Հայաստան Հայկական Լեռնաշխարհ – Armenia Armenian Highland – Армения – Армянское нагорье

Հայ ազգի և Հայաստանի հնադարյան լինելու մասին – Об армянском народе и древности Армении – On the Armenian nation and the antiquity of Armenia

Առաջի Հիշատակումները Հայաստանի մասին Շումերների Ու Բաբելոնցինեի մոտ է,Ամենահնագույն աշխարհի քարտեզնեից մեկի վրա առաջի անգամ Նկարված է Հայաստանը:Խոսք Բաբելոնյան Քարտեզի մասին է,Առաջի անգամ Հայաստանի մասին Հիշատակումը հանդիպում է Շումերների մոտ:Արատտա, շումերական սեպագրերում հիշատակվող երկիր։ Հիշատակումը կապված է Ուրուքի երկու վաղ թագավորներ Էնմերքարի և Լուգալբանդայի հետ, որոնք նաև կան Շումերի թագավորների ցանկում։

Բաբելոնյան Քարտեզ

Աշխարհի ամենահին քարտեզի պատճենը, աշխարհի ժամանակակից պետություններից միայն մեկ երկիր կա

Արատտա

Արատտա, շումերական սեպագրերում հիշատակվող երկիր։ Հիշատակումը կապված է Ուրուքի երկու վաղ թագավորներ Էնմերքարի և Լուգալբանդայի հետ, որոնք նաև կան Շումերի թագավորների ցանկում։

Արատտայի մասին տվյալները մեզ հասել են Էնմերքարի ու Լուգալբանդայի մասին վիպերգերից, ինչպես նաև Գիլգամեշին նվիրված դյուցազնավեպից։ Սեպագիր բնագրերը թվագրվում են 20-18 դարեր մ․թ․ա․։ Հավանաբար Արատտա երկիրը գոյություն է ունեցել ամենավաղը 27-րդ դարում մ․թ․ա․։ Իսկ նրա տեղի հարցում պատմաբանները մինչ օրս չունեն միասնական կարծիք։

Աշխարհագրական տեղադրություն
Շումերական սեպագիր հերոսավեպերում բազմիցս հիշատակվում է, որ Արատտան բարձր լեռնային երկիր է, և Շումերն ու Արատտան կապող երեք ճանապարհ կա, որոնցից մեկը ջրային, երկուսը՝ ցամաքային։ Վիպերգում տալիս է նաև այդ ջրային ճանապարհի անունը՝ «ՈՒրուկի գետ»։ ՈՒրուկով հոսում էր միայն մեկ գետ՝ Եփրատը, և նշվում է, որ Արատտայից Շումեր գնում էին ջրային ճանապարհով, իսկ հակառակը՝ Շումերից Արատտա ցամաքային, այսինքն ջրային ճանապարհը՝ «ՈՒրուկի գետը» (Եփրատ) հյուսիսային լեռներից (Հայկական լեռնաշխարհ) դեպի ՈՒրուկի քաղաք հոսող միակողմանի վերից-վար երթևեկությամբ ջրային ուղի էր։ Այս աշխարհագրական տվյալների հիման վրա անառարկելիորեն կարելի է եզրահանգել, որ Արատտան գտնվել է Բիբլիական «Արարադի երկրում»՝ (Հայկական լեռնաշխարհ)։ Այդ են վկայում նաև Շումերից Արատտա ճանապարհին հիշատակվող տեղանունները։ Դրանցից է, օրինակ, Զամուա երկիրը։ Վերջինս Ուրմիո լճի հարավում էր (ասորեստանյան աղբյուրներում Ուրմիո լիճը կոչվում է «Զամուա երկրի ծով»), հետևաբար շարունակելով Շումեր-Զամուա գիծը՝ անխուսափելիորեն դուրս կգանք Հայկական լեռնաշխարհ։

Պատմություն
Հայաստանի Մ.թ.ա. III-II հազարամյակների պատմության լուսաբանման համար անգնահատելի տեղեկություններ են հաղորդում Միջագետքի հնագույն՝ շումերական և աքքադական գրավոր հուշարձանները։ Շումերներըաշխարհի առաջին քաղաքակրթություններից մեկի ստեղծողները, մինչև Հարավային Միջագետքը յուրացնելը բնակվել են Միջագետքի հյուսիսային և Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններում։ Հեռանալով այնտեղից նրանք երկար ժամանակ պահպանել են կապը լեռնաշխարհի հետ։ Այդ իսկ պատճառով մեր լեռնաշխարհի մասին ամենավաղ հիշատակությունները գտնում ենք շումերական գրավոր հուշարձաններում։ Շումերները ստեղծեցին առաջին սեպագիրը, որը Մ.թ.ա. III-II հազարամյակի երկրորդ կեսին նրանցից փոխառեցին սեմական ծագում ունեցող աքքադացիները, իսկ հետագայում այն լայն տարածում ստացավ Առաջավոր Ասիայի երկրներում, այդ թվում՝ Վանի թագավորությունում։ Շումերական բնագրերում հիշատակվում է Արատտա երկիրը։ Արատտան Հայկական լեռնաշխարհի մինչ օրս հայտնի առաջին վաղ պետական կազմավորումն է։ Նրա մասին տեղեկությունները վերաբերում են Ք.ա. XXVIII-XXVII դարերին։

