Արտանուջի թագավորություն – Артануджское царство – Artanuj Kingdom – The Kingdom of Artanuj

Հյուսիսային Բագրատունիները Անիի թագավորության
պետական համակարգում
Մհեր Հակոբյան

Աշխատանքը նվիրվում է հազար ու մեկ եկեղեցիների քաղաքի,
մեր փառապանծ Անի մայրաքաղաքի 1050 ամյակին:

975 թ-ին, ի պատասխան Կախեթիի իշխանության բանակի արշավանքի դեպի Քարթլի, այսինքն դեպի Վրաստանի կենտրոնական շրջաններ, Արտանուջի թագավորության բանակը Դավիթ II Մեծ արքայի (961-1000) գլխավորությամբ արշավի դուրս եկավ և ստիպեց կախեթցիներին նահանջել: Հենց այստեղ էլ տեղի ունեցավ ժամանակակիցներից շատերի կողմից աննկատ մնացած մի դրվագ, որը, սակայն, խորը հետք էր թողնելու տարածաշրջանի պետական բոլոր միավորների հետագա ճակատագրում և ազդելու էր տարածաշրջանի առանց բացառության բոլոր ազգերի ճակատագրի վրա` փոքրահասակ Բագրատ Բագրատունին, ապագա արքա Բագրատ I-ը (III), Քարթլիի կառավարիչ Բագրատ Փոքրի (958-975) թոռը, ինչպես նաև Գուրգեն Բագրատունու և Աբխազական թագավորության արքա Գեորգի II-ի (916-955) քույր Գուրունդուխտի տղան, ճանաչվեց Քարթլիի կառավարիչ:

Տարածաշրջանի պատմության մեջ այս դրվագը հեղափոխական հետևանքներ ունեցավ, ինչին էլ հենց նվիրված է լինելու մեր փոքրիկ ուսումնասիրությունը:

Հյուսիսային Բագրատունիներ
(իրականություն և լեգենդներ)

975 թ-ին փոքրահասակ Բագրատ Բագրատունին, ապագա արքա Բագրատ I-ը (III) [1], Քարթլիի կառավարիչ Բագրատ Փոքրի (958-975) թոռը, ինչպես նաև Գուրգեն Բագրատունու և Աբխազական թագավորության արքա Գեորգի II-ի (916-955) քույր Գուրունդուխտի տղան, ճանաչվեց Քարթլիի կառավարիչ:

“Հայոց թագավորություն” և “Վրաց թագավորություն”, “հայ ու վրաց ժողովուրդների միասնական պայքար արտաքին նվաճողների դեմ X-XI դարերում”, “Հայ Բագրատունիներ” և “Վրաց Բագրատունիներ”, այս ու նման հարցերով վերջին հարյուրամյակում տասնյակ ուսումասիրություններ են լույս տեսել և դրանց հասարակ թվարկումն իսկ առանձին ուսումնասիրության թեմա է, սակայն, ինչքան էլ զարմանալի է, դրանցում գրեթե բոլորում էլ առկա է նույն սկզբունքային սխալը: Հիանալի կերպով վերլուծելով ժամանակի քաղաքական և Բագրատունիների տոհմի պատմությունը, միաժամանակ, սակայն, գրեթե բոլոր այդ ուսումնասիրությունները համառ հետևողականությամբ տուրք էին տալիս միևնույն սխալին և կրկնում էին այն` բարդ երևույթը ձգտելով լուսաբանել պարզեցված ձևով և, աչքաթող անելով հայականության հատկանիշների առկայությունը այս գահատոհմի առաջին տիրակալների մոտ, ներկայացնելով այս տոհմի ներկայացուցիչներին որպես ազգությամբ վրացիների:

Խնդիրը հատկապես տենդենցիոզ բնույթ ստացավ ԽՍՀՄ տարիներին, երբ ամեն կերպ ընդգծվում էր վրաց ազգի տիտղոսային բնույթը Վրաստանում և փորձ էր անում որպես վրացի ժողովրդի պատմության բաղկացուցիչ մաս ներկայացնել հարևան ազգերի պատմությունը: Ներկայումս աբխազ գիտնականները լուրջ քայլեր են անում սեփական պատմությունը վերադարձնելու ուղղությամբ [2], սակայն, ըստ էության բռնած լինելով ճիշտ ուղղություն և որպես հիմնական ուսումնասիրության առարկա ունենալով Աբխազիայի պատմության վերականգնումը ու ազատումը վերջինիս որպես վրացական պատմություն ներկայացնելու միտումից, միաժամանակ, սակայն, աչքաթող են անում հայոց պատմության հետ կապված մի շարք կարևոր հարցեր: Մասնավորապես, արդարացի կերպով նշելով, որ Բագրատ I-ը (III) ըստ էության ամենից առաջ եղել է աբխազների, հետո նոր միայն վրացիների արքա, այս գիտնականները Բագրատի տոհմը, այսինքն Բագրատունիներին, առանց հարցի մեջ առանձնապես խորանալու հաճախ համարում են վրացական: Այս առումով ուրախալի է նշել, որ մի շարք աբխազ գիտնականներ այնուհանդերձ զերծ են մնում նման սխալից և ընդգծում են Բագրատունիների հայականությունը [3]: Սույն փոքրիկ ուսումնասիրությունը նվիրված է լինելու հետաքրքիր և մեր պատմության մեջ դժբախտաբար այդպես էլ վերլուծության չենթարկված հարցինԲագրատունիների հյուսիսային ճյուղի ազգային պատկանելությանը և դրա տրանսֆորմացիաներին: Հաշվի առնելով խնդրի բարդ ու բազմաստիճան բնույթը, ավելորդ չի լինի, եթե մեր ուսումնասիրությունը սկսենք մի փոքր հեռվից, այն արժանահիշատակ պահից, երբ Մարզպանական Հայաստանի առաջատար տոհմերից մեկը հանդիսացող Բագրատունիները առաջին անգամ ըստ էության բաժանվեցին երկու ճյուղի, որոնցից գլխավորին մենք այսուհետ կկոչենք ուղղակի “Բագրատունիներ”, իսկ Հայաստանի հյուսիսայի տարածքներում և Վրաստանում մեծ ազդեցության հասած մյուս ճյուղին էլ “Հյուսիսային Բագրատունիներ”:

523 թ-ին Իբերիայում բռնկվեց հերթական ապստամբությունը Պարսից թագավորության դեմ, որի պարտությունից հետո Իբերիայի արքա Դաչին (491-523) գահընկեց արվեց, իսկ Իբերիայի թագավորությունը կտրուկ թուլացավ: Արդեն Դաչիի որդի Բակուր IV-ը (523 – մոտ 540), վերջինիս որդի Փարսման V-ը (մոտ 540-558), սրա եղբոր տղա Փարսման VI-ը (մոտ 558-565) և վերջինիս որդի Բակուր V-ը (մոտ 565-570) տեղի կենտրոնախույս ֆեոդալական ուժերի հզորացման ու Պարսից թագավորության ահագնացող ճնշման պայմաններում ըստ էության զրկված էին որևէ իրական իշխանությունից:

Միաժամանակ, արդեն սկսած Բակուր IV-ի կառավարման սկզբից, Պարսից թագավորությունը սկսեց ավելի ու ավելի մեծ տեղ հատկացնել Տայք և Գուգարք նահանգներում հսկայական կալվածքների տեր Բագրատունիներին, ձգտելով ի դեմս նրանց ոչ միայն ուղղորդել Իբերիայի վերջին արքաների դեմ հանդես եկող կենտրոնախույս ուժերին, այլև Բագրատունիների միջոցով վերջիններիս դեմ ստեղծել հզոր մի հակակշիռ: Այս պայմաններում VI դարի սկզբերից սկսած Բագրատունիները աստիճանաբար հասնում են մեծ հզորությանիրենց փաստացի ազդեցությունը տարածելով նաև Տայքից ու Գուգարքից հյուսիս ընկած վրացական տարածքների վրա, որտեղ սեփական արքաներից դժգոհ վրաց իշխանները ավելի շատ հակված էին ենթարկվել ոչ թե իրենցից բարձր դիրք ունեցող միապետին, այլ թեև իրենցից հզոր, սակայն այնուհանդերձ ըստ էության իրենցից յուրաքանչյուրին հավասար կարգավիճակ ունեցող Բագրատունիներին:

Զարգացած ֆեոդալական հասարակական հարաբերություններով պայմանավորված տեղայնական ուժերի հզորացման և կենտրոնական իշխանության թուլացման անխուսափելի այս գործընթացը իր տրամաբանական վախճանին հասավ 570 թ-ին, երբ Պարսից արքա Խոսրով I-ը (531-579) գահընկեց արեց Իբերիայի վերջին արքա Բակուր V-ին, սակայն միաժամանակ էլ, ստեղծված ռազմաքաղաքական պայմաններում չզգալով իրեն բավարար ամուր, Վրաստանի տարածքի կառավարումը թողեց տեղական իշխաններին: Առաջացած իշխանության վակումի այս պայմաններում Վրաստանի էրիսմտավար (իշխանաց-իշխան) հռչակվեց Վախթանգ I Գորգասալի (446-491) աղջկա և Սմբատ Բագրատունու (482 – մոտ 505) որդուԳուրգեն-Գուարմ Բագրատունու (527-532), որդի Բագրատի (532-568) տղան Գուրգեն-Գուարամ Բագրատունին (568-595), որը դրա հետ միաժամանակ էլ Հուստինոս II-ից (565-578) ստացավ կյուրողապատի կոչում [1]:

Սրանով.
ա) դե-յուրե ամրագրվեց արդեն կես դարից ավել դե-ֆակտո գոյություն ունեցող վիճակըԲագրատունիների առաջնայնության հաստատումը Վրաստանում: բ) Բագրատունիների կրտսեր ճյուղը Հյուսիսային Բագրատունիները, ձեռք բերեցին իրենց գլխավոր ճյուղին քիչ զիջող հզորություն:
Այսպիսով արդեն VI դարի վերջերից ստեղծվեց մի վիճակ, երբ Բագրատունիները իրենց հզորությամբ առաջնայինը դարձան ոչ միայն Մարզպանական Հայաստանում, այլև ողջ Անդրկովկասում: Այս վիճակը պահպանվեց մինչև արաբական իշխանության դեմ 736-737 թվականներին բռնկված ապստամբությունը, որի ավարտից հետո Հյուսիսային Բագրատունիները կտրուկ թուլացան [2]: Հյուսիսային Բագրատունիները իրենց դիրքերը կարողացան վերականգնել միայն մի քանի տասնամյակ անց, ի դեմս Հյուսիսային Բագրատունիների նորացված ճյուղի [3]: Հենց Հյուսիսայի Բագրատունիների նորացված այս ճյուղն էր, որ հետագայում հիմք էր դնելու այսպես կոչված. “Վրաց թագավորության”-ը: Հաշվի առնելով, որ այս թագավորության քաղաքական կենտրոնը հանդիսանում էր Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Կղարջք գավառում գտնվող Արտանուջ քաղաքը, գտնում ենք, որ այսուհետ միանգամայն հիմնավորված կլինի, որ այս թագավորությունը կոչենք. “Արտանուջի թագավորություն”:

Արտանուջի թագավորությունը, Հյուսիսային Բագրատունիների հայկական այս թագավորությունը, որը հիմք ուներ դեռևս 782 թվականին Աշոտ Ատրներսեհի Բագրատունու (782-786` համիշխան, 786-826) ստեղծած իշխանությունը [4] և որում կառավարում էր Հյուսիսային Բագրատունիների նորացված ճյուղը, տարբեր ժամանակներում և տարբեր չափով ընդգրկել է Մեծ Հայքի Տայք նահանգը, Բարձր Հայքի հյուսիսային գավառները, Գուգարք նահանգի կենտրոնական ու արևմտյան, Փոքր Հայք նահանգի արևելյան գավառները, ինչպես նաև նախկին Իբերիայի թագավորության տարածքի զգալի մասը:

Մեր պատմագիտության կողմից այս թագավորությունը առանց բացառության և ավանդականորեն համարվել է վրացական ու ընկալվել ամենից առաջ որպես վրացական պետականության արտահայտություններից մեկը: Ավելին, այս թագավորության պատմությունը, որպես վրացական թագավորության պատմություն, հայ պատմագիտության կողմից համառորեն չի ուսումնասիրվել: Այն երբեք չի դիտարկվել որպես հայ ժողովրդի պատմության բաղկացուցիչ մաս, իսկ նրա մասին բացառիկ հիշատակումներ արվել են միայն ընդգծելու համար վերջինիս “վրացականություն”-ը և դա այն դեպքում, երբ նրանում “վրացական” կարող է համարվել լավագույն դեպքում միայն այն, որ նրա բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը կազմող հայերի մի մասը եղել է վրացադավան:

Ավելին, “ժողովուրդների բարեկամության” տեսականորեն հիասքանչ, սակայն գործնականում անիրագործելի գաղափարը ամեն կերպ ընդգծել և փառաբանել ձգտող սովետահայ պատմագիտությունը կառուցել է հսկայական, սակայն լիովին սնանկ ու հակագիտական մի տեսություն, որը նպատակ ունի ցույց տալ այս ժամանակաշրջանում “Հայոց և Վրաց թագավորությունների համագործակցություն”-ը: Սակայն այս տեսությունը սեփական պատմական հիմնավորվածության տեսանկյունից ուղղակի ծիծաղելի է, քանի որ իրականում… համագործակցում էին երկու Հայկական թագավորություններ, ի դեմս Անիի թագավորության և նրա վասալ Արտանուջի թագավորության, և այստեղ որևէ “վրացական” երևույթ ուղղակի բացակայում է:

Ընդհանրապես պետության և մասնավորապես միջնադարյան պետության էությունը բնորոշող կարևորագույն հատկանիշներից է.
ա) այն տարածքը, որի վրա գտնվում է այդ պետությունը,
բ) այն ժողովուրդը, որը բնակվում է այդ պետության մեջ,
գ) այն կառավարական տոհմը, որը իշխում է այդ պետությունում,
դ) այն պաշտոնական խորհրդանիշները, որոնք ընդունված են այդ պետության մեջ:

ա) Արտանուջի թագավորությունը գտնվում էր Հայաստանում: Սա այնքան ակնհայտ փաստ է, որ միայն ամեն կերպ “ժողովուրդների բարեկամության” կյանքից կտրված գաղափարը իդեալականացնող ու դրա կեղծ փայլից կուրացած պատմաբանները, ինչպես նաև վրացական ազգայնամոլությունը քարոզող և ողջ Հյուսիսային Հայաստանը (Գուգարքը, Տայքը, Բարձր Հայքի և Արարատի հյուսիս-արևելյան գավառները) “վրացական տարածք” հռչակած վրաց ազգայնամոլները կարող են հակառակը պնդել: Լիակատար պարզության համար նշենք, որ այս թագավորությունը հիմնականում ընդգրկում էր Հայաստանի Գուգարք և Տայք նահանգները, ինչպես նաև Բարձ Հայքի մի մասը: Այլ հարց է, որ հզոր այս թագավորությունը անառարկելի ազդեցություն ուներ ողջ Վրաստանում և X դարում վիճարկում էր առաջնությունը վրացական տարածքների վրա Աբխազական թագավորության հետ, բայց նույնիսկ այս դեպքում էլ Անիի թագավորության վասալ այս թագավորությունը ընդամենը հանդիսանում էր իր սյուզերենի կամքի իրագործողը հյուսիսային տարածքներում,

բ) Արտանուջի թագավորության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին: Սա ևս ակնհայտ փաստ է, քանի որ այդ մասին են վկայում նույնիսկ այժմ թուրքական վայրագությունները, ինչպես նաև վրացական պաշտոնական ու ոչ պաշտոնական վերաձևումները վերապրած և մատնանշված ողջ այդ տարածքում ցրված խաչքարները, վանքերը ու ամրոցները` իրենց ողջ ճարտարապետական և տոպոնոմիական առանձնահատկություններով: Բացի այդ Գուգարքի հյուսիսի, որպես Հայաստանի հյուսիսային սահմանի մասին են վկայում այնպիսի սկզբնաղբյուրներ, ինչպիսիք են Ստրաբոնը, Մովսես Խորենացին, Փավստոս Բյուզանդը, Ղազար Փարպեցին, Անանիա Շիրակացին և այլոք [1],

գ) Արտանուջի թագավորությունում իշխում էր իր ողջ գործունեությամբ տիպիկ հայ հանդիսացած, ինչպես նաև Հայաստանի ու հայերի շահերի պաշտպանության համար հոգևոր, աշխարհիկ և ռազմական ոլորտում հսկայական ավանդ ներդրած Բագրատունիների տոհմը:

Այս ակնհայտ փաստը ևս անտեսվել է [2]:

Ավելին, վրաց ազգայնամոլները, ծիծաղելիորեն վերափոխելով պատմությունը, անտեսելով հայկական սկզբնաղբյուրների ուղղակի վկայությունները և դրա փոխարեն հիմք ընդունելով սեփական պատմականության տեսանկյունից լիովին անհիմ երկու լեգենդ, ճգնում են ապացուցել, որ Արտանուջի թագավորությունում իշխած Բագրատունիները ուղղակիորեն սերում են իրենց հրեա նախնիներից, որևէ կապ չունեն իրենց հիմնական ճյուղի հետ և նրանցում որևէ հայականություն ուղղակի բացակայում է: Այսպես.

