obtained from chickpea seeds, which are first dried and then fried without the use of fat. Leblebi was originally prepared in Armenian highland, in the province of Chorum, and is currently widespread throughout Western Armenia. In addition to ordinary leblebi, which is prepared without spices, there are also salty leblebi, peppercorn leblebi, clove leblebi, with sugar leblebi, etc. Sugary sweets are especially popular among children. The process of making leblebi is as follows: the beans are fried on a flat sheet of tin, over low heat. At the same time, they are constantly turned and mixed so that the product is fried evenly. After completing this procedure, the beans acquire a characteristic yellow color with black dotted holes. After frying, the leblebi becomes crispy.

Chickpeas are a legume crop in the legume family (Fabaceae). Common names include: Volga peas, chickpeas. Chickpea seeds are a food product that is especially popular in the Armenian Highlands; they are the basis for the preparation of traditional Middle Eastern dishes such as hummus and falafel.

Now about Leb Leb or Sari Lebleb – Traditionally Arman Leb Leb

Now about Leb Lebi or Sari (there is also Sari Tsamo (Mountain Zhivachka)) About Leblebi – This is obviously a joke, that this type of Leb Lebi first appeared on the Arman plateau – now about the Turks’ Mutilovka, that Sari is not gara, but from the Turkish word Sari Zholtiy, this is funny – and, by the way, they write that the Turkish word sari is called white, but in fact it is called Zholtim, and white in Turkish is Ak or AK Leb Lebi.

And why did Gorni Leblebi or Armenian Sari Leblebi have a white color, when Armenians prepared Leb Lebi red pepper? There was no Pascal in our area. America was not yet claimed by Columbus, or more precisely by America (the traveler who discovered America).

The first mention of the Armenian Leb Lebi dates back to Sumerian times, and the area was designated as a ruler by Aratta or Hayk.

Testimonies of the Armenian Leb Lebi were widespread in the Armenian Highlands, the Middle East, and the Eastern Mediterranean.

There are several arguments in favor of a possible Armenian influence: Cooking techniques: Armenians, like other peoples in the region, had experience in processing legumes (frying, drying), which may have contributed to the spread of leblebi in Ottoman cuisine. Regional proximity: Armenian communities in Amasia and Cappadocia actively interacted with the Turkish population, and their culinary traditions may have enriched local recipes. For example, Armenian methods of preparing legumes for Lenten dishes may have influenced appetizers like leblebi. Similarities with other dishes: Armenian legume appetizers, such as fried or dried beans, have similarities to leblebi, although they are less well known as a separate dish in Armenian cuisine. Crispy chickpeas, widely known in Turkey as leblebi, are served all over the world as a native Turkish dish, but fried chickpeas were known long before the arrival of the Turks in the Levant (Lebanon, Syria), where the Armenian diaspora played an important role, and from there they entered Ottoman cuisine. Armenian communities in Cappadocia (especially in cities such as Kayseri) also prepared legume dishes that influenced Turkish traditions. For example, Armenian cuisine includes Pasus dolma (pasi dolma with chickpeas), and fried chickpeas are a simple appetizer for everyday life. The town of Çorum, near Amasia, is considered the “leblebi capital” of Turkey. The region has been historically inhabited by Armenians, and their culinary traditions have also influenced local methods of preparing chickpeas. Although leblebi is considered a Turkish dish by Turks, the techniques for frying and seasoning it are borrowed from Armenian customs. Cooking techniques: Armenians have experience in processing legumes (frying, drying), which contributed to the spread of leblebi in Ottoman cuisine. Regional proximity: Armenian or Gavearya communities in Amasia and Cappadocia in Armenaokokon actively interacted with the Turkish population, and their culinary traditions enriched Armenian recipes. Armenian methods of preparing legumes for Lent dishes were adopted and influenced appetizers like leblebi. Similarities to other dishes: Armenian snacks made from legumes, such as fried or dried grains, are similar to leblebi, although they are less known as a separate dish in Armenian cuisine, but are rooted in Turkish tradition. – is also evidenced by the opera “Anush”, which talks about a leblebezhi, that is, a seller of fried chickpeas.