Պետական կառուցվածք
Արատտան եղել է աստվածապետական (կրոնապետական կամ թեոկրատական) կարգերով երկիր։ Դա պետական կառավարման այն ձևն է, որում և´ աշխարհիկ, և´ հոգևոր ողջ իշխանությանը տիրում էր հոգևոր դասը, որն էլ Աստծո անունից իրականացնում էր իշխանությունը։ Արատտայի արքան միաժամանակ երկրի գերագույն քուրմն էր։ Երկրի ճակատագրին վերաբերող կարևոր հարցերի լուծման համար քրմապետ-արքան գումարում էր ավագների ժողով։ Հիշատակվում է երկրի գլխավոր տնտեսական պաշտոնյան, որը կոչվում էր «կառավարիչ»։ Արատտայում հիշատակվում են նաև տնտեսական ոլորտի պաշտոնյաներ՝ հարկահաններ, վերակացուներ, ինչը խոսում է երկրում արդեն որոշակի զարգացում ստացած պետական համակարգի մասին։

Տնտեսություն
Մեզ են հասել տեղեկություններ նաև Արատտայի և Շումերի տնտեսական հարաբերությունների մասին։ Արատտացիները հացահատիկ և այլ երկրագործական ապրանքներ են ներմուծել և փոխարենը արտահանել մետաղներ ու թանկարժեք քարեր։ Բացի դրանից, հարավ են ուղարկել նաև շինարարական հումք՝«լեռնային քարեր»։ Շումերում որպես քաշող ուժ և փոխադրամիջոց օգտագործվել են ավանակները, Արատտայում՝ ձիերը։ Ձիերի կիրառումը տնտեսության մեջ և ռազմարվեստում բերեց աննախադեպ առաջընթացի։

Զինված ուժեր
Շումերական բնագրերը տեղեկություններ են պահպանել Արատտայի բանակի և պարսպապատ մայրաքաղաքի մասին։ Դրանցից մեկի համաձայն՝ շումերական բանակը պաշարում է Արատտայի համանուն մայրաքաղաքը, սակայն մեկ տարի պաշարելով՝ չի կարողանում գրավել. «Քաղաքից տեղում էին նետեր, ինչպես անձրևն ամպերից, պարսատիկների քարերն անձրևի կաթիլների պես Արատտայի պարիսպներից թափվում էին ամբողջ տարին աղմկոտ սուլոցով։ Օրերն անցնում էին, ամիսները` երկարում, տարին բոլորեց մի ամբողջ շրջան»։

Մշակույթ
Արատտայի մասին կարևորագույն տեղեկություններից մեկն Արատտայում սեփական գրի գործածության փաստն է, ինչն ապացուցվում է նաև Հայկական լեռնաշխարհից հայտնաբերված Մ.թ.ա. III-II . III հազարամյակի մեհենագիր հուշարձաններով, որոնք դեռևս վերծանված չեն։ Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ Արատտայի հիշատակության ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհը միավորված էր մեկ մշակութային գոտում, որը հնագիտական գրականության մեջ ընդունված է կոչել Հայաստանի վաղ բրոնզիդարյան մշակույթ։

Դիցարան

Աստված Այ(Հայ) և Աստծո թոռնուհի Այ(Հայ) – Այա(Հայա)

Հայտնի է, որ Հայկական լեռնաշխարհի հետ էր կապվում իմաստության և տիեզերական ջրերի աստված Հայ(ա) ի պաշտամունքը, որի անվանումը հավանաբար որոշ առնչություններ ունի ուրարտական և հայկական դիցարաններում պահպանված Հալդի և Հայկ անվանումների հետ։ Դիցերի շաքում էր դասվում նաև Շումերի հիշարժան տրուհիներից՝ Ինաննան, որն ըստ հիշատակումների, իր ծագումով սերում էր Արատտայից և հանդիսանում նաև՝ նրա հովանավորը (ենթադրվում է, որ Հայկական լեռնաշխարհի և նրա հարակից երկրների հին պանթեոններում ընդունված Նանե կամ Նանա աստվածուհու նախնական անվանական տարբերակն է)։ Շումերական դիցավեպերում հիշատակվում են նաև Արատտայի Դումուզի և Գեշտինաննա (եղբայր և քույր) դիցերը, որոնց անունները հին հայկական պանթեոնում պահպանվել են Դեմիտր և Գիսանե/Գիսաննա անվանումներով։

Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э

Բեհոստումյան Արձանագրություն

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Первые упоминания об Армении встречаются у шумеров и вавилонян. Армения впервые изображена на одной из древнейших карт мира. Речь идёт о вавилонской карте. Первое упоминание об Армении встречается у шумеров. Аратта – страна, упомянутая в шумерской клинописи. Это упоминание связано с двумя ранними царями Урука, Энмеркаром и Лугальбандой, которые также входят в шумерский список царей.

Вавилонская карта

Копия древнейшей карты мира, единственное из современных государств мира.

Аратта

Аратта – страна, упомянутая в шумерской клинописи. Упоминание связано с двумя ранними царями Урука – Энмеркаром и Лугальбандой, которые также включены в шумерский список царей.

Сведения об Аратте дошли до нас из гаданий об Энмеркаре и Лугальбанде, а также из эпоса, посвящённого Гильгамешу. Клинописные оригиналы датируются XX–XVIII веками до нашей эры. Аратта, вероятно, существовала не ранее XXVII века до нашей эры. И у историков до сих пор нет единого мнения о её местоположении.

Географическое положение
В шумерских клинописных эпосах неоднократно упоминается, что Аратта – высокогорная страна, и что между Шумером и Араттой существуют три пути: один водный и два сухопутных. Випергум также называет этот водный путь «рекой Урука». Через Урук протекала только одна река – Евфрат. Известно, что люди шли из Аратты в Шумер по воде, а из Шумера в Аратту – по суше. Водный путь, то есть «река Урука» (Евфрат), представлял собой односторонний водный путь, текущий с северных гор (Армянского нагорья) к городу Урук. Исходя из этих географических данных, можно с уверенностью заключить, что Аратта находилась в библейской «земле Арарад» (Армянском нагорье). Об этом же свидетельствуют и топонимы, упоминаемые на пути из Шумера в Аратту. Одной из них является, например, страна Замуа. Последняя находилась к югу от озера Урмио (в ассирийских источниках озеро Урмио называется «морем страны Замуа»), поэтому, продолжая линию Шумер – Замуа, мы неизбежно дойдем до Армянского нагорья.