ըստ առաջին լեգենդի, որը մեզ է փոխանցում Կոստանդին Ծիրանածինը, Արտանուջի թագավորության Բագրատունիները սերել են Իսրայել-Հուդայի թագավորության արքա Դավթից (մ.թ.ա. մոտ 1012-972) և Իբերիա են գաղթել V դարի վերջում կամ VI դարի սկզբում: Սակայն ողջ այս լեգենդի ծիծաղելիությունը կայանում է նրանում, որ դրանում դեմքի լիովին լուրջ արտահայտությամբ ապացուցվում է, որ 500 տարում (V դարի վերջից կամ VI դարի սկզբից մինչև Կոստանդին Ծիրանածինի ապրած ժամանակաշրջանը` X դարի կես) Իբերիայում գոյություն է ունեցել Բագրատունիների ընդամենը… երեք սերունդ:
ըստ երկրորդ լեգենդի, որը փոխանցում է “Քարթլիս Ցխովրեբա”-ն [3], Բագրատունիների նախահայրը Սողոմոն անունով մի հրեայի որդի էր, որը ազգակցական կապ է ունեցել սուրբ Հովսեփի եղբայր Կլեոպասի հետ: Կլեոպասից 27 սերունդ հետո` VI դարի կեսերին Սողոմոնի յոթ որդիները գալիս են Եկեղյաց գավառում իշխող Ռաքել թագուհու մոտ և մկրտվում: Դրանից հետո այս յոթ եղբայրներից երեքը խնամիական կապեր են հաստատում հայ թագավորական տան հետ, իսկ մնացած չորսը հաստատվում են Հայաստանի հյուսիսային նահանգներում: Առաջին հայացքից ավելի կոռեկտ տեսք ունեցող այս լեգենդը ևս իրականում պատմականորեն լիովին սնանկ է, քանի որ Բագրատունիները, և դա ժխտելը ուղղակի հակագիտական է, Հայաստանում գոյություն են ունեցել VI դարից շատ ու շատ առաջ: Իր հերթին Եկեղյաց գավառում VI դարում իշխած որևէ Ռաքել թագուհու մասին որևէ փաստ հայտնի չէ և այստեղ ակնհայտորեն տեղի է ունեցել գիտակցված կամ պատահական խեղաթյուրում:

Իսկ այժմ ծանոթանանք Հյուսիսային Բագրատունիների տոհմաբանության հայկական տարբերակին:

Այս տարբերակը առավել ամբողջական տեսքով պահպանվել է Վարդան Արևելցու մոտ, ըստ որի. “Այդ ժամանակ (VIII դարի երկրորդ կես – Մ.Հ.) իսմայելացիների մոտ (Արաբական խալիֆությունում – Մ.Հ) առաջացավ մեծ խառնաշփոթ: Հայաստանը մի քիչ հանգստացավ և հայ նախարարները սկսեցին ուժեղանալ իրենց կալվածքներում: Իսմայելացիների առաջնորդը (խալիֆը – Մ.Հ.) Աշոտ Պատրիկի (Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունու (726-748) – Մ.Հ.) որդի Վասակի (Վասակ Բագրատունու – Մ.Հ.) տղա Ատրներսեհի (Ատրներսեհ Բագրատունու (782-786համիշխան) – Մ.Հ.) որդի Աշոտին (Աշոտ Բագրատունուն (782-786 համիշխան, 786-826) – Մ.Հ.) տվեց վրաց երկիրը: Վերջինս, ժամանելով Վրաստան, հնազանդեցրեց այն և, օգնության համար դիմելով Լևոնին (Լևոն IV-ին (775-780) – Մ.Հ.), նրանից ստացավ կյուրողապատի կոչում”: Մեկ այլ տեղում իր սթափ հայացքներով աչքի ընկնող Վարդանը կրկին անդրադառնում է քննարկվող հարցին. “Մի քանի խոսք էլ ասենք Բագրատունիներից սերող հայոց և վրաց արքաների ծագման մասին: Ինչպես ասվեց վերևումքաջ Վարդանից (Վարդան Քաջ Մամիկոնյանից (416-451) – Մ.Հ.) հետո մինչև Սմբատ Բագրատունին (Սմբատ Բագրատունի (693-726) – Մ.Հ.) հայոց իշխանները իրենց նշանակումը ստանում էին պատահական կերպով: Վերջինիս հաջորդեց Վասակի որդի Աշոտը (Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունին (726-748) – Մ.Հ.), որը կուրացվեց Մամիկոնյան իշխանների կողմից: Աշոտը ուներ երկու որդի Սմբատը (Սմբատ Բագրատունին (761-775) – Մ.Հ)հայոց, և Վասակը (Վասակ Բագրատունին – Մ.Հ.) վրաց արքաների նախնին: Վասակը ուներ Ատրներսեհ անունով մի որդի (Ատրներսեհ Բագրատունի (782-786համիշխան) – Մ.Հ.): Հենց սրանից ծնվեց Աշոտը (Աշոտ Բագրատունին (782-786 համիշխան, 786-826) – Մ.Հ.), որիցԲագրատը (Բագրատ Բագրատունին (826-876) – Մ.Հ.), որը սպանվեց իր զարմիկի կողմից, նրան էլ հաջորդեց որդին Դավիթը (Դավիթ Բագրատունին (876-881) – Մ.Հ.)…: Ահա այսպիսին է վրաց արքաների հաջորդականությունը” [4]:

Ահա Հյուսիսային Բագրատունիների տոհմաբանության երկու տարբերակները: Որ՞ն է առավել ճշմարտանմանը. թող յուրաքանչյուր ոք ինքը ձևավորի իր կարծիքը…

Իսկ իմ կարծիքով այս տարբերակների համեմատական վելուծությունը, ինչպես նաև առկա փաստերի և տեղեկատվության համակարգված վերլուծությունը բերում է միանշանակ հետևության. Հյուսիսային Բագրատունիները սերել են Հայոց իշխան Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունուց (726-748), այսինքն ճշմարտությունը լիովին արտացոլված է ծագումնաբանության հայկական տարբերակում [5]:

Իրավիճակը լիակատար պատկերացնելու համար ավելացնենք, որ արդեն VI դարի սկզբներից մինչ այդ էլ Հայաստանի հյուսիսային նահանգներում հսկայական ազդեցություն ունեցող Բագրատունիները առավել ուժեղացրին իրենց դիրքերը, իսկ 570 թ-ից հետո, Իբերիայի թագավորության վերացումից հետո, ժառանգականորեն վարելով Վրաստանի էրիսմտավարի պաշտոնը, մինչև VIII դարի կեսերը փաստացի դարձան Վրաստանի լիիրավ տերեր: Սակայն 737 թ-ից Հյուսիսային Բագրատունիները կորցրին գերիշխանությունը Վրաստանի տարածքում, իսկ նրանց տիրույթները սկսեցին սահմանափակվել Գուգարքի որոշ գավառներով: Եվ միայն 782 թ-ին, երբ Հայաստանի հյուսիսային գավառներում հաստատվում է Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունու որդի Վասակ Բագրատունու սերունդը, Հյուսիսային Բագրատունիների նորացված ճյուղը կրկին ձեռք է բերում 737 թ-ից հետո կորցրած իր դիրքերը,

դ) Արտանուջի թագավորության արքաները 888-1000 թվականներին կրում էին “թագավոր Վրաց և Հայոց” տիտղոսը: Խիստ ուշագրավ այս փաստը ևս անտեսվել է և դրա փոխարեն առաջին պլան է մղվել միայն տիտղոսի մի մասը“թագավոր Վրաց”-ը: Սակայն իրականում, ինչպես արդեն նշեցինք, Արտանուջի արքաների տիտղոսում առկա է նաև երկրորդ տեղում հիշատակվող “թագավոր Հայոց” բանաձևը, քանի որ մի կողմից թագավորությունում իշխում էր Բագրատունիների տոհմը, որի անքակտելի սեփականությունն էր “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, մյուս կողմից էլ Արտանուջի թագավորությունը գտնվում էր Անիի թագավորության պետական համակարգում: Սակայն ի՞նչը կարող էր ստիպել Հայաստանի տարածքում իշխող, որպես հպատակներ հիմնականում հայեր ունեցող և իրենց հայ համարող Հյուսիսային Բագրատունիներին ոչ միայն հռչակվել նաև “թագավոր Վրաց”, այլև տիտղոսային բանաձևում “թագավոր Հայոց”-ի նկատմամբ վերջինիս հատկացնել առաջնային տեղ և “թագավոր Հայոց” տիտղոսի մասին էլ առժամանակ “մոռանալ”, այսպես ասած “սառեցնել” վերջինիս գործողությունը [1]:

Սա ևս ունի շատ ուշագրավ բացատրություն.

բանն այն է, որ Արտանուջի արքաները իրենց թագավորությունը հռչակեցին 888 թ-ին: Իսկ մինչ այդ իրենց գլխավոր ճյուղըԱնիի Բագրատունիները, արդեն կրում էին “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, իսկ հետագայում էլ սկսեցին կրել. “թագավոր Հայոց և Վրաց, շահնշահ” տիտղոսը: Այս պայմաններում բնական է, որ համահայկական գերիշխանության ձգտող Բագրատունիները չէին կարող ունենալ երկու “թագավոր Հայոց”-ներ, մանավանդ որ Հյուսիսային ճյուղը քաղաքականապես ավելի թույլ էր և կախված էր իր գլխավոր ճյուղից Անիի Բագրատունիներից,
տիտղոսային այս բանաձևով Հյուսիսային Բագրատունիները, որոնք եռանդուն կերպով պայքարում էին Վրաստանի ողջ տարածքում գերիշխանություն ձեռք բերելու համար, ստեղծում էին “իրավաբանական հիմք” հավակնելու ողջ Վրաստանի տարածքին [2],
նման ձևակերպմամբ Հյուսիսային Բագրատունիները, անմիջական կոնֆլիկտի մեջ չմտնելով իրենց գլխավոր ճյուղի հետ, համենայն դեպս ապահովում էին իրենց պահանջները նաև Հայոց գահի նկատմամբ: Ինչպես ցույց տվեց կյանքը, սա այնքան էլ տեսական դրույթ չէր, քանի որ 1044 թ-ից սկսած մինչև 18-րդ դարի վերջը Քարթլիի թագավորությունում իշխող արքայատոհմը հարմար առիթի դեպքում անմիջապես անդրադառնում էր համահայկական գահի նկատմամբ իր հավակնություններին և ձգտում տիրել Անիի Բագրատունիների ժառանգությանը [3]:

Այսպիսով ըստ էության որևէ փաստարկ չի մնում Արտանուջի թագավորությունը համարելու վրացական և, դուրս մղելով նրա պատմությունը հայ ժողովրդի պատմության համատեքստից, մեխանիկորեն հրաժարվել նաև այս թագավորության տարածքը Հայաստանի բաղկացուցիչ մաս համարելուց:

Սակայն այս թեզը զարգացնելիս պետք չէ հետևել վրաց ազգայնամոլների օրինակին, ընկնել հակառակ ծայրահեղության մեջ և Հայկական հռչակել Արտանուջի թագավորության քաղաքական հետնորդը հանդիսացած հետագայի Քարթլիի թագավորությունը:

Պատմությունը լի է սահուն շրջադարձներով և հաճախ դժվար է ասել, թե երբ սկիզբ առավ այս կամ այն երևույթը, որը հետագայում բերեց հսկայական նշանակություն ունեցող փոփոխությունների: Օրինակ, ե՞րբ Հռոմեական կայսրությունը վերածվեց Բյուզանդիայի, իսկ հռոմեական պետությունը իր բնույթով դարձավ հունական: Պատմաբանները մինչ այժմ էլ վիճում են` առաջարկելով 330 (Կոստանդնուպոլսի հիմնումը), 395 (Հռոմեական կայսրության բաժանումը Թեոդոսիոս I Մեծի (379-394) որդիների միջև) և 476 (Հռոմի վերջին կայսեր Ռոմուլոս Ավգուստուլոսի (475-476) գահազրկումը) թվականները: Սակայն պետությունները, որպես էթնոմշակութային երևույթներ, չեն առաջանում մի քաղաքի հիմնադրումով, որևէ այլ պետության արհեստական բաժանմամբ կամ էլ ըստ էության որևէ իրական իշխանություն չունեցող ինչ-որ մի կայսեր գահազրկմամբ:

Իմ խորին համոզմամբ այսպես առաջանում է վարչա-քաղաքական միավորը, իսկ պետությունը, որպես էթնոմշակութային երևույթ, ստեղծվում է տասնամյակների, եթե ոչ հարյուրամյակների ընթացքում: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս Բյուզանդիան սկսել է առաջանալ 476 թ-ին, երբ մինչ այդ գոյություն ունեցող Հռոմեական կայսրությունը վերջնականապես կորցրեց Իտալիան, ու վերջնականապես ձևավորվել է VI դարի վերջին, երբ Մորրիկը (582-602) լատիներենի փոխարեն պետական լեզու հռչակեց հուներենը: Հենց 476 թվականից սկսած էլ Բյուզանդիայում հունական տարրը սկսեց գերիշխել հռոմեականի նկատմամբ` հետագա հարյուրամյակներում հռոմեացիների կայսրությունը աստիճանաբար վերածելով հույների կայսրության, որում արդեն հռոմեական էին թերևս միայն անցյալի խամրող հուշերը և մեկ էլ իր ուժից վեր հավակնություններ ունենալը: Այս ամենի մասին կարելի է երկար վիճել, սակայն իմ նպատակը այժմ այս հարցում վերջնական ճշմարտությանը հասնելը չէ: Ես ընդամենը ցանկացա այս օրինակի վրա ցույց տալ, որ պետությունները, որպես էթնոմշակութային երևույթներ, չեն առաջանում միանգամից:

՞ր պահից սկսած Արտանուջի հայկական թագավորությունը վերաճեց վրացականի, ո՞րն էր այն վճռական պահը, երբ հայոց այս թագավորությունը անդառնալի կերպով կանգնեց այն ուղու վրա, որը իրեն դարձրեց վրացական թագավորություն: Կարծում եմ, որ սա հայոց պատմության համար նույնքան կարևոր հարց է, ինչքան հունականի համար այն, թե որ պահից հռոմեացիների կամ իտալացիների պետությունը դարձավ հույների պետություն:

Իմ կարծիքով, որքան էլ զարմանալի է, սակայն Արտանուջի թագավորության հայականության կործանումը սկսվեց նրա ռազմա-քաղաքական ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկից` այն պահից, երբ վերջինիս հաջողվեց իր կազմում ընդգրկել Աբխազական և Կամբեճան-Հերեթիի թագավորությունները, ինչպես նաև իրեն ենթարկեցնել Կախեթիի իշխանությունը: Արժանահիշատակ այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ 978-980 թվականներին:

Ոչ միանգամից (ավելի շուտ տասնամյակների ընթացքում), բայց ի վերջո պարզվեց, որ միավորված այս պետությունում արդեն հայերը, որոնք հիմնականում Տայքի և Գուգարքի բնակիչներն էին, ոչ մի կերպ բացարձակ մեծամասնություն չէին կազմում: Ու եթե առանձին վերցրած ու հատկապես հաշվի առնելով քաղաքական գերիշխող դիրք ունենալը, վերջիններս իրենց թվաքանակով դեռևս կարող էին համեմատվել վրացիների, աբխազների կամ ծանարների հետ, ապա սրանց միասնական դիտարկման դեպքում հայերը անխուսափելիորեն մնում էին փոքրամասնություն դերում: Իսկ միջնադարում վրացիներին, աբխազներին ու ծանարներին կարելի էր որոշակի վերապահումներով դիտարկել որպես մեկ կրոնա-քաղաքական ամբողջություն, քանի որ այս երեք ազգերն էլ, կենցաղով և մշակութապես լինելով իրար շատ մոտ, դավանում էին նույն կրոնը` ուղղափառությունը:

Ընդ որում մեկ պետության մեջ միավորումից զարմանալիորեն շահեցին միայն վրացիները, իսկ հայերը, աբխազները և ծանարները հսկայական կորուստներ կրեցին: Փոփոխությունները կործանարար եղան հատկապես աբխազների ու ծանարների համար, քանի որ սրանք, վրացիների հետ լինելով նույն կրոնի և կենցաղով ու բարքով նրանց ավելի մոտ, տառացիորեն մի քանի տասնամյակում գրեթե անմնացորդ լուծվեցին ավելի բարձր մշակութային մակարդակ ունեցող վրացական էթնոսի մեջ` իրենց ծայրահեղ թուլացման հաշվին գենետիկորեն ուժեղացնելով վերջինիս:

Ուշագրավ ժողովրդագրական այս գործընթացի մասին աղոտ կերպով գլխի են ընկել նաև ժամանակակիցները: Այսպես, 1021 թ-ի Անիի ճակատամարտին մասնակցած Քարթլիի արքա Գեորգի I-ի (1014-1027) դեսպանին Մատթեոս Ուռհայեցին սկզբում կոչում է “վրաց իշխան”, մի քիչ հետո“աբխազաց իշխան”, տառացիորեն մի քանի տող ներքև կրկին “վրաց իշխան”, իսկ Քարթլիի թագավորություն էլ նա գրեթե միշտ անվանում է “Աբխազաց թագավորություն” [1]: Նույն կերպ Հովհաննես Սիկլիցեսը Գեորգի I-ին կոչում է “Աբխազիայի արխոնտ”, իսկ Քարթլիի թագավորությունը` “Աբխազիա” [2]:

Այս տեսանկյունից Տայքի, Գուգարքի և Բարձր Հայքի հայերը ավելի ամուր գտնվեցին, ինչը բացատրվում է նրանով որ նրանց սկզբում հարևան էր ուժեղ Անիի թագավորությունը, իսկ հետագայումվերջինիս հոծ հայաբնակ շրջանները: Բացի այդ հայերը կրոնական տեսանկյունից տարբերվում էին վրացիներից և հետևաբար դժվար էին ձուլվում: Այնուհանդերձ ուղղափառությունը որոշակի տարածում գտավ նաև հայկական այս տարածքներում, որի հետևանքով շատ հայեր, հարյուրամյակների ընթացքում աստիճանաբար կորցնելով իրենց ազգային դիմագիծը, դառնալով վրացադավան և արդյունքում վրացի, կրկին գենետիկորեն ուժեղացրին վրաց էթնոսը [3]:

Երևույթը ունի զուտ տեսական-պատմական բովանդակություն ունեցող մեկ այլ կողմ ևս. գրականության մեջ բազում զտարյուն հայեր կոչված են “վրացի”: Այսպես, Քարադուռի իշխան, արմատներով Մամիկոնյաններից սերող Լիպարիտ Քաջ Օրբելյանին (1021-1058) Մատթեոս Ուռհայեցին անվանում է “վրացի” [4]: Նույն կերպ է նա բնորոշում նաև Գրիգոր Բակուրյանին, որին Աննան ուղղակիորեն անվանում է “հայ” [5] և որը, ի դեպ, ստորագրում էր հայերեն տառերով: Հետաքրքիր այս երևույթի վրա ուշադրություն է դարձրել դեռևս Նիկողայոս Մառը [6], իսկ ակադեմիկոս Հ. Բարթիկյանը, քննարկելով մատնանշված երևույթը և իրավացի կերպով բացատրելով այն, նշում է. “Միջնադարում ազգության մասին դատում էին` ելնելով տվյալ անձնավորության դավանանքից: Նույն Ուռհայեցին բազմաթիվ զտարյուն հայերի անվանում է “հոռոմ”, իհարկե նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ նրանք հունադավաններ էին” [7]:

Վերադառնալով հիմնական թեմային` փորձենք ամփոփել այն և մատնանշենք ժամանակակիցների համար լիովին աննկատ մնացած քաղաքական տրանսֆորմացիայի այս երևույթի հիմնական փուլերը.