Amasya and Cappadocia were historically multicultural regions where Armenians, Turks, Greeks, and others lived side by side. For example, fried chickpeas are famous in the Levant (Lebanon, Syria), where the Armenian diaspora also played an important role and may have found their way into Ottoman cuisine from there. Armenian communities in Cappadocia (especially in cities like Kayseri) prepared dishes made with legumes, which may have influenced local traditions. For example, pasus dolma (thin chickpea dolma) is found in Armenian cuisine, and fried chickpeas may have been a simple appetizer in everyday life. Leblebi and Çorum: The town of Çorum near Amasya is considered the “leblebi capital” of Turkey. The region was historically inhabited by Armenians, and their culinary traditions may have influenced local chickpea processing techniques. Although leblebi is considered a Turkish dish, its roasting and seasoning techniques may have been borrowed from wider regional customs, including Armenian ones.

HA HA HA And the city of Chorum? It is located on the Armenian land of Gamirke Armeniakon. By the way, in the 11th-16th centuries, Turkey and the Ottoman Empire did not exist, and Bila Porta was located north of Nicaea, and north of the Porta was Tsarvo Amassi (later the kingdom of the Dashemians, which was an ethnic Armenian state).

Lebelbi is also mentioned in the operetta “Karine Pera” about Western Armenians. Father Karine is the producer and seller of Khrt Khrtan (Leblebi) (Leblebeji), which proves that the producers and sellers of Khrt Khrtan Siser (Leblebi) in the Western army were Armenians.

Phil Torik Leblebi is also mentioned. When people go for a snack, they take Khrt Khrta (leblebi). This proves that Armenian traditions have Khrt Khrta Siser (leblebi), that is, this is a traditional Armenian delicacy, a traditional Charaz.

Armenians may have contributed to the development of chickpeas, especially in regions such as Amasia, where they had a significant presence until the early 20th century. For example, Armenian cooks may have shared methods for roasting chickpeas or adding spices. Modern context:
Probable conclusion: Chickpeas are likely a uniquely Armenian dish.

Origin – Ancient: Chickpeas were cultivated in Ajk and Hurrian Mitanni, i.e. Mesopotamia (about 7,000 years ago). They were valuable as a source of protein, had a long shelf life, and were easy to prepare.

Chickpeas are one of the oldest legumes. They were first cultivated in the Near East, particularly in the Armenian Highlands, more than 7,000 years ago. Domestication probably occurred in the upper reaches of the Tigris and Euphrates, in southeastern Western Armenia and northeastern Syria, where the wild ancestor of this plant, the species Cicer reticulatum, grows.

By the late 9th century BC, people were either cultivating chickpeas outside their natural range or hoarding them, as evidenced by archaeological finds at the Neolithic sites of Tell el-Kerkh (10th century BC) and Abu Hurayrah (c. 9500 BC) in western Syria. One of the earliest known sites of Armenian pea consumption is at Chayonyu in southwestern Armenia (c. 7250–6600 BC).[6] Chickpeas have also been found in the Pre-Pottery Layer of Jericho (c. 6500 BC), possibly belonging to the closely related but distinct species Cicer judaicum.

The earliest traces of chickpeas in Europe date back to the late Neolithic: individual samples of this product were found during excavations in Thessaly, Greece, at the sites of Odzak (5500 BC) and Dimini (3500 BC). The spread of this crop in the Bronze Age can be traced quite well: from 2800 to 1300 BC it began to be grown in Crete, Egypt, Jordan, Iraq, Pakistan and India. In the latter case, chickpeas occupied a very worthy place in the national cuisine, which led to a mistaken opinion about the local origin of the crop before the discoveries in Mesopotamia (in particular, Nikolai Vavilov came to this conclusion in the 1930s).

The earliest written reference to chickpeas is in the Iliad; the crop was known in Greece during the time of Homer. The Romans knew several varieties of chickpeas and made a porridge from them, called leguminous.[24] They were also eaten raw and roasted, much as modern people eat peanuts. In general, chickpeas, rich in protein, were considered a food for the poor, who could not afford to eat meat or fish every day.

Cicero, early in his political career as an orator, rejected the advice to change his nickname and predicted that one day his name would become more famous and respected than those of the famous politicians of the time, Scaurus and Catullus. Pliny the Elder associated the pea with Venus and believed that it healed festering wounds, stimulated menstruation, was a diuretic, and helped treat kidney stones. The ancient Roman physician Galen claimed that the fruits of the plant promoted sperm production, were more caloric than beans, and did not cause bloating.

In the early 9th century, Charlemagne called it a ubiquitous crop. In the 17th century, Nicholas Culpers considered peas to be more “bulky” and more nutritious. Modern researchers believe that peas help lower blood cholesterol levels.