История
Древние шумерские и аккадские письменные памятники Месопотамии предоставляют бесценную информацию для освещения истории Армении III–II тысячелетий до нашей эры. Шумеры, создатели одной из первых цивилизаций в мире, до освоения Южной Месопотамии обитали в северных районах Месопотамии и южных районах Армянского нагорья. Уйдя оттуда, они долгое время поддерживали связь с нагорьем. Именно поэтому самые ранние упоминания о нашем нагорье встречаются в шумерских письменных памятниках. Шумеры создали первую клинопись, которую заимствовали у них аккадцы семитского происхождения во второй половине III–II тысячелетий до нашей эры, а впоследствии она получила распространение в странах Центральной Азии, включая Ванское царство. В шумерских оригиналах упоминается страна Аратта. Аратта — первое известное на сегодняшний день раннегосударственное образование на территории Армянского нагорья. Сведения о ней относятся к XXIII–XXVII векам до н.э.

Государственное устройство
Аратта была страной с теократическим (теократическим или теократическим) строем. Это форма государственного устройства, при которой вся светская и духовная власть принадлежала духовенству, действовавшему от имени Бога. Царь Аратты был также верховным жрецом страны. Для решения важных вопросов, касающихся судьбы страны, жрец-царь созывал собрание старейшин. Упоминается главный экономический чиновник страны, которого называли «губернатором». В Аратте упоминаются также должностные лица в сфере экономики – сборщики налогов, надзиратели, что говорит о государственном устройстве, уже достигшем определённого уровня развития в стране.

Экономика
До нас также дошли сведения об экономических отношениях Аратты с Шумером. Аратта импортировала зерно и другие сельскохозяйственные продукты, а экспортировала металлы и драгоценные камни. Кроме того, они отправляли на юг строительное сырье – «горные камни». В Шумере в качестве тягловой силы и средства передвижения использовались ослы, а в Аратте – лошади. Использование лошадей в экономике и военном деле привело к беспрецедентному прогрессу.

Вооруженные силы
Шумерские рукописи сохранили сведения о войске Аратты и её окружённой стенами столице. Согласно одной из них, шумерское войско осадило одноимённую столицу Аратту, но после года осады не смогло её взять. «Стрелы летели из города, словно дождь из туч, камни пращей, словно капли дождя, с шумным свистом падали со стен Аратты круглый год. Дни шли, месяцы удлинялись, год завершал целый цикл».

Культура
Одним из важнейших сведений об Аратте является факт использования в Аратте собственной письменности, что подтверждается также клинописными памятниками III–II тысячелетий до н. э., обнаруженными на Армянском нагорье и до сих пор не расшифрованными. Интересен также тот факт, что в период упоминания Аратты Армянское нагорье было объединено в единую культурную зону, которую в археологической литературе принято называть культурой ранней бронзы Армении.

Դիցարան

Бог Ай(Хай) и внучка Бога Ай(Хай) – Айя(Хая)

Известно, что Армянское нагорье было связано с культом бога мудрости и космических вод Хай(а), имя которого, вероятно, связано с именами Халди и Айк, сохранившимися в урартской и армянской мифологии. Среди богов была и одна из памятных шумерских богинь – Инанна, которая, согласно упоминаниям, была родом из Аратты и также являлась её покровительницей (предполагается, что она является первоначальным номинальным вариантом богини Нанэ или Нана, принятым в древних пантеонах Армянского нагорья и соседних с ним стран). В шумерских мифах упоминаются также боги Аратты Думузи и Гештинанна (брат и сестра), чьи имена сохранились в древнеармянском пантеоне под именами Демитр и Гисане/Гисанна.

Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э

Бехостумская надпи

////////////////////////////////////////////////////////////////////////

The First Mentions of Armenia are in the Sumerians and Babylonians. Armenia is first depicted on one of the oldest maps of the world. It is about the Babylonian Map. The first mention of Armenia is found in the Sumerians. Aratta, a country mentioned in Sumerian cuneiform. The mention is associated with two early kings of Uruk, Enmerkar and Lugalbanda, who are also in the Sumerian king list.

Babylonian Map

Copy of the oldest map of the world, only one of the modern states in the world

Aratta

Aratta, a country mentioned in Sumerian cuneiform. The mention is associated with two early kings of Uruk, Enmerkar and Lugalbanda, who are also included in the Sumerian king list.

Information about Aratta has come down to us from the vipers about Enmerkar and Lugalbanda, as well as from the epic dedicated to Gilgamesh. The cuneiform originals date back to the 20th-18th centuries BC. Aratta probably existed no earlier than the 27th century BC. And historians still do not have a common opinion about its location.

Geographical location
Sumerian cuneiform epics repeatedly mention that Aratta is a high mountainous country, and that there are three roads connecting Sumer and Aratta, one of which is water, two are land. Vipergum also gives the name of this water road as the “River of Uruk”. Only one river, the Euphrates, flowed through Uruk, and it is noted that people went from Aratta to Sumer by water, and vice versa, from Sumer to Aratta by land, that is, the water road, the “River of Uruk” (Euphrates) was a one-way up-down waterway flowing from the northern mountains (Armenian Highlands) to the city of Uruk. Based on this geographical data, it can be indisputably concluded that Aratta was located in the Biblical “Land of Ararad” (Armenian Highlands). This is also evidenced by the place names mentioned on the way from Sumer to Aratta. One of them is, for example, the country of Zamua. The latter was south of Lake Urmio (in Assyrian sources, Lake Urmio is called the “sea of the country of Zamua”), therefore, continuing the Sumer-Zamua line, we will inevitably reach the Armenian Highlands.

