Նրա ցանկությամբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը դարձավ Վազգեն Վեհափառը

1909 թվականի նոյեմբերի 20-ին Սյունիքի մարզի Շինուայր գյուղում ծնվել է պետական և կուսակցական գործիչ  Սուրեն Հակոբի Թովմասյանը։ 1953–60-ին՝ ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար։

1920 թվականի ամռանը, քաղաքացիական պատերազմի ամենաթեժ պահին, տեղի դաշնակցականները հրկիզեցին Հակոբ Թովմասյանի տունը։ 10-ամյա Սուրենը ողջ կյանքում կհիշի այդ օրը. Տան տերը ենթարկվեց դաժան   ծեծի ինչի հետևանքով  աշխատունակությունը կորցնելով չկարողանալով ընտանիքը կերակրել, իր որդին ամբողջ հինգ տարի գնացել է գյուղական հովիվ աշխատելու։ Այդ դառն ժամանակներից ի վեր նա կատաղի հակակրանք ուներ դաշնակցական կուսակցության նկատմամբ։ 1934–35-ին արդեն Երեւանի 1-ին կարի կոմբինատի կուսակցական կոմիտեի քարտուղարն է։ 1935-ի հունիսից մինչև 1936-ի մայիսը, 1936-ի սեպտեմբերին Թովմասյանը անցնելով Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկների) Անդրկովկասյան շրջկոմի մարքսիզմ-լենինիզմի դասընթացները, աշխատանքի է անցել Իջևանի շրջկոմի մշակութային-քարոզչական բաժնի վարիչ։ Այնտեղից 1937 թվականի օգոստոսին ուղարկվել է Հայաստանի կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմ՝ որպես կուսակցական ղեկավար մարմինների բաժնի հրահանգիչ։ 1938 թվականի մայիսից մինչև 1939 թվականի ապրիլ Թովմասյանը ղեկավարել է Կապանի շրջանի կուսակցական կազմակերպությունը։ 1939թ. փետրվարին ՔՊ(բ)Ա 12-րդ համագումարում ընտրվել է Կենտկոմի անդամ և այդ պաշտոնում մնացել մինչև 1962թ.: Նույն թվականի ապրիլին ԿԿ(բ)Ա Կենտկոմի առաջին քարտուղար։ Գրիգորի Արուտինովը նշանակում է նրան Ներքին գործերի Կոմիսարի առաջին տեղակալ: Հայաստանում դեռ տարածված է այն կարծիքը, որ նա է պատասխանատու բազմաթիվ ավերված հոգիների համար։ Բայց քչերը գիտեն, որ հրեշը ոչ թե Սուրեն Հակոբւի Թովմասյանն էր, այլ նրա անվանակիցն ու ազգանունը՝ Սուրեն Գրիգորի Թովմասյանը։ Դեռ 1935 թվականին դահիճ Գ.Գ. Յագոդան նրան շնորհել էր գերատեսչական բարձրագույն կրծքանշան՝ «Չեկայի պատվավոր աշխատող՝ GPU»։ Իսկ Սուրեն Թովմասյանի կողմից  մահապատժից ու աքսորից փրկվածների թվում էին անվանի լեզվաբան Ռաչյա Աճառյանը և պետական համալսարանի ռեկտոր Արզումանյանը։ 1953 թվականի աշնանը . Մոսկվան առաջարկում է, որ ԽՄԿԿ Կենտկոմի կուսակցական, արհմիութենական և կոմսոմոլիական օրգանների վարչության պետի տեղակալ Յակով Զարոբյանը զբաղեցնի Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնը Խրուշչովի դեմ առարկվող Գրիգիր Հարությունովի փոխարեն։ Նա հրաժարվում է՝ պատճառաբանելով հայոց լեզվի վատ իմացությունը։ ԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարը չի պնդում և Սուրեն Թովմասյանին առաջարկում է որպես ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար։ 1954 թվականի մայիսին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գևորգ VI Չորեքչյանի մահը  Թովմասյանին ստիպեց մտածել Էջմիածնի պատրիարքական գահի թեկնածու ընտրելու մասին։
Տեղյակ լինելով Մերձավոր Արեւելքի հայ հոգեւորականների վրա դաշնակցականների հզոր ազդեցությանը, Թովմասյանը չէր ցանկանում նրանց հովանավորյալին տեսնել նման պատասխանատու պաշտոնում։ Դաշնակցականների կողմից այրված Շինուհայրի հայրական տան դառը ծուխը դեռ չէր մարել նրա հիշողությունից… Ուստի նրա ընտրությունը ընկավ Ռումինիայի հայոց թեմի համեստ ու եվրոպացի առաջնորդ Վազգեն եպիսկոպոս Պալյանի վրա։ 1955թ. սեպտեմբերի 30-ին Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը դարձավ 130-րդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը և շուրջ 40 տարի հոգևոր սնունդ էր ապահովելու ազգին։