1) 978 թ. – Արտանուջի թագավորության անզավակ արքա Դավիթ II Մեծի (961-1000) հոր հորեղբոր թոռան որդի և որդեգիր, Դավիթ II Մեծի պապ Բագրատի (937-945) եղբայր, Քարթլիի կառավարիչ Սմբատի (954-958) թոռ Գուրգենի (975-978համիշխան) տղա, Աբխազական թագավորության վերջին և անզավակ արքա Թեոդոսիոս III Կույրի (976-978, 987-988) քրոջ որդի, Քարթլիի կառավարիչ [1] պատանի Բագրատը, Դավիթ II Մեծի, ինչպես նաև վրաց իշխանների մի մասի և աբխազ իշխանների գործուն աջակցությամբ 978 թ-ին հռչակվում է Աբխազական թագավորության արքա սկսելով կրել Աբխազական թագավորության արքայի “թագավոր Աբխազաց” տիտղոսը և ստատիկ վիճակում ունենալով նաև “թագավոր Հայոց”-ը [2]:

2) 980 թ. – “թագավոր Աբխազաց” Բագրատը Դավիթ II Մեծի, ինչպես նաև վրաց և աբխազ իշխանների գործուն աջակցությամբ ստեղծում է Քարթլիի թագավորությունը: Ստեղծվում է նախկին Իբերիայի թագավորության արևմտյան մասը (Մծխեթ-Ալանաց Դուռ ամրոց ուղիղ գծից արևմուտք) և Աբխազիան ընդգրկող Քարթլիի թագավորությունը [3], իսկ նրա արքան, ստատիկ վիճակում ունենալով նաև “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, իրավունք է ստանում լիովին ակտիվ կերպով օգտվել արդեն նաև Արտանուջի թագավորության արքայական տիտղոսի մի մասից“թագավոր Վրաց”-ից հռչակվելով արդեն “թագավոր Աբխազաց և Վրաց”:

Սրանով, ինչպես 395 թ-ին Հռոմեական կայսրության պարագայում եղավ, Արտանուջի թագավորությունը փաստացի կիսվեց երկու մասի: Արդյունքում առաջացան իր բոլոր հատկանիշներով հայկական Արտանուջի և իր շատ հատկանիշներով վրացական Քարթլիի թագավորությունները: Ընդ որում վերջինս ընդգրկում էր նաև Աբխազական թագավորության տարածքը: Սակայն Վարդ Սկլերոսի ապստամբության ճնշումից հետո արդեն նաև միջազգային մեծ հեղինակության հասած Դավիթ II Մեծի կենդանության օրոք սա բացարձակապես որևէ նշանակություն չուներ, քանի որ “թագավոր Աբխազաց և Վրաց” Բագրատը Արտանուջի արքայի որդեգիրն էր, իսկ քաղաքականապես դեռևս թույլ Քարթլիի թագավորությունը լիովին գտնվում էր Դավիթ II Մեծի ազդեցության ոլորտում, որի փաստացի տիրապետության տակ էր հայտնվել նաև նախկին Աբխազական թագավորության տարածքը:

3) 987 թ. – Շավշեթի ճակատամարտ: Դավիթ II Մեծի գլխավորած Արտանուջի թագավորության բանակը հաղթեց Քարթլիի թագավորության առաջխաղացած բանակին:

Արտանուջի արքայի օգնությամբ ոտքի կանգնած և Քարթլիի արքա հռչակված Բագրատը փորձ կատարեց գրավել Արտանուջի թագավորության տարածքի մի մասը կամ էլ ողջ թագավորությունը: Կարելի է կարծել, որ այստեղ դեր է խաղացել բյուզանդական գործունը, քանի որ կայսրությանը պետք չէր Արտանուջի թագավորության այդչափ հզորանալը:

987 թ-ի աշնանը Բյուզանդիայում բռնկվեց և միանգամից էլ ահեղ տեսք ստացավ Վարդ Փոկասի ապստամբությունը, որին զգալի ուժերով շուտով միացավ նաև Բյուզանդիա վերադարձած Վարդ Սկլերոսը: Եվ եթե նախկինում Արտանուջի թագավորությունը պաշտպանել էր Վասիլ II-ին ընդդեմ Վարդ Սկլերոսի, ապա այժմ վերջինս սկսեց պաշտպանել Վարդ Փոկասին, ընդդեմ նույն Վասիլ II-ի: Կարելի է կարծել, որ մի կողմից Դավիթ II Մեծը տեղյակ է եղել այն մասին, որ Բագրատը գործում է Վասիլ II-ի դրդումնով, մյուս կողմից էլԲյուզանդիայի հզորանալը լրջոեն արդեն սպառնում էր Արտանուջի թագավորության անվտանգությանը: Այս անգամ, սակայն, Դավիթ II Մեծը չկարողացավ ակտիվ կերպով օգնել ապստամբներին, քանի որ Բագրատի և նրա հայր Գուրգենի գլխավորած Քարթլիի թագավորության բանակը արևելքից մտավ Արտանուջի թագավորության տարածք [4]: 987 թ-ի աշնանը Բագրատի պապ և Գուրգենի հայր Բագրատ Փոքրի գլխավորած Արտանուջի թագավորության բանակին այնուհանդերձ հաջողվեց Դլվիկ գյուղի մոտակայքում տեղի ունեցած ճակատամարտում պարտության մատնել Գուրգենի գլխավորած Քարթլիի թագավորության բանակի մի մասին [5], սակայն դա վճռական նշանակություն այնքան էլ չունեցավ, քանի որ շուտով խոշոր ուժերով Գուրգենին մոտեցավ նրա որդի Բագրատը, իսկ Բագրատ Փոքրին Դավիթ II Մեծը [6]: Արդյունքում Քարթլիի թագավորության բանակը այնուհանդերձ նահանջեց, բայց դա իրավիճակը չլիցքաթափեց ու, թեև Քարթլիի արքան անհաջողության մատնվեց, սակայն այդ պահից սկսած և հավետ, Դավիթ II Մեծի ու նրա որդեգիր Բագրատի հարաբերությունները անդառնալիորեն փչացան, իսկ Արտանուջի և Քարթլիի թագավորությունները, այնուհանդերձ գտնվելով Անիի թագավորության կառուցվածքային համակարգում, սկսեցին հանդես գալ որպես առանձին սուբյեկտներ: Վերջ, “ջինը դուրս էր թողնված շշից” և Բագրատը սկսեց Արտանուջի թագավորության նկատմամբ անկախ քաղաքականություն վարել:

Նոր էր Արտանուջի թագավորության արքան փորձ կատարելու այնուհանդերձ շարժվել Վարդ Փոկասին օգնության, երբ բյուզանդական կողմը հերթական քայլը կատարեց: Աբխազիայում կրկին արքա հռչակվեց Թեոդոսիոս III Կույրը և մի վերջին անգամ որպես անկախ թագավորություն ներկայացած Աբխազիայի թագավորությունը Քարթլիի թագավորության հետ 987 թ-ի դեկտեմբերին կրկին հարձակման անցան Արտանուջի թագավորության ուղղությամբ: Վերջիններիս հաջողվեց գրավել Դավիթ II Մեծի վասալ Օրբելյաններին պատկանող Քարադուռի իշխանության տարածքը և կրկին ու ավելի մեծ սպառնալիքներ առաջացնել Արտանուջի թագավորության համար [7]:

Արտանուջի թագավորության ծանրացած վիճակը ստիպեց գործին խառնվել արդեն գերագույն սյուզերենին` Անիի թագավորությանը: Անիի արքա Սմբատ II Տիեզերակալը (977-989) պահանջեց ազատել Քարադուռի իշխանության տարածքը, բայց Բագրատը, Գուրգենը և Թեոդոսիոս III Կույրը չկատարեցին այդ պահանջը: Ավելին, նրանք ուխտադրուժ կերպով գերեցին բանակցությունների մեկնած արքայորդի Մուշեղին [8], որը, ամուսնացած լինելով Թեոդոսիոսի դստեր հետ և զգալով իրեն համեմատաբար ապահով, բանակցությունների նպատակով ժամանել էր աբխազական ճամբար: Այս ամենի արդյունքը եղավ 988 թ-ի հունվարին կայացած Գորիի ճակատամարտը, որտեղ Թեոդոսիոս III Կույրը ծանր պարտություն կրեց Անիի թագավորության բանակից ու գերվեց, իսկ Բագրատը և Գուրգենը հապճեպորեն նահանջեցին և հետագայում դադարեցրեցին ագրեսիվ գործողությունները Արտանուջի թագավորության նկատմամբ [9]:

Արդյունքում, թեև Արտանուջի թագավորության արևելյան սահմաններին առժամանակ խաղաղություն հաստատվեց, սակայն Բագրատի դիրքերը ամենևին էլ չթուլացան, քանի որ նախ վերջինս կրկին տիրեց Աբխազիային ու այն վերջնականապես կցեց իր թագավորությանը, իսկ հետո, և որը գուցե ավելի կարևոր էր, սկսեց վայելել անվերջ կերպով Արտանուջի թագավորությանը սպառնացող Բյուզանդիայի աջակցությունը: Միաժամանակ, սակայն, Բագրատը սկսեց իրեն չափազանց զգույշ պահել, քանի որ Բյուզանդիան այնուհանդերձ հեռու էր, իսկ Անիի թագավորության արքա էր հենց այդ ժամանակներում հռչակվել անչափ վճռականորեն տրամադրված Գագիկ I Մեծը (989-1020): Մեր կողմից ուսումնասիրվող թեմայի տեսակետից հետագա 10 տարվա միակ լուրջ դեպքը “Դեմետրեի գործ”-ն էր, երբ Բագրատի կողմն անցած Դեմետրե իշխանը վերջինիս հանձնեց Գագ և Շամշուլդե ամրոցները, ինչպես նաև Դմանիսը ու մի քանի այլ ամրացված կետեր: Այս դեպքում, սակայն, բավարար եղան նույնիսկ միայն Լոռու ու Խաչենի թագավորությունների ջանքերը և նույն 997 թ-ի ամռանը Դավիթ I Անհողիի (991-1048) գլխավորած Լոռու ու Խաչենի թագավորությունների միացյալ բանակը հետ գրավեց դրանք [10]:

4) 1000 թ. – Դավիթ II Մեծը մահանում է, նրա թագավորության տարածքը ընկնում է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ, իսկ “թագավոր Աբխազաց և Վրաց” տիտղոսի միակ տերն է մնում Բագրատը, որը դրանից հետո սկսում է միանձնյա կրել “թագավոր Աբխազաց, Վրաց” տիտղոսը` ստատիկ վիճակում ունենալով նաւ “թագավոր Հայոց” տիտղոսը:

Սրանով Արտանուջի թագավորությունը, ի դեմս արքայական տիտղոսի նոր կրողի, դե-յուրե միացավ Քարթլիի թագավորությանը, սակայն դե-ֆակտո կործանվեց, քանի որ նրա տարածքը անցավ Բյուզանդիային: Նույն կերպ 476 թ-ից հետո Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը դե-յուրե միացավ Բյուզանդիային, քանի որ Հռոմեական կայսեր տիտղոսի միակ կրողը մնաց Բյուզանդիայի կայսրը, սակայն դե-ֆակտո կործանվեց, քանի որ նրա տարածքը անցավ գերմանական վարձկանների առաջնորդ Օդոակրի (476-490) ստեղծած պետությանը, իսկ 490 թ-ից` Օստգոթերի թագավորությանը:

Հատկանշական է, որ Քութայիսիի եկեղեցու պատին պահպանված մի վիմագրության մեջ, որը թվագրվում է 1002 թվականով, մինչ այդ միայն “թագավոր Աբխազաց” տիտղոսով բավարարվող Բագրատը հենց այդ տարում է առաջին անգամ բացահայտ կերպով իրեն կոչում. “թագավոր Աբխազաց և Վրաց”: Ընդ որում կրկին հատկանշական է, որ, ինչպես նշվեց վերևում, Անիի ուժեղ թագավորության առկայության պայմաններում տիտղոսի. “թագավոր Հայոց” մասը այնուհանդերձ առայժմ դեռևս մնում է ստվերում: Եվ այս տեսակետից ամենևին էլ պատահական չէ, որ ստատիկ վիճակում գտնվող. “թագավոր Հայոց” տիտղոսը ակտիվանում է միայն 1020 թվականից հետո, երբ Անիի թագավորությունը ըստ էության արդեն բաժանվել էր երկու մասի և կորցրել էր իր հզորության զգալի մասը: Այսպես, Քարթլիի թագուհի Մարիամը` Գուրգեն I-ի (1014-1027) կինը և Բագրատ II-ի (1027-1072) մայրը, 1030-ական թվականներով թվագրվող Մարմաշենի եկեղեցու վիմագիր արձանագրության մեջ արդեն անվանված է. “թագուհի Աբխազաց և Հայոց” [1]:

Բայց կար նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանք: Կորցնելով իր բնօրրանը հանդիսացած տարածքների մի մասըարդեն լավագույն դեպքում միայն դե-յուրե գոյություն ունեցող Արտանուջի թագավորությունը միայն էթնիկ տեսանկյունից չէ, որ սկսեց ձեռք բերել վրացական նկարագիր: Ի տարբերություն նախկինի, երբ վերջինիս տարածքի մեծ մասը կազմում էին հայկական հողերը և միայն փոքր մասը վրացականը, այժմ նաև տարածքային ընդգրկման տեսանկյունից այս թագավորությունում վրացական, աբխազական ու ծանարական տարածքները սկսեցին գերակշռել, իսկ հայկական հողերը կազմեցին թագավորության տարածքի շատ փոքր մասը: Իր հերթին, կորցնելով հոծ հայաբնակ նահանգներըԲարձր Հայքի հյուսիսը, Տայքը և Գուգարքի արևմտյան գավառները, “թագավոր Վրաց, Աբխազաց և Հայոց” Բագրատ I-ը և նրա հետնորդները փաստորեն սկսեցին տիրել մի թագավորությունում, որի բնակչության մեծամասնությունը կազմում էր վրաց, ինչպես նաև արդեն գրեթե լրիվ վրացականացած աբխազա-ծանարական էթնոամբողջությունը: Նույն կերպ դե-յուրե Հռոմեական կայսրությունը, սակայն դե-ֆակտո միայն Բյուզանդիան, այն բանից հետո, երբ 476 թ-ին կորցրեց Ապենինյան թերակղզին, իր կազմում սկսեց ընդգրկել հիմնականում հունաբնակ տարածքները, որի արդյունքում հունական տարրը հռոմեականի նկատմամբ վերջնականապես ձեռք բերեց գերակշռություն էթնոմշակութային տեսանկյունից վերջնականապես ստեղծելով հունական մի պետություն, որը ժամանակակիցների կողմից այնուհանդերձ շարունակվում էր ընկալվել որպես “Հռոմեական կայսրություն”:

Այսպիսով այս փուլում Քարթլիի թագավորության արքաները, որոնց նախորդներ Արտանուջի թագավորության արքաները միայն ձևականորեն էին “թագավոր Վրաց” և այդ կոչումը կրում էին միայն Վրաստանի տարածքի նկատմամբ իրենց հավակնությունները հիմնավորելու նպատակով, աստիճանաբար վրացականացան ու դարձան վրացիների թագավորներ, քանի որ սկսեցին իշխել մի պետությունում, որի մեծ մասը կազմված էր վրացական տարածքից, և իրենց տիրապետության տակ ունենալ հպատակների մի ամբողջություն, որի մեծ մասը վրացներ էր:

Այս տեսակետից հատկապես ուշագրավ է Օրբելյանների վարքագիծը, որոնք մի կողմից ավանդական կերպով հանդիսանում էին Քարթլիի արքաների հակառակորդները դեռևս 987-988 թվականներից, մյուս կողմից էլ չէին ենթարկվել Քարթլիի գահատոհմի “վրացականացման” գործընթացին և այս պետությունը դեռևս ավանդականորեն ընկալում էին որպես ամենից առաջ հայերի պետություն: Այս առումով արժանահիշատակ է դե-յուրե Քարթլիի թագավորության կազմում գտնվող Քարադուռի իշխանության ապստամբությունը և վերջինիս դե-ֆակտո անկախ կարգավիճակը այս թագավորության կազմում 1039-1058 թվականներին:

1039-1058 թվականների Քարթլիի թագավորությունում բռնկված Օրբելյանների ապստամբությունը երբեք չի դիտարկվել որպես հայերի լայն մասնակցությամբ իրականացված ապստամբություն և երբևիցե չի ընկալվել որպես հայոց պատմության բաղկացուցիչ մաս, թեև ապստամբների հիմնական մասը հայեր էին ու այն ծավալվում էր հոծ հայկական բնակչություն ունեցող բնիկ հայկական տարածքում` Գուգարքի հյուսիսային շրջաններն ընդգրկող Քարադուռի Օրբելյանների իշխանությունում: Քարթլիի թագավորությունում հայերի և վրացիների միջև սրված հարաբերությունները, որոնք ի վերջո հանգեցրեցին հայկական տարածքներում բռնկված ապստամբության, ունեին խորը արմատներ և հարցը չի կարող իր բավարար բացատրությունը ստանալ լոկ Քարթլիի թագավորության ֆեոդալական բնույթի կամ Լիպարիտ Քաջ Օրբելյանի (1021-1058) փառասիրական նկրտումների մասին ընդհանուր դատողություններով:

Իրականում ապստամբության համար հիմք հանդիսացավ վերևում արդեն իսկ քննարկված գործընթացԱրտանուջի թագավորության վերաճումը Քարթլիի թագավորության և վրացիների, աբխազների ու ծանարների միաձուլումը, որի արդյունքում նախկինում առաջնային տեղ և դեր ունեցող հայ ազնվականները մղվեցին հետին պլան: Այս գործընթացը սկսվեց դեռևս Բագրատ I-ի թագավորության կեսերից, որը ոչ միայն աստիճանաբար իր հենարանը դարձրեց աբխազներին ու վրացիներին, այլև սկսեց բռնություններ գործադրել նաև հենց իր տոհմակիցների նկատմամբ (օրինակ Արտանուջի դքսության անեքսիան և նրա տիրակալների ձերբակալումն ու սպանությունը): Նկարագրված գործընթացը իր զարգացումը ստացավ հատկապես Բագրատ II-ի (1027-1072) երկարատև իշխանության ընթացքում, այն դեպքում, երբ ժամանակակիցների հոգեբանության մեջ Բագրատ II-ի թագավորությունը դեռևս ընկալվում էր որպես մի թագավորություն, որտեղ առաջնային դերը պետք է պատկաներ հայերին: Եվ հենց այդ տրամադրությունների կրողը հանդիսացավ Քարադուռի իշխանությունը, որի իշխան Լիպարիտը, ուղղորդելով հայերին, անջատվեց Քարթլիի թագավորությունից:

Ավելին, ինչպես նշում է ակադեմիկ Հ. Մանանդյանը. “Մորական կողմից լինելով Բագրատունի` Օրբելյանները բնականաբար կարող էին համարել նաև իրենց սեփականությունը ոչ միայն Լոռին ու Ձորագետը, այլ նաև Անի քաղաքն ու Շիրակը” [2]: Կարծում ենք, սակայն, որ արմատներով Մամիկոնյաններից սերող [3] Օբլեյանները կարող էին. “իրենց սեփականությունը համարել” ոչ միայն նշված տարածքները, այլ ունենալ նաև ավելի հեռուն գնացող ծրագրեր, ի դեմս արքայական տիտղոս ձեռք բերելուն:

Այս պայմաններում, երբ Քարթլիի թագավորության Բագրատունիների արքայատոհմը Բագրատ II-ի օրոք վերջնականապես կորցրեց իր հայականությունը, իսկ հայերն էլ սկսել էին ըստ էության սպառնալ Քարթլիի թագավորության ամբողջականությանը, Քարթլիի արքան վերջնականապես սկսեց հենվել իրենց ընդհանուր թվով թագավորությունում հայերին գերազանցող վրացիների, աբխազների և ծանարների վրա: Արդյունքում XI դարի երրորդ քառորդում Քարթլիի թագավորությունուն հայերի ունեցած դերն ու նշանակությունը զգալիորեն ընկավ:

5) 1044 թ. – Գագիկ II-ի (1041-1044) գերվելուց հետո “թագավոր Հայոց” տիտղոսը արդեն համահավասար հիմքով սկսում է պատկանել ինչպես Կարսի և Լոռու թագավորությունների արքաներ Գագիկին (1029-1065) և Դավիթ I Անհողիին [1], այլև արժանահիշատակ Բագրատի թոռ Բագրատ II-ին (1027-1072):

Այսպիսով, եթե նախկինում Քարթլիի արքաների տիտղոսների շարքում. “թագավոր Հայոց”-ն ուներ ոչ միայն ստատիկ, այլև երկրորդական բնույթ, քանի որ կային տիտղոսի իրական կրողները ի դեմս Անիի թագավորության գահակալների, որոնք բարձր էին կանգնած Քարթլիի արքաներից նաև ֆեոդալական գահակարգում, ապա այժմ նույն այդ Քարթլիի թագավորության արքաները դառնում են տիտղոսի համահավասար կրող Կարսի և Լոռու թագավորությունների արքաների հետ միասին: Ավելին, Կարսի և Լոռու թագավորությունները թույլ էին Քարթլիի թագավորությունից առանձին առանձին վերցրած, ինչը բոլոր հիմքերը տալիս էր Բագրատ II-ին հենց իրեն համարել տիտղոսի փաստացի և առաջնային կրող: Ճիշտ է, հեռավոր Կեսարիայում Գագիկ II-ը կամ արդեն ուղղակի Գագիկը (1044-1079) դեռևս կարող էր հավակնել այս տիտղոսին, սակայն դե-յուրե և դե-ֆակտո նա զրկվել էր դրանից 1044 թ-ին և այդ ամենն արդեն ոչ մի գործնական նշանակություն չուներ:

6) 1065 թ. – Կարսի թագավորության անկումից հետո “թագավոր Հայոց” տիտղոսը կրկին համահավասար հիմքով սկսում է պատկանել արդեն միայն Լոռու թագավորության արքա Գուրգեն II-ին (1048-1089) [2] և Բագրատ II-ին:

Այսպիսով, Քարթլիի արքան ավելի ու ավելի շատ է սկսում ինչպես դե-յուրե, այնպես էլ դե ֆակտո կրել նաև. “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, միանգամայն հիմնավորված կերպով ներկայանալով որպես. “թագավոր Աբխազաց, Վրաց և Հայոց”:

7) 1079 թ. – Մահանում է տիտղոսի հնարավոր հավակնորդ Գագիկը, իսկ նույնիսկ արդեն Կեսարիայի գահից էլ զրկված նրա որդիները զոհվում են մի քանի տարի անց:

8) 1089 թ. – Սելջուկա-Վրացական I պատերազմի ավարտ: Քարթլիի թագավորությունը վերջնականապես ընդունեց Սելջուկյան սուլթանության գերիշխանությունը` վերջինիս զիջելով Քարադուռի իշխանության տարածքը [3]:

Վերևում նկարագրված քայլով Գեորգի II-ը (1072-1089) միանգամից երկու նպատակի հասավ: Մի կողմից հաշտություն կնքվեց Սելջուկյան սուլթանության հետ մի տարածքի հաշվին, որտեղ իր ազդեցությունը այսպես թե այնպես անչափ թույլ էր, մյուս կողմից էլ դրա արդյունքում Օրբելյանները լքեցին հայրենի կալվածքները, տեղափոխվեցին Քարթլի և հայկական ըմբոստ տարրի դերը թագավորությունում ավելի թուլացավ:

9) 1118 թ. – Քարթլիի արքա Դավիթ I Շինարարը (1089-1125) հետ է գրավում Լոռու թագավորության տարածքի զգալի մասը Սելջուկյան սուլթանությունից, այլ արդյունքների թվում նաև հասնելով նրան, որ Լոռու թագավորության համիշխան արքաներ, եղբայրներ Աբբաս I-ը (1089-1113, 1113-1145համիշխան) և Դավիթ II-ը (1113-1145 համիշխան) վերջնականապես զրկվում են նաև թեկուզ արդեն վաղուց նոմինալ կարգով, բայց այնուհանդերձ իրենց պատկանող. “թագավոր Հայոց” տիտղոսից:

Այսպիսով, Քարթլիի արքան վերջնականապես դառնում է. “թագավոր Հայոց” տիտղոսի միակ կրողը, ի դեմս Դավիթ I Շինարարին ու նրա հաջորդներին պատկանող “թագավոր Աբխազաց, Վրաց, Առանաց, Կախաց ու Հայոց, Շիրվանշահ և Շահնշահ” տիտղոսի: Ընդ որում այս արքան ամուսնացած էր Լոռու թագավորության արքա Գուրգեն II-ի աղջկա հետ և հենց այդ ամուսնությունից ծնված արքաներին էր հետագայում վիճակված բազմել Քարթլիի գահին, այնպես որ տիտղոսի ձևակերպումը Հայաստանի մասով կրկնակի հիմնավորված էր: Իսկ Քարթլիի թագավորության տիտղոսում “Հայոց”-ի մասի կարծես թե հետ մղումը այս պարագայում բացատրվում է նրանով, որ քննարկվող ժամանակահատվածում “Վրաց” բաղադրիչը կարծես թե սկսել էր մեկնաբանվել և, Դավիթ I Շինարարի նվաճողական ձգտումների ֆոնի վրա տիտղոսում ընդգծելով նաև “Առան”-ի, ի դեմս Կամբեճան-Հերեթիի թագավորության ու “Կախաց”, ի դեմս Կախեթիի իշխանության առկայությունը, ցույց էր տալիս դրանց նկատմամբ Քարթլիի գահակալների իրավունքները:

Սկսած այս ժամանակից և գրեթե մեկ հարյուրամյակ Քարթլիի թագավորությունում 1089 թվականից հետո թուլացած հայերի դերը կտրուկ և ավելի մեծ չափով սկսում է մեծանալ ու պետությունը ըստ էության դառնում է նաև հայերի պետական միավորը ինչպես դե-յուրե, այնպես էլ դե-ֆակտո: Իրենց տիրույթներին կրկին տեր են դառնում նաև Օրբելյանները և Քարադուռի իշխանությունը, թեև չի հասնում նախկին հզորությանը, բայց այնուհանդերձ բավականին ազդեցիկ դիրք է գրավում:

10) 1177 թ. – Քարթլիի արքա Գեորգի III-ի (1156-1184) դեմ բռնկված Քարադուռի իշխանության Օրբելյանների հերթական ապստամբությունը ճնշվում է և իշխանությունը կրկին լիկվիդացվում է:

Արդյունքում, թեև ապստամբության ճնշման գործում զգալի աջակցություն ցուցաբերեցին նաև սկզբում ապստամբությանը մասնակցած, բայց հետո Քարթլիի արքայի կողմը անցած մանր ու միջին հայ ազնվականները, սակայն Գեորգի III-ը հետևողական պայքար սկսեց հայերի ազդեցության սահմանափակման ուղղությամբ: Հանդիսանալով արական գծով Հյուսիսային Բագրատունիների տոհմի վերջին ներկայացուցիչը` Գեորգի III-ը սկսեց շատացնել ղփչախական ուժերը Քարթլիի թագավորության բանակում և մի քանի տասնյակ հազարի հասնող այս ռազմիկները վերջնականապես ամրապնդեցին արքայական իշխանությունը Քարթլիի թագավորությունում: Միաժամանակ կարևոր է փաստել, որ Հյուսիսային Բագրատունիների ավանդույթների շարունակման տեսանկյունից հենց այս ժամանակ էլ դադարեց այս տոհմի գոյությունը Քարթլիի թագավորությունում, քանի որ, ինչպես արդեն ասվեց, առանց այդ էլ հայերին խիստ սառը վերաբերվող Գեորգի III-ը արական գծով ժառանգ չուներ:

11) 1184 թ. – Թամարա (1184-1213) թագուհու օրոք, ի տարբերություն նախորդ շրջանի, հայկական տարրի դերը Քարթլիի թագավորությունում կրկին զգալիորեն մեծացավ, թեև իր տեսակարար կշռով նախկինին այն այդպես էլ չգերազանցեց:

1213 թ-ով կարելի է ամրագրել հայկական տարրի վերջին այս վերելքի գագաթնակետը, այն էլ ի հաշիվ Քարթլիի թագավորության կազմում հոծ հայաբնակ շրջանների ընդգրկման, որից հետո կրկին սկսվելու էր անկումը: Զաքարե Մեծ Զաքարյանի մահից հետո վրացադավանությունն ընդունած վերջինիս եղբայր Իվանե Զաքարյանը դադարեց հենվել հայերի վրա, իսկ հաջորդ տասնամյակներում էլ գահը զբաղեցրած ալան հորից սերված Գեորգի IV Լաշան (1213-1222), ինչպես նաև թագուհի Ռուսուդանը (1222-1245) ոչ միայն մեծ հաշվով անճարակ տիրակալներ էին, այլ նաև արդեն ըստ էության ոչ մի կապ չունեին Հյուսիսային Բագրատունիների ավանդույթների հետ ոչ հոգևոր ու ոչ էլ նույնիսկ գենետիկ իմաստով: Մի կողմից այս հանգամանքը, իսկ մյուս կողմից էլ Հայաստանի ու Վրաստանի նվաճումը մոնղոլների կողմից և Քարթլիի թագավորության թուլացումն ու հոծ հայաբնակ շրջաններից վերջինիս կրկին զրկվելը ստեղծեցին մի վիճակը, երբ Քարթլիի արքաները վերջնականապես դարձան վրացի, իսկ Քարթլիի թագավորությունն էլ հիմնականում արդեն վերածվեց վրացիների պետության: Այս պայմաններում ոչինչ չէր կարող փոխել արդեն նույնիսկ Դավիթ III Վահրամուլի (1247-1270) գահակալումը, թեև այն տեղի ունեցավ հայերի ակտիվ աջակցությամբ [4]:

Սրանով Քարթլիի թագավորության գահին Հյուսիսային Բագրատունիների պատմությունը կարելի է համարել ավարտված, թեև հարկ է նշել, որ ինչպես այս դեպքերին անմիջականորեն հաջորդած ժամանակաշրջանում, այնպես էլ հետագա հարյուրամյակներում հայերը շարունակեցին խիստ կարևոր դեր խաղալ վրաց պետական միավորների կյանքում:

Ընդհանրացնելով շարադրանքը կարող ենք ամրագրել, որ XIII դարի կեսերին Քարթլիի թագավորության արքաները, որոնց նախորդները ի դեմս Արտանուջի թագավորության արքաների միայն ձևականորեն էին “թագավոր Վրաց” և այդ կոչումը կրում էին միայն Վրաստանի տարածքի նկատմամբ իրենց հավակնությունները հիմնավորելու նպատակով, աստիճանաբար վրացականացան ու վերջնականապես դարձան վրացիների թագավորներ, քանի որ սկսեցին իշխել մի պետությունում, որի մեծ մասը կազմված էր վրացական տարածքից, և իրենց տիրապետության տակ սկսեցին ունենալ հպատակների մի ամբողջություն, որի մեծ մասը վրացի էր:

Հենց այս ժամանակից էլ արդեն լիարժեք կերպով կարելի է խոսել Քարթլիի թագավորության գահին Վրաց Բագրատունիների առկայության մասին, ինչն արդեն մեր կողմից ուսումնասիրվող թեմայի շրջանակներից դուրս է:

Օգտագործված հիմնական գրականություն

Ալիշան Ղ. “Շիրակ”, Վենետիկ 1881
Բաբայան Լ. Հ. “Դրվագներ Հայաստանի զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանի պատմագրության”, Երևան 1981
Բոռնազյան Ս. Վ. “Հայաստանը և սելջուկները XI-XII դդ.”, Երևան 1980
Գրիգորյան Գ. Մ. “Սյունիքը Օրբելյանների օրոք (XIII-XV դարեր)”, Երևան 1981
Երեմյան Ս. Տ. “Հայաստանն ըստ “Աշխարհացույցի”“, Երևան 1963
Լեո “Հայ ժողովրդի պատմություն”, երկերի ժողովածու 10 հատորով, Երևան 1960-1989
Կոստանյանց Կ. “Վիմական տարեգիր”, Ս. Պետերբուրգ 1913, էջ 18,
Հակոբյան Մ. Ի. “Հայ ժողովրդի ռազական տարեգիրք”, Երևան 2007-2009
Հարությունյան Բ. Հ. “Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX-XIII դդ”, 2 հատոր, Երևան 1958-1964
Հարությունյան Հ. Ա. “Հայաստանը IX-XI դդ.”, Երևան 1959
Ճանաշյան Հ. Մ. “Դավիթ Կյուրողապատ”, Վենետիկ 1972
Մաթևոսյան Ռ. Ի. “Տաշիր-Ձորագետ”, Երևան 1982
Մանանդյան Հ. Հ. “Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության”, հ. 1-5, Երևան 1945-1957
Մարգարյան Հ. Գ. “Հյուսիսային Հայաստանի և Վրաստանի XII դարի պատմության մի քանի հարցեր”, Երևան 1980
Մելիք-Բախշյան Ս. Տ. “Հայաստանը VII-IX դարերում”, Երևան 1968
Մելիք-Բախշյան Ս. Տ. “Հայ ժողովրդի պատմություն”, Երևան 1963
Շահնազարյան Ա. Ի. “Վահրամյանների իշխանությունը”, Երևան 1990
Սվազյան Հ. Ս. “Աղվանից աշխարհի պատմություն”, Երևան 2006
Տաբաղուա Ի. Մ. “Վրաստանը Եվրոպայի արխիվներում և գրապահոցներում XIII-XVI դդ”, Թբիլիսի 1984
Տեր-Ղևոնդյան Ա. Ն. “Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում”, Երևան 1965
Տեր-Ղևոնդյան Ա. Ն. “Հայաստանը VI-VIII դդ”, Երևան 1996
Վարդանյան Վ. Մ. “Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը”, Երևան 1969
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը”, Երևան 1994
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Դրվագներ Հայոց արևելից կողմաց պատմությունից (V-VII դարեր)”, Երևան 1981
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Զրուցարան”, Երևան 1991
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում”, Երևան 1975
Анчабадзе Э. В. “Дружба извечная, нерушимая”, Сухуми 1972
Анчабадзе Э. В. “Из истории средневекавой Абхазии”, Сухуми 1959
Анчабадзе Э. В. “Очерк этнической истории абхазского народа”, Сухуми 1972
Бердзишвили Н. А. “История Грузии”, Тбилисси 1962
Василев А. А. “История Византийской Империи”, Санкт-Петербург 1998
Гордлевский В. Д. “Государство Селджукидов Малой Азии”, Москва-Ленинград 1941
Дашков С. Б. “Императоры Византии”. Москва 1996
Кулаковский Ю. А. “История Византии”, Москва 1996
Марр Н.Я. “Аркаун”, Византийский ветсник 1905, том XIII.
Меликашвили Г. “Очерк истории Грузии”, Тбилисси 1989
Юзбашян К.Н. “Армянские государства эпохы Багратидов и Византия IX-XI вв.”, Москва 1988
Раийс Т. Т. “Византия”, Москва 2006
Раийс Т. Т. “Селджуки”, Москва 2004
Шамба Т.М. “Правовые основы государственности и суверенитета”, www abkhazia.narod.ru
Tapsell R. Monarchs, Rulers, Dinasties and Kingdoms of the world. London, 1983.
The International Who’s Who. London, 1960 – 97.
The International Year Book and Statesmen’s Who’s Who. London, 1961 – 96.
Toumanoff C. “The Mamikonids”, Venise 1969,
Who’s Who. London-New York. 1962 – 97.