History
The ancient Sumerian and Akkadian written monuments of Mesopotamia provide invaluable information for illuminating the history of Armenia in the III-II millennia BC. The Sumerians, the creators of one of the first civilizations in the world, lived in the northern regions of Mesopotamia and the southern regions of the Armenian Highlands before mastering Southern Mesopotamia. Having left there, they maintained contact with the highlands for a long time. That is why the earliest mentions of our highlands are found in Sumerian written monuments. The Sumerians created the first cuneiform script, which was borrowed from them by the Akkadians of Semitic origin in the second half of the 3rd-2nd millennium BC, and later it became widespread in the countries of Central Asia, including the Kingdom of Van. The Sumerian originals mention the country of Aratta. Aratta is the first early state formation known to date in the Armenian Highlands. Information about it dates back to the 28th-27th centuries BC.

State structure
Aratta was a country with a theocratic (theocratic or theocratic) order. This is a form of state government in which all secular and spiritual power was held by the clergy, who exercised power in the name of God. The king of Aratta was also the supreme priest of the country. To resolve important issues concerning the fate of the country, the priest-king convened a meeting of elders. The country’s chief economic official, who was called the “governor”, is mentioned. Aratta also mentions officials in the economic sphere – tax collectors, overseers, which speaks of a state system that has already reached a certain level of development in the country.

Economy
We have also received information about the economic relations between Aratta and Sumer. The Arattaans imported grain and other agricultural products and exported metals and precious stones in return. In addition, they also sent building raw materials to the south – “mountain stones”. Donkeys were used as a means of traction and transportation in Sumer, while horses were used in Aratta. The use of horses in the economy and military art led to unprecedented progress.

Armed forces
Sumerian manuscripts have preserved information about the army of Aratta and its walled capital. According to one of them, the Sumerian army besieged the capital of the same name in Aratta, but after a year of siege, it was unable to capture it. “Arrows were shot from the city, like rain from the clouds, the stones of the slings, like raindrops, fell from the walls of Aratta with a noisy whistle all year round. The days passed, the months lengthened, the year completed a whole cycle.”

Culture
One of the most important pieces of information about Aratta is the fact of the use of its own script in Aratta, which is also proven by the cuneiform monuments of the 3rd-2nd millennium BC discovered in the Armenian Highlands, which have not yet been deciphered. Also interesting is the fact that during the period of Aratta’s mention, the Armenian Highlands were united in a single cultural zone, which in archaeological literature is commonly called the Early Bronze Age culture of Armenia.

Դիցարան

God Ai(Hay) and God’s granddaughter Ai(Hay) – Aya(Haya)

It is known that the Armenian Highlands were associated with the worship of the god of wisdom and cosmic waters, Hay(a), whose name probably has some connection with the names Haldi and Hayk preserved in Urartian and Armenian mythology. Among the gods was also one of the memorable Sumerian goddesses, Inanna, who, according to references, was originally from Aratta and was also its patron (it is assumed that she is the initial nominal version of the goddess Nane or Nana adopted in the ancient pantheons of the Armenian Highlands and its neighboring countries). Sumerian myths also mention the gods Dumuzi and Geshtinanna (brother and sister) of Aratta, whose names have been preserved in the ancient Armenian pantheon under the names Demitr and Gisane/Gisanna.

Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э

Behostumian Inscription

Հայկական Լեռնաշխարհ Լեռնագրություն – Орнитология Армянского нагорья – Armenian Highlands Ornithology

Լեոնարդո դա Վինչիի ձայնագրությունը Հայկական լեռնաշխարհ – Леонардо да Винчи записывает “Армянское нагорье” – Leonardo da Vinci’s recording Armenian Highlands

Լեոնարդո դա Վինչիի ձայնագրությունը Հայկական լեռնաշխարհ – Леонардо да Винчи записывает “Армянское нагорье” – Leonardo da Vinci’s recording Armenian Highlands

Էջ Լեոնարդո դա Վինչիի «Codex Atlanticus»-ից (folio 393 recto): Վերևում աջ կողմում Հայաստանի քարտեզն է. կենտրոնում՝ Հայաստանի ժայռոտ գագաթի քարտեզը. ներքևում՝ ծանրության ուժը և ծանր մարմնի անկման ազդեցությունը: – Biblioteca Ambrosiana, Միլան, Իտալիա
Страница из Кодекса Атлантикуса Леонардо да Винчи (лист 393 recto). Вверху справа — карта Армении; в центре — карта со скалистой вершиной Армении; внизу — гравитация и последствия падения тяжелого тела. — Библиотека Амброзиана, Милан, Италия
Page from Codex Atlanticus by Leonardo da Vinci (folio 393 recto). Above right is a map of Armenia; in the center, map with rocky peak of Armenia; below, gravity and impact of falling of heavy body. – Biblioteca Ambrosiana, Milan, Italy

Լեոնարդո դա Վինչիի ձայնագրությունը Հայկական լեռնաշխարհ

Պատկերը դա Վինչիի ստեղծագործությունից է, որը հայտնի է որպես Codex Atlanticus, որը նկարագրում է Հայկական լեռնաշխարհը ՝ հայկական լեռների ուրվագծերով և հայկական տեղանքի քարտեզով: Codex Atlanticus- ը Լեոնարդո դա Վինչիսի թղթերի ամենամեծ հավաքածուն է: Սկզբնապես հավաքվել էր քանդակագործ Պոմպեո Լեոնիի կողմից, այն կապված է տասներկու հատորով: Նրա անունը վերաբերում է իր մեծ չափին ՝ համեմատելի ատլասի հետ:

Լեոնարդո դա Վինչին և Հայաստանը

«Կոդեքս Ատլանտիկուսի» մի էջում Լեոնարդոն նկարագրեց լեռան ձևեր և գրառումներ, որոնք այսօր շատերը կապում են Հայկական լեռնաշխարհի հետ։

Անկախ նրանից՝ դա երկրաբանական դիտարկում էր, խորհրդանիշ, թե ինտուիցիա, կարևորն այն է, որ համաշխարհային հանճարը տեսավ և արձանագրեց տեսարաններ, որոնք արձագանքում են հայկական հիշողությանը։

Անտեսանելի թելն այսպես միավորում է իտալական Վերածնունդը և հին Արարատի հողերը։

Леонардо да Винчи записывает “Армянское нагорье”

Изображение представляет собой страницу из произведения да Винчи, известного как Атлантический кодекс, описывающего Армянское нагорье с зарисовками армянских гор и картой местности Армении. Codex Atlanticus – крупнейшее собрание бумаг Леонардо да Винчи. Первоначально собранный скульптором Помпео Леони, он состоит из двенадцати томов. Его название связано с его большим размером, сравнимым с атласом.

Leonardo da Vinci’s recording Armenian Highlands

The image is a page from da Vinci’s work known as the Codex Atlanticus, describing Armenian Highland with sketches of Armenian mountains and a map of Armenian terrain. The Codex Atlanticus is the largest collection of Leonardo da Vincis papers. Originally gathered together by the sculptor Pompeo Leoni, it is bound in twelve volumes. Its name refers to its large size, being comparable to an atlas.

Հայաստան – Армения – Armenia

Портасар-Триалети культура в Армении

Портасар-Триалети – это одна из древнейших культур на территории Армении, датирующаяся эпохой позднего бронзового и раннего железного века (примерно конец II – первая половина I тысячелетия до н.э.). Артефакты этой культуры, такие как характерная керамика, каменные орудия труда и ритуальные предметы, найденные в области Портасар и Триалети, свидетельствуют о самобытной культуре металлообработки и развитом скотоводческом хозяйстве. Эта культура является предшественником и важной ступенью в развитии более поздних государственных образований, таких как Урарту и древние армянские царства.
Ключевые характеристики Портасар-Триалети культуры
Хронология:
Конец II – первая половина I тысячелетия до н.э.
Территория:
Распространение на территории Армянского нагорья.
Основные занятия:
Скотоводство и развитие металлообработки.
Артефакты:
Характерная расписная керамика, каменные и металлические орудия труда, предметы из бронзы и золота.
Значение:
Важная культурная и историческая ступень, предваряющая формирование государственных структур и более сложных культурных образований на территории Армении.
Основные памятники и находки
Поселения:
Были обнаружены в различных местах, таких как Маисов, Каракёпр, Прошян.
Курганы:
В курганах этой культуры найдены многочисленные захоронения с ритуальными предметами, что указывает на развитую погребальную обрядность.
Керамика:
Особенностью культуры является уникальная расписная керамика с геометрическими орнаментами.
Металлообработка:
Найдены бронзовые украшения, инструменты, оружие и ритуальные фигурки.
Влияние и значение
Культура Портасар-Триалети стала основой для развития армянской государственности, повлияв на формирование культуры государства Урарту и последующих армянских царств.

Հայասա – Айаса – Hayasa

Հայկական Լեռնաշխարհ Армянское нагорье The Armenian Highland

Միտանի/Խուրրի- Միտանի – Հին հայկական պետություն – Митани/ Xурри- Митани – Древнее Армянское государство [- Mitani/Khurri- Mitani – Ancient Armenian State

Միտանի/Խուրրի- Միտանի – Հին հայկական պետություն – Митани/ Xурри- Митани – Древнее Армянское государство [- Mitani/Khurri- Mitani – Ancient Armenian State

