Շուշիի հայկական ջարդերի վկան և գրականության անմահ պահապանը

1980 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մոսկվայում մահացավ  Նադեժդա Յակովլևնա Մանդելշտամը՝ ռուս գրող, հուշագիր, լեզվաբան և ուսուցչուհի, որի անունը դարձավ 20-րդ դարի գրականության խորհրդանիշը և Շուշիի հայկական ջարդերի վկայության կարևոր աղբյուր:

Այս անմահ կինը, ծնված 1899 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Սարատովում, իր կյանքի վերջին տարիները նվիրեց ամուսնու՝ Օսիպ Մանդելշտամի ժառանգության պահպանմանը՝ հաճախ փոխելով բնակավայրը և անգիր սովորելով նրա գործերը՝ դրանք փրկելու համար: 1960-1970 թվականներին գրեց իր նշանավոր հուշերը, որոնցում, հատկապես «Երրորդ գրքում», նկարագրեց իր և ամուսնու այցելությունը Լեռնային Ղարաբաղ, Շուշիի 1920 թվականի ջարդերի հետևանքները՝ պատմելով ավերված հայկական թաղամասերի, սպանվածների և փախստականների մասին, որոնք նա տեսավ սեփական աչքերով՝ դառնալով այդ ողբերգության կարևոր վկան: Իոսիֆ Բրոդսկին նրա հուշերը անվանեց 20-րդ դարի մեծագույն գործերից մեկը: Մտերիմ էր Աննա Ախմատովայի հետ և ուղեկցեց ամուսնուն նրա ձերբակալությունների ժամանակ՝ Չերդին և Վորոնեժ: Նադեժդա Մանդելշտամը մնաց որպես կին, որի հուշերը ոչ միայն պահպանեցին Օսիպի ժառանգությունը, այլև վկայեցին Շուշիի հայկական ջարդերի մասին՝ հիշեցնելով 20-րդ դարի ողբերգությունների մասին:

#### Русская версия 

Свидетель резни армян в Шуши и бессмертный хранитель литературы

29 декабря 1980 года в Москве ушла в вечность Надежда Яковлевна Мандельштам — русская писательница, мемуаристка, лингвистка и учительница, чьё имя стало символом литературы XX века и важным источником свидетельств о резне армян в Шуши. Эта бессмертная женщина, родившаяся 30 октября 1899 года в Саратове, последние годы жизни посвятила сохранению наследия мужа Осипа Мандельштама — часто меняя места жительства и заучивая наизусть его произведения, чтобы спасти их. В 1960-1970-х годах написала знаменитые мемуары, в которых, особенно в «Третьей книге», описала свой и мужа визит в Нагорный Карабах, последствия резни в Шуши 1920 года — рассказав о разрушенных армянских кварталах, убитых и беженцах, которые она видела своими глазами, став важным свидетелем той трагедии. Иосиф Бродский назвал её мемуары одним из величайших произведений XX века. Была близка с Анной Ахматовой и сопровождала мужа во время его арестов — в Чердынь и Воронеж. Надежда Мандельштам осталась как женщина, чьи мемуары не только сохранили наследие Осипа, но и засвидетельствовали резню армян в Шуши — напоминая о трагедиях XX века.

#### English Version 

Witness to the Armenian Massacre in Shushi and Immortal Guardian of Literature

On December 29, 1980, in Moscow, Nadezhda Yakovlevna Mandelstam passed into eternity — a Russian writer, memoirist, linguist, and teacher whose name became a symbol of 20th-century literature and an important source of testimonies about the Armenian massacre in Shushi. This immortal woman, born on October 30, 1899, in Saratov, dedicated her last years to preserving her husband Osip Mandelstam’s legacy — frequently changing residences and memorizing his works to save them. In the 1960s-1970s, she wrote her famous memoirs, in which, especially in the “Third Book,” she described her and her husband’s visit to Nagorno-Karabakh, the aftermath of the 1920 Shushi massacre — recounting the destroyed Armenian quarters, the killed, and refugees she saw with her own eyes, becoming a key witness to that tragedy. Joseph Brodsky called her memoirs one of the greatest works of the 20th century. She was close to Anna Akhmatova and accompanied her husband during his arrests — to Cherdyn and Voronezh. Nadezhda Mandelstam remained as a woman whose memoirs not only preserved Osip’s legacy but also testified to the Armenian massacre in Shushi — reminding of the tragedies of the 20th century.

#### Azərbaycan dili versiyası 

Şuşidə erməni qırğınının şahidi və ədəbiyyatın ölməz qoruyucusu

29 dekabr 1980-ci ildə Moskvada əbədiyyətə qovuşdu Nadyejda Yakovlevna Mandelştam — rus yazıçısı, xatirəçi, dilçi və müəllimə, ki, adı XX əsrin ədəbiyyatının simvolu və Şuşidə erməni qırğını haqqında vacib şahidliklərin mənbəyi oldu. Bu ölməz qadın, 1899-cu il oktyabrın 30-da Saratovda doğulub, həyatının son illərini əri Osip Mandelştamın irsini qorumağa həsr etdi — tez-tez yaşayış yerini dəyişdirərək və əsərlərini yadda saxlayaraq onları xilas etmək üçün. 1960-1970-ci illərdə məşhur xatirələrini yazdı, ki, xüsusilə “Üçüncü kitab”da özünün və ərinin Dağlıq Qarabağa səfərini, 1920-ci il Şuşi qırğınının nəticələrini təsvir etdi — öz gözləri ilə gördüyü məhv edilmiş erməni məhəllələri, öldürülənlər və qaçqınlar haqqında danışaraq, o faciənin əsas şahidi oldu. İosif Brodski onun xatirələrini XX əsrin ən böyük əsərlərindən biri adlandırdı. Anna Axmatova ilə yaxın idi və ərini həbsləri zamanı müşayiət etdi — Çerdına və Voroneja. Nadyejda Mandelştam qadın kimi qaldı, ki, onun xatirələri nəinki Osipin irsini qorudu, həm də Şuşidə erməni qırğınına şahidlik etdi — XX əsrin faciələrini xatırladaraq.