Վազգեն Ա-ն իր հարցազրույցներից մեկում պատմել է, թե ինչպես Կաթողիկոս ընտրվելուց մի քանի ամիս առաջ երկու խորհրդային հետախույզ եկան իր մոտ Բուխարեստում և հայտնեցին, որ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարությունը ցանկանում է նրան տեսնել Հայրապետական գահին… Թովմասյանի ժամանակ  են ստեղծվել հարաբերություններ արտերկրի հայկական մշակույթի կենտրոնների հետ. Թովմասյանը մեծ ջանքեր է գործադրել Բրյուսելում մահացած նշանավոր բյուզանդագետ Նիկողայոս Ադոնցի արխիվը գտնելու համար։
Թովմասյանը համարձակորեն նորմալ հարաբերություններ հաստատեց արտերկրի հայկական կուսակցությունների՝ Հնչակյան ու Ռամկավար, իսկ նրանց միջոցով՝ մեծ սփյուռքի հետ։ 1956 թվականի դեկտեմբերի 20-ի նամակով  Թովմասյանը Խրուշչովից թույլտվություն է խնդրում Խորհրդային Հայաստանի ներկայացուցիչներ ուղարկել Սիրիա, Լիբանան, Եգիպտոս, ինչպես նաև Նյու Յորք և Փարիզ։ Նամակին կցված էր հանրապետության բուհերում սփյուռքահայ երիտասարդներին վերապատրաստելու ծրագիր։
Թովմասյանի օրոք ընթերցողին ետ  եկան նաև Չարենցն ու Բակունցը, ինչպես նաև հայ գրականության արևմտյան ճյուղի դասականները, որոնք ցեղասպանության զոհ դարձան Օսմանյան կայսրությունում։ Պարույր Սևակի «Անդադար զանգակատունը» (Աշոտ Սագրատյանի նոր թարգմանությամբ՝ «Անքուն զանգակատուն») բանաստեղծությունը՝ նվիրված այդ դառը տարիների իրադարձություններին, իր ընթերցողին գտավ նաև Կենտկոմի առաջին քարտուղարի գիտությամբ և պնդմամբ։ 1960թ.-ին Մոսկվայի կողմից աջակցվող ներքին դավադրության արդյունքում նա հեռացվեց իր պաշտոնից, որից հետո անցել է դիվանագիտական աշխատանքի՝ որպես Վիետնամում Խորհրդային Միության դեսպան:

20 ноября 1909 года в  с.Шинуайр ( области Сюник) родился Сурен Акопович Товмасян- государственный и партийный деятель. В 1953– 60 гг. – первый секретарь ЦК КП Армении. Летом 1920-го, в разгар Гражданской войны, местные активисты-дашнаки поджигают дом Акопа Товмасяна. В памяти 10-летнего Сурена на всю жизнь остаются языки пламени, пожирающие родной очаг.Избитый до полусмерти хозяин дома, потеряв трудоспособность, не мог кормить семью, и сын его на целых пять лет пошел в сельские пастухи. С той горькой поры у него и осталась лютая неприязнь к партии дашнаков. В 1934–35 гг. он уже секретарь парткома 1-й Ереванской швейной фабрики. С июня 1935 по май 1936 г., повысив свое образование на курсах марксизма–ленинизма при Заккрайкоме ВКП(б), Товмасян в сентябре 1936 г. приступает к работе в качестве завкультпропотделом Иджеванского райкома партии. Оттуда в августе 1937 г. его направляют в ЦК КП(б)А – инструктором отдела руководящих партийных органов. С мая 1938 г. по апрель 1939 г. Товмасян возглавляет парторганизацию Капанского района. В феврале 1939 г. на XII съезде КП(б)А избирается членом ЦК и в этом качестве остается вплоть до 1962 г. В апреле того же года первый секретарь ЦК КП(б)А Григорий Арутинов направляет энергичного партийца в органы НКВД республики первым заместителем наркома. В Армении и поныне бытует расхожее мнение, будто на его  совести немало загубленных душ, Да только мало кто знает, что тем извергом был не Сурен Акопович Товмасян, а его тезка и однофамилец – Сурен Григорьевич Товмасян. Ещё в 1935 году палач Г.