Մ.թ.ա. 15-14-րդ դարերում Հայկական լեռնաշխարհի հարավում՝ Վանա լճի և Զագրոսի լեռների միջև բնակվող խուրիական (հայ) միտանի ցեղերի առաջնորդները (արքաները) և ազնվականությունը կարողացան միավորել և համախմբել բազմաթիվ խուրիական (հայ) ցեղեր, փոքր և միջին պետական կազմավորումներ և ստեղծել Միտանի պետությունը (Միտանի, Միտանի, Հուրի-Միտանի): Միտանին դարձավ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում առաջին հզոր հայկական պետությունը:
Հին աշխարհի ամենահզոր պետությունների՝ Եգիպտոսի, խեթական թագավորության դեմ մարտնչելով՝ Միտանիի թագավորները համառ պայքարի ընթացքում հաջողության հասան՝ ստեղծելով ամենամեծ տերությունը, որի սահմանները տարածվում էին Միջերկրական ծովի արևելյան ափից և Կիլիկիա մինչև Աշուր, Նինվե, Արրապխա (ժամանակակից Քերքուք), Զագրոս, իսկ հարավ-արևելքում՝ մինչև Կովկասի նախալեռները։
Մերձավոր Արևելքում կենտրոնական տեղ էր զբաղեցնում հզոր Միտանիի թագավորությունը։ Այն վերահսկում էր առևտրային ճանապարհները, որոնք Արևելյան Միջերկրական ծովի ափի շրջանները կապում էին Միջագետքի, Զագրոսի և Պոնտոսի հետ։ Միտանիի ազդեցության տակ էին Եփրատ և Տիգրիս գետաբերանները ծածկող տարածքը, ինչպես նաև հյուսիսային Սիրիայի հարուստ և ծաղկուն քաղաքները, որոնք հիմնականում բնակեցված էին խուրիներով։ Հենց խուրիների շնորհիվ էր, որ այս քաղաքները ծաղկում ապրեցին։
19-20-րդ դարերում։ Արևմտյան Ասիայում և Հայկական լեռնաշխարհում կատարված հնագիտական պեղումները ցույց են տվել, որ դեռևս մ.թ.ա. 8-4-րդ հազարամյակներում այս տարածքներում առաջացել են բարձր զարգացած մշակույթներ, որոնք հայտնի են որպես Կոննի հովտի մշակույթ, նեոլիթ, Հալաֆ-Հասուն (հետագայում՝ Սամարա), Շենգավիթի կամ Կուր-Արաքսի մշակույթ:
Հյուսիսային Միջագետքը, Հայկական լեռնաշխարհը և հարակից տարածքները այս մշակույթների ծննդավայրն են: Եվ Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ բնակիչները՝ խուրիները (հայ-հայեր), գտնվում են այդ մշակույթների ստեղծման ակունքներում:
Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ բնակիչների՝ հայ-հայերների կողմից ստեղծված պետություններն ու պետական կազմավորումները երկար պատմություն ունեն: Հազարամյակների ընթացքում հարևանությամբ հայտնված ցեղերն ու ժողովուրդները տարբեր անուններ են տվել մեր ժողովրդին և երկրին: Օրինակ՝ շումերները խուրիների բնակավայրը, Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի հարավային շրջանները անվանել են Սուբիր, աքքադացիները՝ Սուբարու, Սուբարի, Սուբարտու (Շուբարտու):
Եգիպտացիները խուրիներին անվանել են հ’րվ (հարու, հուրու): Նրանք նաև օգտագործել են Նահրինա, Նահարինի, Նահարինա, Մեյթանիու, Միտտանի անունները: Աքքադական (բաբելոնական, ասորական) գրավոր աղբյուրներում օգտագործվել են Հանիգալբատ, Հալիգալբատ, Հանագալբատ անունները, իսկ խեթականներում՝ Հուրրի (Հուրլա): Հուրիական թագավորներն իրենց անվանել են հուրրի, իսկ Միտաննի երկիրը:
Ամենահին սեպագիր գրությունների նշանների խումբը՝ հու-ուրը, որոշ հետազոտողների կողմից (Գ. Վինկլեր, Է. Մեյեր, Է. Վայդներ, Ֆորեր, Վայսբախ) կարդացվել է որպես հա, իսկ մյուսները (Բ. Գրոզնի, Ա. Ունգնա) այն կարդացվել է որպես հու: Հար-ով կարդալիս հետազոտողները այն կապել են արիական անվան հետ, և խուրիական լեզուն համարվել է հին արիական լեզու: Ավելի ուշ, խեթական մայրաքաղաք Հաթթուսայում հայտնաբերված մի տեքստում hurlili-ն (խեթական hurla՝ խուրիացիներ) կարդացվել է որպես hurri. այդպիսով harri-ն այլևս տարբերակ չէր, և այն տարբերակը, որ խուրիացիները արիացիներ էին, նույնպես այլևս տարբերակ չէր։ Գիտական աշխարհում hurri տարբերակն ընդունվեց որպես անվանում.
20-րդ դարի երկրորդ կեսին ի հայտ եկան նոր կարծիքներ արիական ցեղերի նախնիների հայրենիքի մասին: Առաջ քաշվեց մի տեսակետ, որի համաձայն՝ հնդեվրոպացիների նախնիների՝ արիական ցեղերի նախնիների հայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն ու հարակից տարածքներն են: Դրա մասին են վկայում հնագիտական պեղումների արդյունքները (վաղ գյուղատնտեսություն, կավագործություն, մետաղագործություն, արևի աստվածության և նրա խորհրդանիշների՝ խաչի, սվաստիկայի, ձիու, առյուծի, արծվի պաշտամունք), արմենոիդ տիպի մարդաբանական ուսումնասիրությունների, լեզվաբանական ուսումնասիրությունների (հայերենը պարունակում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի լեզուներին բնորոշ բոլոր հնչյունները) և այլն: Վերոնշյալ հուրրի (հ-ուր-րի) և հարրի (հ-ար-րի) անվանումներում, ինչպես պարզվեց, ար (ուր) մասնիկները կարող էին փոխարինվել իր և էր բառերով: Հետևաբար, թե՛ հուրի , թե՛ հարի ՝ իրենց ուր և ար արմատներով, կապված են Ար (Արա) աստծո և Հայկական լեռնաշխարհի անունների հետ (Արմանի, Արատտա, արարատ, ԱՐՄԵՆԻԱ, Արաքս, Արագած…, Ուրարտու, Ուրմե, Ուրմիա…):
Հին ժամանակներից Հայ-Հայերը զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ, անասնապահությամբ, կավագործությամբ և մետաղագործությամբ, այսինքն՝ այն ամենով, ինչը կազմել է վաղ մարդկային քաղաքակրթության հիմքը:
Հյուսիսային Միջագետքում և Հայկական լեռնաշխարհում, ինչպես նաև դրանց հարակից տարածքներում հիմնադրվել են բազմաթիվ բնակավայրեր, գյուղեր և քաղաքներ: Դրանց թվում են Միտանիի մայրաքաղաք Վաշուկանին, Երուսաղեմը, Աշուրը, Նինվեն, Բաբելոնը, Ալալախը (ժամանակակից Աչանա), Արրապխան (ժամանակակից Կեռնուկ), որը հարստացել է արհեստների և առևտրի շնորհիվ:
Հարստությունն ու բարգավաճումը գրավել են հայ-հայաստանների մոտակայքում ապրող ցեղերի ուշադրությունը: Մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներից (հնարավոր է՝ նույնիսկ ավելի վաղ) սկսվեցին սեմական ցեղերի (աքքադացիներ, բաբելոնացիներ, ասորեստանցիներ), խեթերի և եգիպտական փարավոնների ավերիչ արշավանքները Հյուսիսային Միջագետքի, Հայկական լեռնաշխարհի և հարակից տարածքների վրա: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբին խուրիացիներին հարևան խեթերի և եգիպտացիների ագրեսիվ տրամադրությունը սրվեց: Երկու վտանգավոր հարևաններին դիմադրելու համար խուրիացիներին անհրաժեշտ էր միավորվել և ստեղծել ուժեղ պետություն, ինչը հաջողությամբ իրականացրին խուրիական (հայ) թագավորները:
Մինչև խուրիական (հայկական) ցեղերի միավորումը և Միտանի պետության ձևավորումը, խեթական տեքստերը բազմիցս վկայում են խուրիական զինվորների թագավորների ռազմական դաշինքի մասին: Խեթերի դեմ պայքարի ընթացքում Միտանի թագավորը (անունը անհայտ) կարողացավ գլխավորել խուրիական զինվորների արդեն միավորված թագավորներին: Շուտով արտաքին սպառնալիքի ժամանակ միավորված ցեղերի ռազմական դաշինքին հաջորդեց նրանց տնտեսական և քաղաքական միավորումը: Գրավոր աղբյուրների համաձայն, Միտանիի առաջին թագավորը Շուտտարնա I-ն էր (մ.թ.ա. 16-րդ դարի վերջ), Կիրտայի որդին: Նրա հետևորդների՝ Պարատտարնայի (մ.թ.ա. 15-րդ դարի սկիզբ) և Սաուսադատարայի (մ.թ.ա. 15-րդ դարի կես) օրոք Միտանի պետությունը հասավ իր գագաթնակետին: Սաուսադատարայի օրոք Միտանին դարձավ Արևմտյան Ասիայի ամենահզոր պետություններից մեկը: Միտանիի ամրապնդումը տեղի ունեցավ ամենադժվար արտաքին ռազմաքաղաքական պայմաններում: Շարունակվեցին եգիպտական փարավոնների գիշատչական արշավանքները Սիրիայի և Պաղեստինի վրա: Թութմոս I-ը (մ.թ.ա. 16-րդ դարի երկրորդ կես), Թութմոս III-ը (մ.թ.ա. 15-րդ դարի երկրորդ կես), Ամենհոտեպ II-ը (մ.թ.ա. 15-րդ դարի վերջ) և Թութմոս IV-ը հաճախակի ասպատակություններ են կատարել Սիրիայի և Պաղեստինի վրա՝ հասնելով Եփրատի ափերին: Բազմակի արշավանքները ցույց են տվել, որ խուրիացիները արժանի դիմադրություն են ցույց տվել եգիպտացիներին, ինչը, իր հերթին, հանգեցրել է հակառակորդների միջև համաձայնագրի կնքմանը: Թութմոս IV-ի օրոք կնքված պայմանագրի համաձայն՝ Քարքեմիշը, Հալեպը և Ալալախը մնացել են Միտանիի տիրապետության տակ, իսկ Պաղեստինի և Սիրիայի հարավային մասերը անցել են Եգիպտոսին: Եգիպտոսի և Միտանիի միությունն ամրապնդվել է դինաստիական ամուսնություններով: Միտանիի արքայադուստրերը՝ Գիլու Հեպան (Շութտարնա II-ի դուստրը), Տիան (ազնվական Նիհրինա-Նաիրիայի դուստրը), Թադու Հեպան (հայտնի է նաև որպես Նեֆերտիտի, Տուշրատայի դուստր) ամուսնությունից հետո դարձել են Եգիպտոսի արքունիքի հայտնի թագուհիներ: Եգիպտոսի հետ խաղաղության պայմանագիր կնքելով՝ Միտանիի թագավորությունը հնարավորություն է ստացել հանգիստ զարգացնել և ամրապնդել իր իշխանությունը: Խեթական թագավորությունը, որն ուներ իր սեփական հավակնությունները՝ ընդարձակելու թագավորության սահմանները մինչև Միջերկրական ծովի և Սիրիայի ափերը, չէր կարողանում հաշտվել ստեղծված իրավիճակի հետ։ Սակայն, խուրիացիների ռազմական հզորության դեմ բախվելով, խեթական բոլոր փորձերն ավարտվեցին անհաջողությամբ։
Մ.թ.ա. 1345 թվականին խեթական գահը բարձրացավ Սուպիլուլիումա I-ը (մ.թ.ա. 1345–1322), մի նրբագեղ դիվանագետ և հեռատես քաղաքական գործիչ։ Նրա օրոք տեղի ունեցած իրադարձությունները ճակատագրական դարձան Միտանիի համար։
Շուտտարնա II թագավորից հետո Միտանիում գահի համար պայքար սկսվեց նրա որդու՝ Արտաշումարայի և եղբոր՝ Արտադամի միջև։ Շուտով Արտաշումարային սպանեց պալատական Ութիան։ Սակայն Արտաշումարայի կողմնակիցներին հաջողվեց գահին նստեցնել նրա կրտսեր եղբորը՝ Տուշրամային։ Պալատական դավադրություններն ու խարդավանքները շարունակեցին թուլացնել պետությունը։ Ի վերջո, Միտանին բաժանվեց երկու մասի՝ Խուրիի (Արածանի գետի ավազան) և Միտանիի (Տիգրիս, Աղզնիկ, Ծոփք գետի ավազան)։
Միտանիի փլուզումը ներքին և արտաքին թշնամու ուժերի հաղթանակի արդյունք էր։ Այս գործում կարևոր դեր խաղաց խեթական թագավոր Սուպիլուլիումա I-ը։
Հուրիացիների կողմից պետության նախկին իշխանությունը վերականգնելու հետագա փորձերը անհաջող էին։ Աճող (և սեմիտացող) Ասորեստանն ու Բաբելոնը, իրենց հերթին, թուլացրին Միտանի պետությունը՝ անընդհատ ասպատակություններով և ընդլայնեցին իրենց սահմանները դրա հաշվին։ Բաբելոնը, խեթական թագավորությունը, Ասորեստանը և այլ փոքր թագավորություններ միավորվեցին Միտանիի դեմ։ Անհավասար պայքարում պարտություն կրելով՝ Միտանին բաժանվեց նրանց միջև։ Սակայն ասորական թագավորներ Շալմանասար I-ը (մ.թ.ա. 1274-1245), Տուկուլտի-Նինուրտա I-ը, Տիգլաթ-Պալասար I-ը (մ.թ.ա. 1115-1077) և ուրիշներ իրենց բազմաթիվ ակտերում վկայում են, որ հուրիները հաճախ ապստամբում էին, ինչը անհրաժեշտություն էր առաջացնում այդ ապստամբությունները կրկին ու կրկին ճնշելու։
Մ.թ.ա. 13-րդ դարի կեսերին ավարտվեց Հայկական լեռնաշխարհում ամենահին հայկական Միտանի (Հուրի-Միտանի) պետության պատմությունը։
Սեմական ցեղերի հոսքը դեպի Հյուսիսային Միջագետք, Հարավային Միջագետք, Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններ, Արևելյան Միջերկրական ծովի ափի տարածքներ՝ Պաղեստին, Սիրիա, Հորդանան, Փյունիկիա (Լիբանան) և խուրիացիների կողմից բնակեցված այլ տարածքներ, հատկապես ուժեղացավ Միտանի պետության անկումից հետո: Սկսվեց սեմականացված Միջագետքի և Հայկական լեռնաշխարհի (հայ-արիական տարածք) միջև առճակատումը:
Այս առճակատման արձագանքներն են <Հայկի և Բելլայի>, <Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի>, <Արամ թագավորի մասին> ժողովրդական ավանդազրույցները, որոնք մեզ են հասել Մովսես Խորենացու <Հայոց պատմության> շնորհիվ:
Միտանիի անկումը նշանակում էր պետության պատմության ավարտ, բայց ոչ ժողովրդի: Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում շարունակեց գոյություն ունենալ Այասա պետությունը, հարավում՝ Ալզի (Աղզնիկ): Ծնվեցին նոր պետական միավորումներ՝ Շուպրիա (Արմե-Շուպրիա, Սասուն), Իսուվա (Ծոփք), Բաբհի (Հայկական Տավրոսի լեռնային շրջաններ) և այլն: Միտանիի անկումից հետո պատմական ասպարեզից անհետացան նաև Խեթական թագավորությունը (մ.թ.ա. 12-րդ դարի սկիզբ) և Եգիպտոսը (առաջին հազարամյակի վերջ): Եթե այս պետությունները անհետացան՝ թողնելով միայն անունն ու մշակույթը, ապա Միտանին ստացավ նոր շարունակություն՝ մ.թ.ա. 9-րդ դարում ձևավորված արարատ-Ուրարտու նոր հայկական պետության տեսքով :