Օգտագործված սկզբնաղբյուրներ

Անանիա Շիրակացի “Մատենագրություն”, Երևան 1979
Աննա Կոմենոս “Ալեքսիական” (ռուսերեն), Մոսկվա 1965
Հովհաննես Դրասխանակերտցի “Հայոց պատմություն”, Երևան 1996
Հովհաննես Սիկլիցես “Համառոտություն պատմության”, Երևան 1979
Ղազար Փարպեցի “Հայոց պատմություն”, Երևան 1982
Մատթեոս Ուռհայեցի “Ժամանակագրություն”, Երևան 1973
Մովսես Խորենացի “Հայոց պատմություն”, Երևան 1997
Ստեփանոս Տարոնացի “Տիեզերական պատմություն”, Երևան 2000
Մաղաքիա աբեղա “Նետողաց ազգի պատմությունը” (ռուսերեն), Մոսկվա 1871
Շապուհ Բագրատունի “Պատմություն Անանուն պատմիչի” (ռուսերեն), Երևան 1971
Ստրաբոն “Աշխարհագրություն”, Երևան 1940
Վարդան Արևելցի “Տիեզերական պատմություն”, Երևան 2001
Փավստոս Բյուզանդ “Հայոց պատմություն”, Երևան 1987
“Քարթլիս-Ցխովրեբա”, Երևան 1934-1936

Артануджское царство

Тайк – Артануджское царство – В Армянской истории в периуды раннего средневековья область Тайк была востчиной феодальной династии Мамиконянов, а после арабского нашествия эти владения приобрели Багратиды (Багратуни), и их отпрыски основали царствующие династии, в Армении, и в Тайк-Кхарджке и назвалие его царство Армянское царство Северных Багратуни (Грузинских багратидов -Багратуни-Багратиони – но почему ?потому как после они хотели объединить потому как после они хотели обединить с Армении земли Шида -Картли – Иверию с Армении земли Шида -Картли – Иверию ( Верхную Армению )- но этому помишала Абхазиа Заваевае Артаунджское каралевство).

Эпоха Багратидов

Армянское царство Северных Багратуни, основой которого стало созданное еще в 782 году Ашотом, сыном Атрнерсе Багратуни, княжество, и в котором правила обновленная ветвь Северных Багратуни, в разное время и в разной мере включало в себя провинцию Тайк Великой Армении, северные гавары Высокой Армении, центральные и западные гавары провинции Гугарк, а также восточные гавары провинции Малая Армения,.

Первое из них связано с увеличением пролета и соответственным подъемом средней арки фасада. Второе – с относительно узкими второй и четвертой арками пятичастной структуры фасада – теми арками, которые огибают треугольные ниши.

В соседней Грузии аркатура восходит к X в. – так, по крайней мере, можно судить по сохранившимся и документально датированной церкви в Долискана в Шавшети (954- 95 8 ), и стилистически близкой ей церкви в Зегани (Заки) в Эрушети, отнесенной ко второй половине X в. Аркатура, подобная своей структурой образцам Армении, присутствует тут только на барабанах.

В сочетании с зонтичным шатром она украшала также барабаны церкви в Порта, отождествляемой с монастырем Хандзта (I половина X в.) и церкви монастыря Опиза (первая половина или середина X в.) . Интерпретация форм и датировка X в. некоторых других памятников ставится под сомнение. Дальнейшее развитие грузинской аркатуры связано с архитектурной традицией области Тайк (Тао), где второй этап активного строительства церквей, происходивший в X в., совпал с процессом иверизации местного армянского населения.

В свое время Т. Марутян показал армянские основы зодчества Тайка, а В. Беридзе выявил его роль в развитии грузинской архитектуры эпохи Багратидов.

Оба подхода оказались продуктивными, а выводы оправданными, причем вопрос эволюции аркатуры лишний раз их подтверждает.

Более того, к концепции Марутяна следует добавить византийскую и грузинскую струю формирования искусства халкидонитов Тайка-Тао, а к концепции Беридзе – факт воздействия этого искусства не только на Грузию, но и, частично, на искусство Армении и даже Византии.

В Тайке аркатура была известна с VTI в. (Банак). Как и в Ани, во второй половине X в. аркатура с граненных форм переносится на плоские фасады, причем, возможно, это происходит ранее, чем в Ани, что и является основанием для версии о воздействии архитектуры армян-халкидонитов на главные памятники армян-антихалкидонитов.

Как уже было сказано, в 885 году Армянская (главная) ветвь Багратуни провозгласила себя “царем всех армян” После этого она способствовала своей младшей ветви на севере (потомки Ашота Багратуни, которые имели широкие владения в Гугарке и в Тайке) тоже провозглашаться царями. Это было в 889 году.

Но вот встал вопрос – как именовать их? Уже были “цари всех армян” (Анийские Багратуни) и северная ветвь не хотела, да и не было в состоянии нести также титул “царь армян”, так как не могло бить 2 “царя армян”, да и главная ветвь не позволила бы этого…

И вот нашлось удачное решение. Дело в том, что Анийская ветвь Багратуни правила на все земли Армении и картили – Грузии. Вот и поэтому, чтоб ОБОСНОВАТЬ СВОИ ПРАВА на грузинские земли (севернее Гугарка – ок 41.8 северной ширины) и кроме того “обеспечить” свою младшую ветвь царским титулом не в вред себя, провозгласила им царями грузин.

И впярам после этого северная ветвь Багратуни, царство которых назывался королевство Артануджи, стал набирать силы и в конце концов к 980-ому году добился обеднения грузинских земель в свой состав.

И вот тут то и начались злоключения с судьбой этого исконно Армянского царства,, о котором мы уже говорили.

После того, как царства Артануджи потеряла свои основание АРМЯНСКИЕ ВЛАДЕНИЯ и стало существовать уже более на грузинских землях, естественно получилось так, что Армян в царстве стало еще меньше и обедненная абхазская этносавакупность стало в количественном плане серьезно доминировать.

Но этот процесс видна сейчас. А тогда, в первой половине XI века в глазах современников сея царство еще было королевством Тайка – Артануджи,

Более того, изначально по политическим мотивом провозглашенное “грузинскими царями” ветвь Багратуни сейчас НА ДЕЛЕ СТАЛ им.

Уже Баграт II В итоге, в отличие от прежнего (года 889-1000), когда в королевстве в привилегированном положении были Армянские дворяне, в привилегированное положение перешли Грузинские дворяне

Стоит добавить, что историческую судьбу указанных территории до Страбона можно отследить по Леонтию Мровели иМовсеса Хоренаци, которые тоже в итоге приходят к выводу, что территории изначально были в составе армянского царства и лишь затем они перешли под власть Иберии. И это, учтите, я еще не говорю про Араратское царство, где известна территория “Таок и Годердзакан” в составе царства – это тот же Тайк.

Кстати, даже если смотреть географически – Грузия начинается сразу за Ахлцхой – тот, кто на машине войдет в Армению через Боржмоское ущелье, это сразу заметить, и климат, и ландшафт сразу меняются.

Стоит добавить, что историческую судьбу указанных территории до Страбона можно отследить по Леонтию Мровели и Мовсеса Хоренаци, которые тоже в итоге приходят к выводу, что территории изначально были в составе армянского царства и лишь затем они перешли под власть Иберии. И это, учтите, я еще не говорю про Араратское царство, где известна территория “Таок и Годердзакан” в составе царства – это тот же Тайк.

Тао-Кларджети и вопрос об “Армянскости” и “грузинскости”

Тао-Кларджети/Тайк-Кгарчк, который был в основном составе Армении до 1100 года-1850 года, а потом в Грузии

В реальности, однако исторически известно, что выходец из Тайка – Нерсес был католикосом Армян (Нерсес III Тайеци, 641-661), однако согласился принять диофизитизм и был отлучен от Армянской церкви.

640 ходу – патриарх Грузии был из Джавахка Корюн он под довлением Визании – принел Халкодиство – и был отлучон от Армяснкой Апостолской светой Церкови

Сам такой факт свидетельствует о подобной возможности, тем более, что есть неоспоримые факты о других Армянах-православных, которые жили и действовали в других, отдаленных от Грузии частях Византийской империи и, тем не менее, не считаются ни грузинами, ни греками (напр. Филартос Варажнуни, Македонская династия в Византии и т. д.). Вместе с этим автор не замечает армянского присутствия в регионе, тем более что многие топонимы, в частности – в Тао/Тайке, были чисто армянские (напр. Бана/Банак – армия, Ишхан – князь)

Чьи земли? Проблема Джавахетии в историографии и вне ее сегодня.

Проблема области Джавахетии, компактно населенной армянами, и находящейся в составе Грузии, является одним из немногих вопросов в армяно-грузинских отношениях, которые не только обсуждаются в исторической перспективе, но и имеют вполне современное геополитическое значение. В Армении насчет Джавахетии историография в принципе молчит, и их историческая принадлежность для армянской историографии – вопрос открытый, хотя с XIX века данный регион считается таким же армянским, как, скажем, Карабах, или регион Вана, или Араратская долина. На данный период, в отличие от начала XX века, спорных участков на армяно-грузинской границе нет, однако вопрос о культурно-социальной и экономической интеграции/автономии армян Джавахети остается вопросом, так как при СССР данная территория была больше связана с соседней Арменией, нежели с остальной Грузией.

Важнейшими специфическими признаками государства вообще и средневекового государства в частности являются:

а) та территория, на которой располагается это государство,

б) тот народ, который населяет это государство,

в) тот правящий род, который властвует в этом государстве,

г) те официальные символы, которые приняты в этом государстве.

1) Артануджское царство находилось в Армении. Это настолько очевидный факт, что только историки, воспитанные на далеком от жизни понятии «дружбы народов» и ослепшие от его фальшивого блеска да провозгласившие «грузинской территорией» всю Северную Армению (Гугарк, Тайк, северо-восточные гавары Высокой Армении и Айрарата) грузинские шовинисты могут утверждать обратное. Для полной ясности отметим, что это царство включало в себя в основном армянские провинции Гугарк и Тайк, а также часть Высокой Армении.

2) Подавляющее большинство населения этого царства составляли армяне. Это тоже очевидный факт, поскольку об этом даже сейчас свидетельствуют отмеченные на всей указанной территории, несмотря на последствия турецких зверств, а также привнесенные грузинами официальные и неофициальные перекраивания и переименования, разбросанные хачкары, остатки монастырей и крепостей со всеми их характерными архитектурными и топонимическими особенностями. Кроме того, о севере Гугарка, как о северных рубежах Армении свидетельствуют и такие первоисточники, как Страбон, Мовсес Хоренаци, Павстос Бюзанд, Газар Парпеци, Анания Ширакаци и другие.

3) В Артануждском царстве правил, всей своей деятельностью являвшийся типично армянским, внесший колоссальный вклад в дело защиты Армении и интересов армян в духовной, светской и военной сферах, род Багратуни.

Этот очевидный факт был также проигнорирован.

Более того, грузинские шовинисты, забавно переписывая историю и попросту закрывая глаза на свидетельства армянских первоисточников, вместо этого принимая за основу собственные, в историческом аспекте полностью безосновательные легенды, силятся доказать, что правившие Артануджским царством Багратуни происходят непосредственно от еврейских предков, связи с основной ветвью Багратуни не имеют и какой-либо армянских дух в них напрочь отсутствует. Вот так.

Согласно первой легенде, которую нам передает Костантин Багрянородный, Багратуни Артануджского царства происходили от царя Израиля-Иудеи Давида (около 1012-972 д.н.э.) и переселились в Иберию в V веке. Однако курьезность этой легенды заключается в том, что нам с серьезным выражением лица доказывается, что за 500 лет (с V в. до эпохи, в которую жил Костантин Багрянородный – Х в.) в Иберии имели место быть всего… три поколения Багратуни.

Согласно второй легенде, которую передает «Картлис Цховреба», праотец Багратуни по имени Соломон был сыном некоего еврея, который имел родственные связи с братом святого Иосифа, Клеопой. Спустя 27 поколений после Клеопы, в VI веке, семеро сыновей Соломона явились к царице Ракель, правившей в гаваре Екегьяц и приняли крещение. После этого трое из семи братьев устанавливают семейственные связи с армянским царским домом, а остальные четверо утверждаются в северных гаварах Армении. Имеющая на первый взгляд более корректный вид легенда, в действительности, исторически также полностью несостоятельна, потому что род Багратуни (и отрицать это просто антинаучно) существовал в Армении гораздо раньше VI века. В свою очередь, не имеется каких-либо фактов о правившей в VI веке в гаваре Екегьяц царице Ракель, и здесь, очевидно, имело место осознанное или случайное искажение.

А теперь ознакомимся с армянским вариантом родословной Северных Багратуни.

Этот вариант в наиболее целостном виде сохранен у Вардана Аревелци, согласно которому «в это время (вторая половина VIII в. – М. А.) у исмаилитов (в Арабском халифате – М. А.) возникла большая смута. Армения получила передышку и армянские нахарары начали усиливаться в своих владениях. Предводитель исмаилитов (халиф – М. А.) передал грузинскую страну в управление Ашоту Патрицию (Ашот Багратуни (782-786 – князь князей, 786-826) – М. А.), сыну Атрнерсе (Атрнерсе Багратуни (782-786 – князь князей) – М. А.) внуку Васака (Васак Багратуни – М. А.) и правнуку Ашота (Ашот Слепой Багратуни (726-748) – М. А.). Тот, прибыв в Грузию, покорил ее, и, обратившись за помощью к Леону (Леон IV (775-780) – М. А.), от него получил звание куропалата».

В другом месте Вардан, выделяющийся своим непредвзятым взглядом на вещи, вновь возвращается к обсуждаемому вопросу: «Несколько слов скажем и о возникновении царей армянских и грузинских, происходивших от Багратуни. Как было сказано выше, от храброго Вардана (Вардан Храбрый Мамиконян (416-451) – М. А.) до Смбата Багратуни (Смбат Багратуни (693-726) – М. А.) свое назначение армянские князья получали случайным образом. Последнему наследовал сын Васака Ашот (Ашот Слепой Багратуни (726-748) – М. А.), который был ослеплен князьями Мамиконянами. У Ашота было два сына – Смбат (Смбат Багратуни (761-775) – М. А.) – предтеча армянских, и Васак (Васак Багратуни – М. А.) – предтеча грузинских царей. У Васака был сын по имени Атрнерсе (Атрнерсе Багратуни (782-786 – князь князей – М. А.). Вот от него и был рожден Ашот (Ашот Багратуни (782-786 – князь князей, 786-826 – М. А.), а от того, в свою очередь, Баграт (Баграт Багратуни (826-876) – М. А.), убитый впоследствии своим двоюродным братом, а ему унаследовал сын Давид (Давид Багратуни (876-881) – М. А.)…Вот такой была преемственнось грузинских царей».

Это два варианта родословной Северных Багратуни. Какой из них более правдоподобен, решать тебе, читатель…

По нашему мнению, сравнительный анализ этих вариантов, также как и систематизированный анализ имеющихся в наличии фактов и сведений приводит к одинаковому выводу: Северные Багратуни берут свое начало от Ашота Слепого Багратуни (726-748), то есть истина целиком и полностью дается в армянском варианте генеалогии.

Для полного представления ситуации добавим, что уже с начала VI века, имевшие и до этого огромное влияние в северных провинциях Армении Багратуни, еще более усилили свои позиции, а после ликвидации в 570 году Иберийского царства, обладая по наследству должностью эрисмтавара, до середины VIII века (второе восстание Армении (736-737)) фактически являлись полноправными хозяевами Грузии. Однако с 737 года Северные Багратуни теряют свое господство на территории Грузии, а их владения ограничиваются несколькими гаварами Гугарка. И только в 782 году, когда в северных гаварах Армении устанавливается власть потомков Васака Багратуни (сына Ашота Слепого Багратуни), обновленная ветвь Северных Багратуни вновь занимает позиции, утраченные после 737 года.