Г. Ягода отметил того высшим ведомственным нагрудным знаком – «Почетный работник ВЧК – ГПУ ».А в числе спасенных Суреном Товмасяном от расстрела и ссылки лиц были  и известный лингвист Рачья Ачарян и ректор госуниверситета Арзуманян. Осень 1953 года. Москва предлагает заместителю заведующего отделом партийных, профсоюзных и комсомольских органов ЦК КПА Якову Заробяну занять пост первого секретаря ЦК вместо неугодного Хрущеву Арутинова. Тот отказывается, ссылаясь на плохое знание армянского языка. Первый секретарь ЦК КПСС не настаивает и рекомендует в первые секретари ЦК Компартии Армении Сурена Товмасяна, Смерть Католикоса всех армян Геворга VI Чорекчяна в мае 1954 года подвигла Товмасяна задуматься о выборе кандидата на Патриарший престол Эчмиадзина.
Осведомленный о сильном влиянии дашнаков на армянское духовенство Ближнего Востока, Товмасян не желал видеть их ставленника на столь ответственном месте. Из его памяти ещё не выветрился горький дым сожженного дашнаками отчего дома в Шинуайре…Посему выбор его пал на скромного и европейски образованного предводителя румынской армянской епархии епископа Вазгена Паляна. 30 сентября 1955 года Вазген I станет 130-м Католикосом всех армян и почти 40 лет будет осуществлять духовное кормление нации.
В одном из своих интервью Вазген I рассказал о том, как к нему в Бухарест, за несколько месяцев до избрания католикосом, заявились два сотрудника советской разведки и передали, что руководство Советской Армении желает видеть на Патриаршем престоле именно его… Так и были налажены отношения с очагами армянской культуры за рубежом: в Ереване нашли приют архив писателя Аршака Чопаняна, картины Ивана Айвазовского и других армянских художников-классиков. Товмасян приложил немало сил к разысканию архива известного византолога Никогаёса Адонца, скончавшегося в Брюсселе.
Товмасян смело наладил нормальные отношения с зарубежными армянскими партиями – «Гнчак» и «Рамкавар», а через них и с большой диаспорой. В письме от 20 декабря 1956 года Н.С. Хрущеву Товмасян просит позволить направить представителей Советской Армении в Сирию, Ливан, Египет, а также в Нью-Йорк и Париж. К тому же письму была приложена программа обучения армянской молодежи из диаспоры в вузах республики.
При Товмасяне к читателю пришли и Чаренц с Бакунцем, а также классики западной ветви армянской литературы, ставшие жертвами геноцида в Османской империи. Поэма Паруйра Севака «Несмолкаемая колокольня» (в новом переводе Ашота Сагратяна – «Бессонного набата колокольня»), посвященная событиям тех горьких лет, нашла своего читателя также с ведома и по настоянию первого секретаря ЦК. Он был отстранен от должности Первого  в 1960 в следствии внутреннего заговора имеющего поддержку из Москвы, после чего перешёл на дипломатическую работу в качестве посла СССР во Вьетнаме.