Leblebi in Armenia – In Armenia, leblebi has long been a street snack (there is an episode about this in the operetta “Karine”, Karine is the daughter of a leblebi seller). It was especially often sold in winter: fried chickpeas were stored in bags, poured into paper bags. In the Soviet years, leblebi sellers in Yerevan stood near schools, cinemas and markets. In the past, leblebi in Armenia was a “poor man’s snack”, because it was very cheap, but at the same time, satisfying.

Although this dish is simply roasted chickpeas, the method of its preparation has its own nuances. First, it is necessary to prepare the beans. They are soaked in the evening. The next day, they are first heated in a pan, then gently pressed with a tool to remove the husk. During this process, some of the beans are split in half. They are completely separated through a sieve, which is then used to make flour. The chickpeas are roasted in special ovens. This is not done all at once, but in stages, three times over three days. After roasting, the product is dried for 15 days. The finished chickpeas should crumble like flour when pressed between your fingers.

Chickpea flour is widely used in cooking. It is eaten in its natural form, with various additives, and is also used to prepare many dishes, such as cookies and halva.

There are 40 types of chickpeas. However, craftsmen continue to work on inventing new ones. For example, there are fried, sweetened, white, crispy, salty, spicy, with honey, poppy, sesame, chocolate, vanilla, clove, coffee, banana, orange flavor, cherry flavor, and coconut flavor.

Chickpeas, especially without additives, are not only delicious but also healthy. They are gluten-free and help curb hunger, so they can be consumed by healthy food lovers.

One of the most important properties of chickpeas, due to which it is recommended for young mothers, is its high content of folic acid, which accelerates the production of breast milk.

Chickpeas are also rich in vitamins and minerals and strengthen the immune system, while their high calcium content makes them beneficial for bones.

It has existed in almost all regions of Armenia since ancient times. They also mainly prepare the first delicacy of the day.

Usage

Chickpeas are a food staple in Western and Central Asia, North Africa, and North America. They are used to make hummus and falafel. Refried beans are called leblebi. Chickpeas are widely used in vegan, vegetarian, and Indian cuisine. In India, chickpeas are used to make many dishes, such as dhokla. Chickpeas are also traditionally eaten in the Mediterranean region. Chickpea flour is made from chickpeas, which is used particularly in Indian cuisine. For example, in Italian cuisine, it is used to make a bread called farinata, but the amount of chickpea cultivation in Italy is insignificant. White-seeded varieties are mainly used for food. Cooking takes much longer than in the case of lentils, but faster than in the case of peas (pre-soaked chickpeas are cooked in about an hour). Straw and green mass are used as sheep feed.

Nutritional value

Pea seeds are a source of zinc and folate. Pea seeds contain about 20-30% protein, 50-60% carbohydrates, up to 7% fat (mainly polyunsaturated), and about 12% other substances, including the essential amino acid lysine, vitamins B1, B6, and minerals.

The stems and leaves contain significant amounts of oxalic and malic acids.

Pea fruits and seeds. Pea field

Annual chickpea production, thousand tons
Page	1985	1995	2005	2010	2011	2021	2022	2023
India	4561	6436	6000	7480	8220	11910	13544	12267
Australia	36	287	189	602	673	876	1062	935
Turkey	400	730	610	531	487	475	580	580
Russia					0	317	468	530
Ethiopia	0	125	135	285	400	478	493	451
Myanmar	138	76	230	441	466	467	448	412
Pakistan	524	559	868	562	496	234	316	244
USA				88	100	130	166	214
Iran	122	355	310	268	162	168	176	175
Mexico	139	167	240	132	72	172	189	143
Canada	0	1	98	128	86	76	128	142
Sudan					13	97	97	99
Argentina					58	85	102	66
Tanzania					71	150	92	1

4. Varieties

The salty version is the classic version.

Sweet peas are fried and coated with sugar glaze (popular in Turkey and Iran).

With spices: paprika, cumin, turmeric.

Chickpea powder – In Tunisia, roasted chickpeas are ground into flour and made into a hot drink (similar to porridge).

5. Cultural moments

In Iran, chickpeas are often eaten with tea.

Leblebi is a snack made from roasted chickpeas and is popular in Armenia, Iran, Palestine, Jordan, Syria, Lebanon, Greece, and Bulgaria. In the Balkans, it is added to sweets, such as Turkish delight.