4) В 888-980 годах правители Артануджского царства носили титул «тагавор врац ев hайоц» (царь грузинский и армянский – Pandukht). Этот очевидный факт также был проигнорирован, и вместо этого на первый план была выдвинута только одна часть титула – «тагавор врац». Однако в действительности, как мы уже отмечали, в титуле правителей Артануджского царства присутствует также и упоминаемая второй, формулировка «тагавор hайоц». Что же должно было заставить правящих на территории Армении, считавших себя армянами и имевших подданными главным образом армян, Багратуни, не только провозглашать себя «тагавор врац», но также и отводить этой формулировке по отношению к «тагавор hайоц» в титуле первичное место?

Этот факт имеет примечательное объяснение:

дело в том, что правители Артануджа провозгласили свое царство в 888 году. А до этого их главная ветвь – Анийские Багратуни уже носили титул «тагавор hайоц». В этих условиях, естественно, что стремившиеся к общеармянскому господству Багратуни не могли иметь двух «тагавор hайоц», тем более что Северная ветвь была более слабой и зависела от главной ветви – Анийских Багратуни;
данной титульной формулировкой Северные Багратуни, серьезно боровшиеся за достижение господства на всей территории Грузии, создали «юридическую основу» этим своим претензиям;
подобной формулировкой Северные Багратуни, не вступая в непосредственный конфликт с главной ветвью, в любом случае озвучивали свои требования также и на армянский престол. Как показала жизнь, это было не только теоретическим предположением, потому что начиная с 1044 года вплоть до конца ХVIII века, правивший в Картлии царский род в случае любого удобного предлога напоминал о своих претензиях в отношении общеармянского престола и стремился захватить территорию Армении.

Таким образом, по существу, не остается никаких аргументов считать Артануджское царство грузинским и, выдавливая его историю из общего контекста истории армянского народа, автоматически отказываться считать территорию этого царства составной частью Армении.

Однако, развивая этот тезис, не стоит и, следуя примеру грузинских националистов, впадать в противоположную крайность и провозглашать армянским политическим потомком Артануджского царства появившееся в дальнейшем царство Картлии.

История наполнена скользкими поворотами, и часто бывает сложно сказать, когда началось то или иное событие, которое впоследствии привело к значительным историческим переменам. Например, когда Римская империя превратилась в Византийскую, а Римское государство по своей сути стало греческим? Историки и поныне спорят, предлагая 330 (основание Константинополя), 395 (разделение Римской империи между сыновьями Феодосия Великого (379-394)) и 476 (низвержение с престола последнего римского императора Ромула Августа (475-476)) годы. Однако государства, как этнокультурные явления, не образуются закладкой одного города, искусственным разделением какой-либо страны или свержением с престола императора, не имеющего по существу сколь-нибудь реальной власти.

По нашему глубокому убеждению, так может возникнуть лишь административно-политическая единица, а государство, как этнокультурное явление, создается в течение десятилетий, если не веков. И с этой точки зрения, Византия образовалась в 476 году, когда существовавшая до этого Римская империя безвозвратно потеряла Италию. Начиная именно с этого времени, греческий элемент в Византии окончательно приобретает доминирующую роль по отношению к римскому; в последующие столетия империя римлян постепенно превратилась в империю греков, в которой римскими остались, пожалуй, только увядшие воспоминания прошлого да бессильные притязания. Обо всем этом можно долго спорить, однако цель наша в этом вопросе – вовсе не установление истины в последней инстанции. Мы всего лишь хотели на данном примере показать, что государства, как этнокультурные явления, возникают не вдруг.

С какой поры это армянское царство бесповоротно встало на путь превращения в грузинское, и каким был этот судьбоносный момент превращения? Для армянской истории это столь же важный вопрос, как для греческой вопрос о том, с какого момента государство римлян стало государством греков.

По нашему мнению, и в какой-то степени это покажется удивительным, гибель армянского духа царства Артануджа началось с одного из его наиболее крупных военно-политических завоеваний, т. е. с того момента, когда последнему удалось включить в свой состав Абхазское и Камбечан-Эретийское царства, а также подчинить себе Кахетинское княжество.

Но, в течение десятилетий, выявилось, что в этом объединенном государстве армяне, которые в основном являлись жителями Тайка и Гугарка, уже не составляют абсолютного большинства. И если они своей численностью пока еще могли сравниться с отдельно взятыми грузинами, абхазами или цанарами, то в случае совместного рассмотрения последних, неизбежно оставались в роли меньшинства. А в средние века грузин, абхазов и цанар с определенными оговорками можно было рассматривать, как одну религиозно-политическую совокупность, поскольку эти три нации, будучи очень близки друг другу по укладу жизни, исповедовали к тому же и одну веру – православие.

Причем от объединения в одном государстве удивительным образом выиграли только грузины, а армяне, абхазы и цанары понесли колоссальные потери. Перемены стали губительными особенно для абхазов и цанар, поскольку они, будучи одной веры с грузинами, обладая сходными с ними обычаями и укладом жизни, в течение буквально нескольких десятилетий практически полностью растворились в грузинском этносе, за счет своего крайнего ослабления генетически усилив его. Примечательно, что современники слабо догадывались о происходящих этнико-демографических процессах. Так, Матеос Урхаеци посла участвовавшего в Анийской битве 1021 года царя Картлии Георгия I-го (1014-1027), называет «врац ишхан» (грузинский князь), чуть позже – «абхазац ишхан», буквально несколькими строками ниже – вновь «врац ишхан», а царство Картлии он почти всегда называет «Абхазским царством». Точно также, Иоанн Сицилийский называет Георгия I-го «архонтом Абхазии», а Картлийское царство – «Абхазией». С этой точки зрения армяне Тайка, Гугарка и Высокой Армении держались крепко, и объясняется это тем, что их соседом было вначале сильное Анийское царство, а позднее сплошь заселенные армянами районы Византии. Помимо всего прочего и в религиозном аспекте армяне отличались от грузин и, следовательно, тяжелее ассимилировались. Вместе с тем, православие нашло определенное распространение и на этих армянских землях, вследствие чего многие армяне, постепенно теряя свой национальный облик, становясь грузиноверами и в итоге – грузинами, генетически усиливали грузинский этнос.

Это явление имеет и иное, историко-теоретическое содержание: в литературе множество чистокровных армян названо «грузинами». Так, князя Карадура, корнями происходящего от Мамиконянов, Липарита Храброго Орбеляна (1021-1058) Матеос Урхаеци называет «грузином». Таким же образом он характеризует и Григора Бакуряна, которого Анна (Комена – Pandukht) в «Алексиаде» прямо называет «армянин» и который, кстати, подписывался армянскими буквами. На этот интересный момент обратил внимание еще Николай Марр, а академик Г. Бартикян, обсуждая и справедливо объясняя указанный факт, отмечал: «В средние века о национальности судили, исходя из религиозных убеждений данного лица. Тот же Урхаеци множество чистокровных армян называет «hорром» (грек-византиец – Pandukht), конечно, имея в виду их греческое вероисповедание».

Возвращаясь к основной теме, попытаемся обобщить вышесказанное и отметить основные фазы этого явления политической трансформации, оставшейся полностью незамеченной современниками:

1) 978 г.

Наследником бездетного Давида кюрапахата (961-1000) становится его приемный сын – сын его троюродного (по отцу) брата Гургена (975-978, князь князей), внук Смбата (954-958) – другого сына Атрнерсе I-го (881-888, 888-923, царь), сын сестры последнего и бездетного царя Абхазии Феодосия III Слепого (976-978, 987-988), правитель Картлии Баграт I-ый (975-978 – правитель Картлии, 978-980 – правитель Картлии и царь Абхазии, 980-1014 – царь Картлии), который при активной поддержке Давида II Великого, а также части грузинских и абхазских князей, в 978 году провозглашается царем, становясь носителем титула царя Абхазского царства – «тагавор абхазац».

2) 980 г.

При активной поддержке Давида II Великого, а также грузинских и абхазских князей, Баграт I-ый берет под свою власть также и Картлию. Создаются государство, которое включает западная часть царства Иберии (прямо на запад от линии Мцхета – Аланские ворота) и Картлийское царство, а так же Абхазия, а его царь наследует часть титула Артануджского царства – «тагавор врац», провозглашаясь теперь «тагавор абхазац ев врац». В результате, владевшее ранее территорией Картлии Артануджское царство, подобно Римской империи в 395 году, разделилось на две части: были образованы два царства – одно – по всем атрибутам армянское – в Артанудже, второе – по всем атрибутам грузинское – в Картлии. Причем последнее включало в себя также и территорию Абхазского царства. Однако при жизни Давида II Великого в конце Х века это не имело абсолютно никакого значения, поскольку Баграт I-ый был приемным сыном артануджского царя, и пока что слабое политически, царство Картлии находилось в сфере влияния Давида II Великого, под властью которого оказалась также и территория бывшего Абхазского царства.

3) 1000 г.

Давида кюрапахат умирает, территория его царства переходит к Византии, а титул «тагавор абхазац ев врац» – приемному сыну Баграту I-му, который становится носителем титула «тагавор абхазац, врац ев hайоц». Этим Артануджское царство, в лице нового носителя царского титула, де-юре объединялось с царством Картлии, однако, де-факто прекращало свое существование, потому что его территория становилась территорией Византии. Аналогичным образом после 476 года Западная Римская империя де-юре объединилась с Византией, поскольку единственным носителем титула римского цезаря оставался византийский император, однако де-факто прекратила свое существование, потому что его территория перешла государству, созданному предводителем римских наемников Одоакром (476-490), а с 490 года – царству остготов.

4) Первая четверть ХI века.

Потеряв часть земель, являвшихся родовым гнездом, существующее только де-юре Артануджское царство, стало приобретать грузинский облик, и уже не только в этническом аспекте. В отличие от прежних времен, когда большую часть территории последнего составляли армянские земли и только малую часть – грузинские, теперь, с точки зрения территориального охвата, в этом царстве стали преобладать грузинские, абхазские и цанарские земли, а армянские составляли лишь малую часть территории царства. В свою очередь, потеряв провинции, сплошь заселенные армянами – север Высокой Армении, западные гавары Тайка и Гугарка, «тагавор врац, абхазац ев hайоц» Баграт I-ый и его потомки фактически владели царством, большинство населения которого составляла грузинская и, почти полностью огрузиненная, абхазо-цанарская этносовокупность. Точно так де-юре Римская империя, а де-факто только Византия, после потери в 476 году Апеннинского полуострова, включала в свой состав территории, в основном населенные греками, в результате чего греческий элемент стал окончательно превалировать над римским, в этнокультурном плане создавая греческое государство, которое, вместе с тем, современниками продолжало восприниматься, как «Римская империя».

5) Середина ХI века.

Владетели царства Картлии, предшественники которых – владетели Артануджского царства, бывшие «тагавор врац» только формально и звание это носившие лишь с целью обоснования своих притязаний в отношении территории Грузии, постепенно огрузиниваясь, действительно стали царями Грузии, потому что стали править государством, большая часть которого была составлена из грузинских территорий, а большая часть подданных являлась этническими грузинами.

В конце отметим, что хотя армянский элемент и был отодвинут на второй план, все же он продолжал и до сих пор продолжает сохранять свое важное место в государственных структурах грузинского государства и его общем этнографическом устройстве.

Список использованной литературы:

Алишан Г. «Айрарат», Венеция 1890
Алишан Г. «Арцах», Ереван 1993
Алишан Г. «Сборник исторических материалов об армянах», Венеция 1901
Алишан Г. «Ширак», Венеция 1881
Алишан Г. «Сисуан», Венеция 1885
Алишан Г. «Сисакан», Венеция 1893
Ширакаци А. «Летопись», Ереван 1979
Бабаян Л. О. «Отрывки из историографии Армении эпохи развитого феодализма», Ереван 1981
Бакур «Гюлистан-наме», Ереван 2005
Гельцер Г. «Краткая история армян», Вена 1897
Еремян С. Т. «Армения по «Ашхарацуйцу»», Ереван 1963
Продолжатель Теофана «Хронология», Ереван 1990
Арцруни Т. и Аноним «История дома Арцруни», Ереван 1999
Лео «История армянского народа» /собрание сочинений в 10 томах/, Ереван 1960-1989
Багрянородный К. «Об управлении империей», Ереван 1970
Багрянородный К. «Биография Василия I-го Македонского», Ереван 1970
Багрянородный К. «О церемониях Византийского царского двора», Ереван 1970
Багрянородный К. «О военных фемах», Ереван 1970
Багрянородный К. «О нерукотворных ликах Христа», Ереван 1970
История армянского народа, тома 1-8, Ереван 1968-1984
Арутюнян Б. А. «Атлас истории Армении», часть «А», Ереван 2005
Арутюнян Г. А. «Армения в IX-XI вв.», Ереван 1959
Драсханакертци О. «История Армении», Ереван 1996
Ованнисян М. «История арабских стран», Ереван 2003
Парпеци Г. «История Армении», Ереван 1982
Чанашян Г. М. «Давид Куропалат», Венеция 1972
Матевосян Р. И. «Ташир-Дзорагет», Ереван 1982
Манандян Я. А. «Критический обзор истории армянского народа», тома 1-5, Ереван 1945-1957
Мелик-Бахшян С. Т. «Армения в VII-IX веках», Ереван 1968
Мелик-Бахшян С.Т. «История армянского народа», Ереван 1963
Асори М. «Хронология», Москва 1979
Чамчян М. «История Армении», Ереван 1985
Анеци М. «История», Санкт-Петербург 1879
Айриванци М. «Хронологическая история», Санкт-Петербург 1869
Хоренаци М. «История Армении», Ереван 1997
Каганкатваци М. «История страны Агванк», Ереван 1969
Анеци С. «Собрание сочинений историков», Вагаршапат 1893
Таронеци С. «Всеобщая история», Ереван 2000
Орбелян С. «История Сюника», Ереван 1986
Страбон «География», Ереван 1940
Аревелци В. «Всеобщая история», Ереван 2001
Бюзанд П. «История Армении», Ереван 1987
«Картлис-Цховреба», Ереван 1934-1936
Анчападзе Э. В. «Дружба извечная, нерушимая», Сухуми 1972
Анчападзе Э. В. «Из истории средневековой Абхазии», Сухуми 1959
Анчападзе Э. В «Очерк этнической истории абхазского народа», Сухуми 1972
Бердзишвили Н. А. «История Грузии», Тбилиси 1962
Меликашвили Г. «Очерк истории Грузии», Тбилиси 1989
Тапселл Р. «Монархи, правители, династии и царские дома мира», Лондон 1983

перевод выполнил Pandukht
Искушенный читатель, возможно, заметит, что вместо принятого грузинской историографией Давида III-го, уважаемый Мгер называет Давида Великого II-ым, а принятого у грузин Баграта III-го, соответственно, Багратом I-ым. Хотелось бы пояснить, но Мгер это уже сделал в книге 28-ой. Привожу этот отрывок:

Вопрос «порядковой нумерации» царей Картлийского царства, носивших одинаковые имена, до сего дня в литературе однозначного решения не получил.

Разные специалисты предлагают различные подходы. Причем каждый, принимая за основу свою дату возникновения царства Картлии, вносит в собственный список или изымает из него какого-либо царя.

1) Так, согласно самому распространенному подходу, за отправную точку отсчета картлийских царей берется артануджский князь Ашот Багратуни (782-786 – князь князей, 876-826). Руководствуясь этим принципом, в «нумерацию» царей Картлийского царства добавляются, к примеру, артануджский князь Баграт Багратуни (826-876), Давид Багратуни (876-881) или назначенный Артануджским царством правителем Картлии Баграт Младший Багратуни (958-975), как соответственно, «Баграт I-ый», «Давид I–ый» и «Баграт II-ой». Однако этот подход содержит две серьезные ошибки:

а) Артануджское княжество по своей сути было армянской государственной единицей, и его властители не могут считаться грузинскими царями и, соответственно, не могут быть добавлены в ряд картлийских царей.

б) Артануджское княжество до 888 года не являлось царством, и, уже только по этой причине те же Баграт Багратуни (826-876) или Давид Багратуни не могут считаться царями и добавляться в царский список Картлии.

2) Согласно еще одному распространенному подходу, родоначальником Картлийского царства считается Атрнерсе I-ый (881-888, 888-923 – царь). Руководствуясь этим принципом, в список царей Картлии добавляются и цари Артануджского царства, например – Давид I-ый (923-937) и Давид II-ой Великий (961-1000). Однако этот подход также содержит отмеченную выше ошибку, поскольку захватывает в царский список Картлии и артануджских царей, представляющих воплощение армянской государственности.

3) Существует еще один подход, который исчисляет «нумерацию» царей Картлии непосредственно из Иберийского царства. Однако серьезную ошибку имеет и этот, принципиально корректный, ныне практически неиспользуемый подход. Согласно ему в ряды «грузинских царей» записываются эрисмтавары Грузии и даже князья, что, конечно же, неприемлимо. Так, оформляется существование Гургена III-го, Атрнерсе I-го и Атрнерсе II–го (в действительности имеются в виду эрисмтавары Грузии Гурген-Гуарам (568-595) и Атрнерсе (650-685), а также сын Степаноса и внук Гурген-Гуарама, князь Кахетии Атрнерсе Багратуни (627-639)), – причем даже не уточняется, правителями какого государства были последние, поскольку Иберийского царства уже не существовало, а царство Картлии еще не было создано.