On November 20, 1909, in the village of Shinuayr (Syunik region), Suren Hakopovi Tovmasyan was born – a statesman and party figure. In 1953-60 – First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. In the summer of 1920, at the height of the Civil War, local Dashnak activists set fire to the house of Hakob Tovmasyan. The tongues of flame devouring the home remain in the memory of 10-year-old Suren for the rest of his life. The owner of the house, beaten half to death, having lost his ability to work, could not feed his family, and his son went to work as a rural shepherd for five whole years. From that bitter time, he has had a fierce dislike for the Dashnak party. In 1934-35 he was already the secretary of the party committee of the 1st Yerevan sewing factory.  From June 1935 to May 1936, having improved his education in the Marxism-Leninism courses at the Transcaucasian Regional Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks), in September 1936 Tovmasyan began working as the head of the cultural and propaganda department of the Ijevan District Party Committee. From there, in August 1937, he was sent to the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia as an instructor in the department of leading party bodies. From May 1938 to April 1939, Tovmasyan headed the party organization of the Kapan District. In February 1939, at the 12th Congress of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia, he was elected a member of the Central Committee and remained in this capacity until 1962. In April of the same year, the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia Grigory Arutinov sent the energetic party member to the NKVD organs of the republic as the First Deputy People’s Commissar.  In Armenia, there is still a widespread opinion that he has many ruined souls on his conscience. But few people know that the monster was not Suren Akopovich Tovmasyan, but his namesake and surname – Suren Grigorievich Tovmasyan. Back in 1935, the executioner G.G. Yagoda awarded him the highest departmental badge – “Honorary Worker of the Cheka – GPU”. And among the people saved by Suren Tovmasyan from execution and exile were the famous linguist Rachya Acharyan and the rector of the state university Arzumanyan. Autumn 1953. Moscow offers the deputy head of the department of party, trade union and Komsomol organs of the Central Committee of the CPA Yakov Zarobyan to take the post of first secretary of the Central Committee instead of Arutinov, who was inconvenient to Khrushchev. He refuses, citing his poor knowledge of the Armenian language.  The First Secretary of the Central Committee of the CPSU does not insist and recommends Suren Tovmasyan as the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. The death of the Catholicos of All Armenians Gevorg VI Chorekchyan in May 1954 prompted Tovmasyan to think about choosing a candidate for the Patriarchal throne of Echmiadzin.
Aware of the strong influence of the Dashnaks on the Armenian clergy of the Middle East, Tovmasyan did not want to see their protégé in such a responsible position. The bitter smoke of his father’s house in Shinuhayr, burned by the Dashnaks, had not yet faded from his memory… Therefore, his choice fell on the modest and European-educated leader of the Romanian Armenian diocese, Bishop Vazgen Palyan. On September 30, 1955, Vazgen I became the 130th Catholicos of All Armenians and for almost 40 years he would spiritually feed the nation.  In one of his interviews, Vazgen I told how, several months before his election as Catholicos, two Soviet intelligence officers came to him in Bucharest and told him that the leadership of Soviet Armenia wanted to see him on the Patriarchal throne… This is how relations with the centers of Armenian culture abroad were established: the archive of the writer Arshak Chopanyan, paintings by Ivan Aivazovsky and other Armenian classical artists found shelter in Yerevan. Tovmasyan put a lot of effort into finding the archive of the famous Byzantologist Nikoghayos Adonts, who died in Brussels. Tovmasyan boldly established normal relations with the Armenian parties abroad – “Hnchak” and “Ramkavar”, and through them with the large diaspora. In a letter dated December 20, 1956, N.S.  Tovmasyan asks Khrushchev to allow sending representatives of Soviet Armenia to Syria, Lebanon, Egypt, as well as to New York and Paris. Attached to the letter was a program for training Armenian youth from the diaspora in the republic’s universities. Under Tovmasyan, Charents and Bakunts also came to the reader, as well as the classics of the Western branch of Armenian literature, who became victims of the genocide in the Ottoman Empire. Paruyr Sevak’s poem “The Unceasing Bell Tower” (in the new translation of Ashot Sagratyan – “The Sleepless Bell Tower”), dedicated to the events of those bitter years, also found its reader with the knowledge and at the insistence of the First Secretary of the Central Committee. He was removed from the post of First Secretary in 1960 as a result of an internal conspiracy supported by Moscow, after which he transferred to diplomatic work as the USSR Ambassador to Vietnam.