Мы предлагаем другую систему, в которой, принимая за основоположника провозглашенного в 978 г. «царем Абхазии» Баграта Багратуни и называя его Багратом I-ым, факт его провозглашения в 980 г. «царем Грузии» считаем годом создания царства Картлии. Руководствуясь получившим детальное обоснование выше обзором, «порядковую нумерацию» царей существовавшего в 980-1800 годы царства Картлии, мы начинаем именно с Баграта I-го.

Северные Багратуни

В государственной системе Анийского царства
Мгер Акопян

Данная статья посвящена этно-политической истории северней ветви рода Багратуни (Северные Багратуни) и ее трансформации. Особая важность темы данной стати состоит в том, что указанное царство некогда не рассматривалось как армянское, а ее история – как часть армянской истории.
В статье анализированы составные государственные признаки этого царства, как средневекового государства, указывается их армянская суть. Этими признаками являются:
1) территория, на которой находилась это государство,
2) народ, который проживает в этом государстве,
3) правящая династия, которая правит указанном государстве,
4) государственные символы, которые находились в обороте в указанном государстве.
На основе анализа вышеприведенных параметров автор приходит к выводу, что в данном случае, в лице указанного государства, мы имеем дело с армянским государством, которая находилась в Армении, в котором проживали армяне, государство, где правящая династия и ее символика дают все основания, для того, чтоб охарактеризовать это государство, как армянское.
В работе англизированы и показаны те процессы, которые привели сначала к становлению власти Северных Багратуни над территорией Грузии, а затем и в трансформацию их в грузин и в правителей грузинского государства. Впервые вводится в оборот название ”Артануджское царство”, как название царства, которое существовала на северных территориях Армении и отчасти в Грузии и в многом на основе которого далее произошло становление царства Картли. В статье англизированы основные признаки государственности Артануджского царства и на их основе показана армянская суть Артануджского царства.
В конце статьи в сжатом виде представлены те основные вехи этно-политической истории Артануджского царства и царства Картли, которые привели к созданию грузинского царства на основе изначально армянского Тайк – Артануджское царство :
1) 978 год,
2) 980 год,
3) 987 год,
4) 1000 год,
5) 1044 год,
6) 1065 год,
7) 1079 год,
8 ) 1089 год,
9) 1118 год,
10) 1177 год,
11) 1184 год,
12) 1213 год.
В статье анализированы этапы и глубокие этно-политические процессы, которые привели сначала к тому, что изначально армянский род Багратуни постепенно становился грузинским, а потом – к окончательному падению первенствующей роли армян в указанном царстве.
На фоне основной тематики стати анализированы и такие вопросы, как проблема: ”нумерации” царей Артануджкого царства и царства Картли, вопрос происхождения рода Багратуни, политическая история армян, которые оказались в составе царства Картли, их роль и значение. На основе анализа весьма сложного и некогда раньше не анализированного процесса, в статье описан тот процесс, в результате которого род Багратуни стал грузинским царским родом, а царство Картли – государством, в котором первенствующую роль стало принадлежать грузинам.
Статья может иметь важное значение и для истории абхазов, так-как оно анализирует важные вехи также и истории этого народа, история которого изучена крайне плохо и политизировано.
Автор надеется, что данное скромное исследование послужит началом к дальнейшему более глубокому изучению темы.

Северные Багратуни в государственной системе
Анийского царства
Мгер Акопян

Данная статья посвящена этно-политической истории северней ветви рода Багратуни (Северные Багратуни) и ее трансформации. В работе анализированы и показаны те процессы, которые привели сначала к становлению власти Северных Багратуни над территорией Грузии, а затем и в трансформацию их в грузин и в правителей грузинского государства. Впервые вводится в оборот название “Артануджское царство”, как название царства, которое существовала на северных территориях Армении и отчасти в Грузии и в многом на основе которого далее произошло становление царства Картли. В статье анализированы основные признаки государственности Артануджского царства и на их основе показана армянская суть Артануджского царства. В конце статьи в сжатом виде представлены те основные вехи этно-политической истории Артануджского царства и царства Картли, которые привели к созданию грузинского царства на основе изначально армянского Артануджского царства.

Автор надеется, что данное скромное исследование послужит началом к дальнейшему более глубокому изучению темы.

Northern Bagratuni in the state system
kingdom of Ani
Mher Hakobyan

This article focuses on the ethno-political history of the north branch of the Bagratuni (Northern Bagratuni) and its transformation. We analyzed and shows the processes that led first to the establishment of the Northern Bagratuni over Georgian territory, and then to transform them into georgian and rulers of the Georgian state. For the first time introduced into the trafficking called “Тhe kingdom of Artanudzh” as the name of the kingdom, which existed in the northern territories of Armenia and in Georgia, and in part to a large extent on the basis of which further was becoming the kingdom of Kartli. The paper analyzes the main features of statehood the kingdom of Artanudzh and on that basis are shown armenian point of the kingdom of Artanudzh. At the end of the article in a compressed form presents the major milestones of ethno-political history of the kingdom of Artanudzh and Kartli that led to the creation of the georgians kingdom was originally based on the armenian kingdom of Artanudzh.

The author hopes that this modest study will be the beginning to further a better understanding of the theme.

Artanuj Kingdom – The Kingdom of Artanuj

Tayk – Artanuj kingdom – In Armenian history during the early Middle Ages, the Tayk region was the patrimony of the feudal dynasty of the Mamikonyans, and after the Arab invasion, these possessions were acquired by the Bagratids (Bagratuni), and their offspring founded the reigning dynasties in Armenia and in Tayk-Kharjk and called its kingdom the Armenian Kingdom of the Northern Bagratuni (Georgian Bagratids – Bagratuni-Bagrationi – why? because later they wanted to unite the lands of Shida-Kartli – Iveria (Upper Armenia) with Armenia – but this was opposed by Abkhazia Zavaeva Artanuj kingdom).

The Bagratid Era

The Armenian kingdom of the Northern Bagratunis, the basis of which was the principality created in 782 by Ashot, the son of Atrnerse Bagratuni, and in which the renewed branch of the Northern Bagratunis ruled, at different times and to varying degrees included the province of Tayk of Greater Armenia, the northern gavars of High Armenia, the central and western gavars of the province of Gugark, as well as the eastern gavars of the province of Lesser Armenia.

The first of these is associated with the increase in the span and the corresponding rise of the central arch of the facade. The second is associated with the relatively narrow second and fourth arches of the five-part structure of the facade – those arches that encircle the triangular niches.

In neighboring Georgia, the arcature dates back to the 10th century – at least this can be judged from the surviving and documented dated church in Doliskana in Shavsheti (954-958), and the stylistically close church in Zegani (Zaki) in Erusheti, attributed to the second half of the 10th century. The arcature, similar in its structure to the Armenian examples, is present here only on the drums.

In combination with an umbrella tent, it also decorated the drums of the church in Porta, identified with the Khandzta monastery (first half of the 10th century) and the church of the Opiza monastery (first half or middle of the 10th century). The interpretation of the forms and dating of some other monuments to the 10th century is questionable. The further development of Georgian arcature is associated with the architectural tradition of the Taik (Tao) region, where the second stage of active church construction, which took place in the 10th century, coincided with the process of Iberianization of the local Armenian population.

At one time, T. Marutyan showed the Armenian foundations of Taika architecture, and V. Beridze revealed its role in the development of Georgian architecture of the Bagratid era.

Both approaches turned out to be productive, and the conclusions were justified, and the question of the evolution of the arcature once again confirms them.

Moreover, to Marutyan’s concept we should add the Byzantine and Georgian stream of formation of the art of the Chalcedonians of Taika-Tao, and to Beridze’s concept – the fact of the influence of this art not only on Georgia, but also, in part, on the art of Armenia and even Byzantium.

In Tayk, the arcade was known since the 5th century (Banak). As in Ani, in the second half of the 10th century, the arcade was transferred from faceted forms to flat facades, and perhaps this happened earlier than in Ani, which is the basis for the version about the influence of the architecture of the Chalcedonian Armenians on the main monuments of the Anti-Chalcedonian Armenians.

As already mentioned, in 885 the Armenian (main) branch of Bagratuni proclaimed itself “king of all Armenians.” After that, it encouraged its younger branch in the north (descendants of Ashot Bagratuni, who had extensive holdings in Gugark and Tayk) to also proclaim themselves kings. This was in 889.

But the question arose – what to call them? There were already “kings of all Armenians” (Ani Bagratuni) and the northern branch did not want, and was not able to bear the title of “king of Armenians” as well, since there could not be two “kings of Armenians”, and the main branch would not allow it…

And here was a successful solution. The fact is that the Ani branch of the Bagratuni ruled over all the lands of Armenia and, by definition, Georgia. That is why, in order to JUSTIFY ITS RIGHTS to the Georgian lands (north of Gugark – about 41.8 N. width) and also to “provide” its younger branch with the royal title without harming itself, it proclaimed them kings of the Georgians.

And immediately after this, the northern branch of the Bagratuni, whose kingdom was called the kingdom of Artanuji, began to gain strength and eventually, by the year 980, achieved the impoverishment of the Georgian lands into its composition.

And this is where the misadventures with the fate of this original Armenian kingdom, which we have already spoken about, began.

After the kingdom of Artanuji lost its basis ARMENIAN POSSESSIONS and began to exist more on Georgian lands, it naturally turned out that the Armenians in the kingdom became even fewer and the impoverished Abkhazian ethnic group began to seriously dominate in quantitative terms.

But this process is visible now. And then, in the first half of the 11th century, in the eyes of contemporaries, this kingdom was still the kingdom of Taika – Artanuji,

Moreover, the Bagratuni branch, initially proclaimed “Georgian kings” for political reasons, has now IN FACT BECOME one.

Already Bagrat II As a result, unlike the previous (years 889-1000), when the Armenian nobles were in a privileged position in the kingdom, the Georgian nobles moved into a privileged position

It is worth adding that the historical fate of the said territories before Strabo can be traced by Leontiy Mroveli and Movses Khorenatsi, who also eventually come to the conclusion that the territories were initially part of the Armenian kingdom and only then came under the rule of Iberia. And this, mind you, I am not even talking about the Ararat kingdom, where the territory of “Taok and Goderdzakan” is known as part of the kingdom – this is the same Tayk.

By the way, even if you look at it geographically – Georgia begins right after Akhltskha – anyone who enters Armenia by car through the Borjomi Gorge will immediately notice that both the climate and the landscape change immediately.

Tao-Klarjeti and the question of “Armenianness” and “Georgianness”

Tao-Klarjeti/Taik-Kgarchk, which was part of the main part of Armenia until 1100-1850, and then in Georgia

In reality, however, it is historically known that a native of Tayk, Nerses, was the Catholicos of the Armenians (Nerses III Tayetsi, 641-661), but agreed to accept dyophysitism and was excommunicated from the Armenian Church.

640 march – the Patriarch of Georgia was from Javakhk Koryun, he, under pressure from Byzantium, accepted Chalcolithiasis and was excommunicated from the Armenian Apostolic Light Church

This fact itself testifies to such a possibility, especially since there are indisputable facts about other Armenian Orthodox who lived and acted in other parts of the Byzantine Empire, remote from Georgia, and, nevertheless, are not considered either Georgians or Greeks (e.g. Philartos Varazhnuni, the Macedonian dynasty in Byzantium, etc.). At the same time, the author does not notice the Armenian presence in the region, especially since many toponyms, in particular in Tao/Tayk, were purely Armenian (e.g. Bana/Banak – army, Ishkhan – prince)

Whose lands? The problem of Javakheti in historiography and beyond today.

The problem of the region of Javakheti, compactly populated by Armenians and located within Georgia, is one of the few issues in Armenian-Georgian relations that are not only discussed in a historical perspective, but also have a very modern geopolitical significance. In Armenia, historiography is basically silent about Javakheti, and their historical affiliation is an open question for Armenian historiography, although since the 19th century this region has been considered as Armenian as, say, Karabakh, or the Van region, or the Ararat Valley. At the present time, unlike at the beginning of the 20th century, there are no disputed areas on the Armenian-Georgian border, but the issue of cultural, social and economic integration/autonomy of the Armenians of Javakheti remains an issue, since under the USSR this territory was more connected with neighboring Armenia than with the rest of Georgia.

The most important specific features of the state in general and the medieval state in particular are:

a) the territory on which this state is located,

b) the people who inhabit this state,

c) the ruling family that rules in this state,

d) those official symbols that are accepted in this state.

1) The Artanuj kingdom was located in Armenia. This is such an obvious fact that only historians brought up on the concept of “friendship of peoples” that is far from reality and blinded by its false shine and who proclaimed the whole of Northern Armenia (Gugark, Taik, north-eastern gavars of High Armenia and Ayrarat) Georgian chauvinists can claim the opposite. For complete clarity, we note that this kingdom included mainly the Armenian provinces of Gugark and Taik, as well as part of High Armenia.

2) The overwhelming majority of the population of this kingdom were Armenians. This is also an obvious fact, since even now this is evidenced by the scattered khachkars, remains of monasteries and fortresses with all their characteristic architectural and toponymic features, noted throughout the entire specified territory, despite the consequences of Turkish atrocities, as well as the official and unofficial re-cutting and renaming brought in by the Georgians. In addition, such primary sources as Strabo, Movses Khorenatsi, Pavstos Buzand, Gazar Parpetsi, Anania Shirakatsi and others also testify to the north of Gugark as the northern borders of Armenia.

3) The Kingdom of Artanuzhd was ruled by the Bagratuni family, which was typically Armenian in all its activities and made a colossal contribution to the defense of Armenia and the interests of Armenians in the spiritual, secular and military spheres.

This obvious fact was also ignored.

Moreover, Georgian chauvinists, amusingly rewriting history and simply closing their eyes to the evidence of Armenian primary sources, instead taking as a basis their own, historically completely groundless legends, are trying to prove that the Bagratunis who ruled the Artanuj kingdom are directly descended from Jewish ancestors, have no connection with the main branch of the Bagratunis, and that any Armenian spirit is completely absent from them. That’s how it is.

According to the first legend, which is transmitted to us by Constantine Porphyrogenitus, the Bagratuni of the Artanuj Kingdom descended from the King of Israel-Judea David (c. 1012-972 BC) and moved to Iberia in the 5th century. However, the funny thing about this legend is that it is proven to us with a serious expression that in 500 years (from the 5th century to the era in which Constantine Porphyrogenitus lived – the 10th century) in Iberia there were only… three generations of Bagratuni.

According to the second legend, which is transmitted by “Kartlis Tskhovreba”, the forefather of the Bagratunis, named Solomon, was the son of a certain Jew, who was related to the brother of St. Joseph, Cleopas. 27 generations after Cleopas, in the 6th century, the seven sons of Solomon came to Queen Rakel, who ruled in the gavar of Ekegyats, and were baptized. After this, three of the seven brothers established family ties with the Armenian royal house, and the remaining four established themselves in the northern gavars of Armenia. The legend, which at first glance looks more correct, is in fact also completely untenable historically, because the Bagratuni family (and it is simply unscientific to deny this) existed in Armenia much earlier than the 6th century. In turn, there are no facts about Queen Rakel, who ruled in the 6th century in the gavar of Ekegyats, and here, obviously, there was a deliberate or accidental distortion.

Now let’s take a look at the Armenian version of the Northern Bagratuni genealogy.

This version is preserved in its most complete form by Vardan Areveltsi, according to whom “at this time (the second half of the 8th century – M.A.) the Ismailis (in the Arab Caliphate – M.A.) experienced great unrest. Armenia received a respite and the Armenian nakharars began to strengthen their possessions. The leader of the Ismailis (the caliph – M.A.) handed over the Georgian country to the control of Ashot the Patrician (Ashot Bagratuni (782-786 – prince of princes, 786-826) – M.A.), the son of Atrnerse (Atrnerse Bagratuni (782-786 – prince of princes) – M.A.), the grandson of Vasak (Vasak Bagratuni – M.A.) and the great-grandson of Ashot (Ashot the Blind Bagratuni (726-748) – M.A.). He, having arrived in Georgia, conquered it, and, having turned to Leon (Leon IV (775-780) – M.A.) for help, received from him the title of curopalates.”

In another place, Vardan, who stands out for his unbiased view of things, returns to the issue under discussion: “Let us say a few words about the origin of the Armenian and Georgian kings who descended from the Bagratunis. As was said above, from the brave Vardan (Vardan the Brave Mamikonyan (416-451) – M.A.) to Smbat Bagratuni (Smbat Bagratuni (693-726) – M.A.), the Armenian princes received their appointments randomly. The latter was succeeded by Vasak’s son Ashot (Ashot the Blind Bagratuni (726-748) – M.A.), who was blinded by the Mamikonyan princes. Ashot had two sons – Smbat (Smbat Bagratuni (761-775) – M.A.) – the forerunner of the Armenian, and Vasak (Vasak Bagratuni – M.A.) – the forerunner of the Georgian kings. Vasak had a son named Atrnerse (Atrnerse Bagratuni (782-786 – prince of princes – M.A.). From him was born Ashot (Ashot Bagratuni (782-786 – prince of princes, 786-826 – M.A.), and from him, in turn, Bagrat (Bagrat Bagratuni (826-876) – M.A.), who was later killed by his cousin, and he was succeeded by his son David (David Bagratuni (876-881) – M.A.) … Such was the succession of the Georgian kings.”

These are two versions of the Northern Bagratuni genealogy. Which one is more plausible, it is up to you, the reader, to decide…

In our opinion, a comparative analysis of these variants, as well as a systematized analysis of the available facts and information, leads to the same conclusion: the Northern Bagratunis originate from Ashot the Blind Bagratuni (726-748), that is, the truth is given entirely in the Armenian version of the genealogy.

To get a full picture of the situation, we will add that already from the beginning of the 6th century, the Bagratunis, who had already had enormous influence in the northern provinces of Armenia, further strengthened their positions, and after the liquidation of the Iberian Kingdom in 570, holding the position of erismtavar by inheritance, until the middle of the 8th century (the second uprising of Armenia (736-737)) they were in fact the full-fledged masters of Georgia. However, from 737 onwards, the Northern Bagratunis lost their dominance in the territory of Georgia, and their possessions were limited to several gavars of Gugark. And only in 782, when the power of the descendants of Vasak Bagratuni (the son of Ashot the Blind Bagratuni) was established in the northern gavars of Armenia, the renewed branch of the Northern Bagratunis again occupied the positions lost after 737.

4) In 888-980, the rulers of the Artanuj kingdom bore the title of “tagavor vrats ev hayots” (King of Georgia and Armenia – Pandukht). This obvious fact was also ignored, and instead, only one part of the title was brought to the forefront – “tagavor vrats”. However, in reality, as we have already noted, the second formulation, “tagavor hayots”, is also present in the title of the rulers of the Artanuj kingdom. What should have made the Bagratunis, who ruled on the territory of Armenia, who considered themselves Armenians and had mainly Armenian subjects, not only proclaim themselves “tagavor vrats”, but also give this formulation primary place in the title in relation to “tagavor hayots”?

This fact has a remarkable explanation:

the fact is that the rulers of Artanuj proclaimed their kingdom in 888. And before that, their main branch – the Ani Bagratunis already bore the title of “tagavor hayots”. In these conditions, it is natural that the Bagratunis, who were striving for pan-Armenian domination, could not have two “tagavor hayots”, especially since the Northern branch was weaker and depended on the main branch – the Ani Bagratunis;
With this title formulation, the Northern Bagratuni, who seriously fought to achieve dominance throughout the entire territory of Georgia, created a “legal basis” for their claims;
with a similar formulation, the Northern Bagratuni, without entering into direct conflict with the main branch, in any case voiced their demands for the Armenian throne as well. As life has shown, this was not only a theoretical assumption, because starting from 1044 until the end of the 18th century, the royal family that ruled in Kartli, in the event of any convenient pretext, recalled its claims regarding the pan-Armenian throne and sought to seize the territory of Armenia.
Thus, in essence, there are no arguments left to consider the Artanuj kingdom Georgian and, by squeezing its history out of the general context of the history of the Armenian people, automatically refuse to consider the territory of this kingdom an integral part of Armenia.

However, in developing this thesis, it is not worth following the example of Georgian nationalists and going to the opposite extreme and proclaiming the later emerging kingdom of Kartli to be the Armenian political descendant of the Artanuj kingdom.

History is full of twists and turns, and it is often difficult to say when an event began that would later lead to significant historical changes. For example, when did the Roman Empire become Byzantine, and when did the Roman state become essentially Greek? Historians still argue, proposing the years 330 (founding of Constantinople), 395 (division of the Roman Empire between the sons of Theodosius the Great (379-394)) and 476 (dethronement of the last Roman emperor Romulus Augustus (475-476)) . However, states, as ethnocultural phenomena, are not formed by the founding of one city, the artificial division of a country, or the overthrow of an emperor who essentially has no real power.

In our deep conviction, only an administrative-political unit can arise in this way, while a state, as an ethnocultural phenomenon, is created over decades, if not centuries. And from this point of view, Byzantium was formed in 476, when the Roman Empire, which existed before, irrevocably lost Italy. Starting from this time, the Greek element in Byzantium finally acquired a dominant role in relation to the Roman; in the following centuries, the Roman Empire gradually turned into an empire of the Greeks, in which perhaps only faded memories of the past and powerless claims remained Roman. One can argue about all this for a long time, but our goal in this matter is not at all to establish the ultimate truth. We simply wanted to show with this example that states, as ethnocultural phenomena, do not arise suddenly.

Since when did this Armenian kingdom irrevocably embark on the path of becoming Georgian, and what was this fateful moment of transformation? For Armenian history, this is as important a question as for Greek history the question of when the Roman state became the Greek state.

In our opinion, and to some extent this may seem surprising, the death of the Armenian spirit of the kingdom of Artanuja began with one of its largest military-political conquests, i.e. from the moment when the latter managed to include the Abkhazian and Kambechan-Eretian kingdoms into its composition, as well as subjugate the Kakhetian principality.

But, over the course of decades, it became clear that in this united state, the Armenians, who were mainly residents of Tayk and Gugark, no longer constituted an absolute majority. And if their numbers could still be compared with the Georgians, Abkhazians or Tsanars taken separately, then in the case of considering the latter together, they inevitably remained in the minority. And in the Middle Ages, the Georgians, Abkhazians and Tsanars, with certain reservations, could be considered as one religious and political community, since these three nations, being very close to each other in their way of life, also professed one faith – Orthodoxy.

Moreover, only the Georgians surprisingly benefited from the unification in one state, while the Armenians, Abkhazians and Tsanars suffered colossal losses. The changes were especially disastrous for the Abkhazians and Tsanars, since they, being of the same faith as the Georgians, possessing customs and way of life similar to them, in the course of literally several decades almost completely dissolved into the Georgian ethnic group, having genetically strengthened it due to their extreme weakening. It is noteworthy that contemporaries had little idea about the ethnic-demographic processes taking place. Thus, Mateos Urhaetsi calls the ambassador of the King of Kartli George I (1014-1027), who participated in the Battle of Ani in 1021, “vrats ishkhan” (Georgian prince), a little later – “Abkhazian ishkhan”, literally a few lines below – again “vrats ishkhan”, and he almost always calls the Kingdom of Kartli the “Abkhazian Kingdom”. Likewise, John of Sicily calls George I “the Archon of Abkhazia”, and the Kingdom of Kartli – “Abkhazia”. From this point of view, the Armenians of Tayk, Gugark and High Armenia held on tightly, and this is explained by the fact that their neighbor was initially the strong Kingdom of Ani, and later the regions of Byzantium, which were entirely populated by Armenians. In addition to everything else, the Armenians differed from the Georgians in the religious aspect and, therefore, were more difficult to assimilate. At the same time, Orthodoxy found a certain spread in these Armenian lands, as a result of which many Armenians, gradually losing their national identity, becoming Georgian believers and eventually Georgians, genetically strengthened the Georgian ethnic group.

This phenomenon has another, historical and theoretical content: in literature, many purebred Armenians are called “Georgians”. Thus, Prince Karadur, descended from the Mamikonyans, Liparit the Brave Orbelian (1021-1058) is called “Georgian” by Mateos Urhaetsi. In the same way, he characterizes Grigor Bakurian, whom Anna (Komena – Pandukht) in the “Alexiad” directly calls “Armenian” and who, by the way, signed with Armenian letters. Nikolai Marr also drew attention to this interesting point, and academician G. Bartikyan, discussing and fairly explaining the said fact, noted: “In the Middle Ages, nationality was judged based on the religious beliefs of a given person. The same Urhaetsi calls many purebred Armenians “horr” (Greek-Byzantine – Pandukht), of course, having in mind their Greek religion.”

Returning to the main topic, we will try to summarize the above and note the main phases of this phenomenon of political transformation, which remained completely unnoticed by contemporaries:

1) 978

The heir of the childless David Kurapakhat (961-1000) was his adopted son, the son of his second cousin (on his father’s side) Gurgen (975-978, prince of princes), the grandson of Smbat (954-958), another son of Atrnerse I (881-888, 888-923, king), the son of the sister of the last and childless king of Abkhazia Theodosius III the Blind (976-978, 987-988), the ruler of Kartli Bagrat I (975-978 – ruler of Kartli, 978-980 – ruler of Kartli and king of Abkhazia, 980-1014 – king of Kartli), who, with the active support of David II the Great, as well as some of the Georgian and Abkhaz princes, in 978 is proclaimed king, becoming the bearer of the title of king of the Abkhazian kingdom – “tagavor abkhazian”.

2) 980 g.

With the active support of David II the Great, as well as the Georgian and Abkhaz princes, Bagrat I also took Kartli under his control. A state was created that included the western part of the kingdom of Iberia (directly west of the Mtskheta – Alan Gate line) and the Kartli kingdom, as well as Abkhazia, and its king inherited part of the title of the Artanuj kingdom – “tagavor vrats”, now proclaiming himself “tagavor abkhazats ev vrats”. As a result, the Artanuj kingdom, which had previously ruled the territory of Kartli, like the Roman Empire in 395, was divided into two parts: two kingdoms were formed – one – by all attributes Armenian – in Artanuj, the second – by all attributes Georgian – in Kartli. Moreover, the latter also included the territory of the Abkhazian kingdom. However, during the life of David II the Great at the end of the 10th century, this had absolutely no significance, since Bagrat I was the adopted son of the Artanuj king, and the still politically weak kingdom of Kartli was in the sphere of influence of David II the Great, under whose rule the territory of the former Abkhazian kingdom also came to be.

3) 1000 g.

David’s kyuraphat dies, the territory of his kingdom passes to Byzantium, and the title of “tagavor abkhazants ev vrats” – to his adopted son Bagrat I, who becomes the bearer of the title “tagavor abkhazants, vrats ev hayots”. With this, the Artanuj kingdom, in the person of the new bearer of the royal title, de jure united with the kingdom of Kartli, however, de facto ceased to exist, because its territory became the territory of Byzantium. Similarly, after 476, the Western Roman Empire de jure united with Byzantium, since the Byzantine emperor remained the only bearer of the title of Roman Caesar, but de facto ceased to exist, because its territory passed to the state created by the leader of the Roman mercenaries Odoacer (476-490), and from 490 – to the kingdom of the Ostrogoths.

4) First quarter of the 11th century.

Having lost part of the lands that were the family nest, the Artanuj kingdom, which existed only de jure, began to acquire a Georgian appearance, and not only in the ethnic aspect. Unlike previous times, when most of the territory of the latter consisted of Armenian lands and only a small part of Georgian, now, in terms of territorial coverage, Georgian, Abkhazian and Tsnar lands began to predominate in this kingdom, and Armenian lands constituted only a small part of the territory of the kingdom. In turn, having lost the provinces completely populated by Armenians – the north of High Armenia, the western gavars of Taika and Gugark, “tagavor vrats, Abkhazians ev hayots” Bagrat I and his descendants actually owned a kingdom, the majority of the population of which was Georgian and, almost completely Georgianized, Abkhazian-Tsnar ethnic group. In the same way, de jure the Roman Empire, and de facto only Byzantium, after the loss of the Apennine Peninsula in 476, included in its composition territories mainly populated by Greeks, as a result of which the Greek element finally began to prevail over the Roman, in ethnocultural terms creating a Greek state, which, at the same time, contemporaries continued to perceive as the “Roman Empire”.

5) Middle of the 11th century.

The rulers of the kingdom of Kartli, whose predecessors were the rulers of the Artanuj kingdom, who were “tagavor vrats” only formally and bore this title only for the purpose of substantiating their claims regarding the territory of Georgia, gradually becoming Georgianized, actually became the kings of Georgia, because they began to rule a state, the greater part of which was made up of Georgian territories, and the greater part of its subjects were ethnic Georgians.

In conclusion, we note that although the Armenian element was pushed into the background, it nevertheless continued and continues to retain its important place in the state structures of the Georgian state and its general ethnographic structure.

List of references:

Alishan G. “Ayrarat”, Venice 1890
Alishan G. Artsakh, Yerevan 1993
Alishan G. “Collection of historical materials about Armenians”, Venice 1901
Alishan G. «Chirac», Venice 1881
Alishan G. “Sisuan”, Venice 1885
Alishan G. “Sisakan”, Venice 1893
Shirakasi A. Chronicle, Yerevan 1979
Babayan L. O. “Excerpts from the historiography of Armenia in the era of developed feudalism”, Yerevan 1981
Bakur “Gulustan-name”, Yerevan 2005
Geltser G. “A Brief History of the Armenians”, Vienna 1897
Eremyan S. T. “Armenia according to “Ashkharatsuyts””, Yerevan 1963
The successor of Theophanes “Chronology”, Yerevan 1990
Artsruni T. and Anonymous “History of the House of Artsruni”, Yerevan 1999
Leo “History of the Armenian people” /collected works in 10 volumes/, Yerevan 1960-1989
Porphyrogenitus K. “On the management of the empire”, Yerevan 1970
Porphyrogenitus K. “Biography of Basil I of Macedon”, Yerevan 1970
Porphyrogenitus K. “On the ceremonies of the Byzantine royal court”, Yerevan 1970
Porphyrogenitus K. “On military themes”, Yerevan 1970
Porphyrogenitus K. “On the Faces of Christ Not Made by Hands”, Yerevan 1970
History of the Armenian people, volumes 1-8, Yerevan 1968-1984
Arutyunyan B.A. “Atlas of the History of Armenia”, part “A”, Yerevan 2005
Arutyunyan G.A. “Armenia in the IX-XI centuries”, Yerevan 1959
Draskhanakerttsi O. “History of Armenia”, Yerevan 1996
Hovhannisyan M. “History of Arab countries”, Yerevan 2003
Parpetsi G. “History of Armenia”, Yerevan 1982
Chanashian G. M. “David Kuropalat”, Venice 1972
Matevosyan R. I. “Tashir-Dzoraget”, Yerevan 1982
Manandyan Ya. A. “Critical Review of the History of the Armenian People”, volumes 1-5, Yerevan 1945-1957
Melik-Bakhshyan S. T. “Armenia in the VII-IX centuries”, Yerevan 1968
Melik-Bakhshyan S.T. “History of the Armenian people”, Yerevan 1963
Asori M. “Chronology”, Moscow 1979
Chamchyan M. “History of Armenia”, Yerevan 1985
Anetsi M. “History”, St. Petersburg 1879
Ayrivantsi M. “Chronological History”, St. Petersburg 1869
Khorenatsi M. “History of Armenia”, Yerevan 1997
Kaghankatvatsi M. “History of the country of Aghvank”, Yerevan 1969
Anetsi S. “Collected Works of Historians”, Vagharshapat 1893
Taronetsi S. “General History”, Yerevan 2000
Orbelian S. “History of Syunik”, Yerevan 1986
Strabo “Geography”, Yerevan 1940
Areveltsi V. “General History”, Yerevan 2001
Buzand P. “History of Armenia”, Yerevan 1987
“Kartlis-Tskhovreba”, Yerevan 1934-1936
Anchapadze E.V. “Eternal, unbreakable friendship”, Sukhumi 1972
Anchapadze E.V. “From the history of medieval Abkhazia”, Sukhumi 1959
Anchapadze E. In “Essay on the Ethnic History of the Abkhaz People”, Sukhumi 1972
Berdzishvili N.A. “History of Georgia”, Tbilisi 1962
Melikashvili G. “Essay on the History of Georgia”, Tbilisi 1989
Tapsell R. “Monarchs, Rulers, Dynasties and Royal Houses of the World”, London 1983
The experienced reader may notice that instead of David III, accepted by Georgian historiography, the respected Mher calls David the Great II, and Bagrat III, accepted by the Georgians, Bagrat I. I would like to clarify, but Mher has already done so in Book

I quote this passage:

The question of the “ordinal numbering” of the kings of the Kartli kingdom, who bore the same names, has not received a clear solution in literature to this day.

Different experts offer different approaches. Moreover, each, taking as a basis their own date of the emergence of the kingdom of Kartli, adds to their own list or removes from it some king.

1) Thus, according to the most widespread approach, the starting point of the Kartlian kings is taken to be the Artanuj prince Ashot Bagratuni (782-786 – prince of princes, 876-826). Guided by this principle, the “numbering” of the kings of the Kartlian kingdom includes, for example, the Artanuj prince Bagrat Bagratuni (826-876), David Bagratuni (876-881) or Bagrat the Younger Bagratuni (958-975), appointed by the Artanuj kingdom as the ruler of Kartli, respectively, as “Bagrat I”, “David I” and “Bagrat II”. However, this approach contains two serious errors:

a) The Artanuj principality was essentially an Armenian state unit, and its rulers cannot be considered Georgian kings and, accordingly, cannot be added to the ranks of Kartlian kings.

b) The Artanuj principality was not a kingdom until 888, and for this reason alone, the same Bagrat Bagratuni (826-876) or David Bagratuni cannot be considered kings and added to the royal list of Kartli.

2) According to another widespread approach, the founder of the Kartli kingdom is considered to be Atrnerse I (881-888, 888-923 – king). Guided by this principle, the kings of the Artanuj kingdom are also added to the list of kings of Kartli, for example – David I (923-937) and David II the Great (961-1000). However, this approach also contains the above-mentioned error, since it includes the Artanuj kings, who represent the embodiment of Armenian statehood, in the royal list of Kartli.

3) There is another approach that calculates the “numbering” of the kings of Kartli directly from the Iberian Kingdom. However, this fundamentally correct, now practically unused approach also has a serious error. According to it, the erismtavars of Georgia and even princes are included in the ranks of the “Georgian kings”, which, of course, is unacceptable. Thus, the existence of Gurgen III, Atrnerse I and Atrnerse II is formalized (in reality, this refers to the erismtavars of Georgia Gurgen-Guaram (568-595) and Atrnerse (650-685), as well as the son of Stepanos and grandson of Gurgen-Guaram, the prince of Kakheti Atrnerse Bagratuni (627-639)), – and it is not even specified which state the latter ruled, since the Iberian Kingdom no longer existed, and the Kingdom of Kartli had not yet been created.

We propose another system, in which, taking Bagrat Bagratuni, proclaimed in 978 as the “King of Abkhazia” as the founder and calling him Bagrat I, we consider the fact of his proclamation in 980 as the “King of Georgia” as the year of the creation of the Kingdom of Kartli. Guided by the review, which received a detailed justification above, we begin the “ordinal numbering” of the kings of the Kingdom of Kartli, which existed in the years 980-1800, precisely with Bagrat I.

Northern Bagratuni

In the state system of the Kingdom of Ani
Mher Hakobyan