պատմաբան Անժելա Տերյան

В 15–14 вв. до н. э. вожди (цари) и знать хурритских (армянских) племен митани, живущих на юге Армянского нагорья, между озером Ван и горами Загроса, смогли сплотить и объединить вокруг себя множество хурритских (армянских) племен, мелкие и средние государственные образования и создать государство Митани (Митанни, Миттани, Хурри–Митани). Митани стало первым мощным армянским государством на территории Армянского нагорья.
Воюя с сильнейшими государствами Древнего мира, Египтом, Хеттским царством, цари Митани, в ходе упорной борьбы достигли успеха, создав крупнейшую державу, чьи границы простирались от восточного побережья Средиземного моря и Киликии до Ашшура, Ниневии, Аррапхи (совр. Керкук), Загроса, а на юго-востоке до Кавказского предгорья.
В передней Азии сильное Митанийское царство занимало центральное место. Оно контролировало торговые пути, которые связывали районы Восточно-средиземноморского побережья с Месопотамией, Загросом и Понтом. Под влиянием Митани находилась территория, охватывающая устья рек Ефрата и Тигра, а также богатые и цветущие города на севере Сирии, населенные в основном хурритами. Именно благодаря хурритам и процветали эти города.
В 19–20 вв. археологические раскопки, произведенные в Передней Азии и Армянском нагорье свидетельствовали о том, что еще в 8–4-ом тысячелетиях до н. э. на этих территориях возникли высокоразвитые культуры, известные как культура долины Конни, неолитская, халаф-хассунская (позже самаррская), шенгавитская или куро-аракская культура.
Северная Месопотамия, Армянское нагорье и прилегающие к ним территории–родина этих культур. А у истоков создания культур стоят коренные жители Армянского нагорья – хурриты (hay-armenians).
Государства и государственные образования созданные коренными жителями Армянского нагорья, hay-арменами, имеют давнишнюю историю. На протяжении тысячелетий племена и народы, оказавшиеся по соседству, давали разные наименования нашему народу и стране. Так например, шумеры места обитания хурритов, южные районы Армянского нагорья и Северную Месопотамию называли Субир, аккадцы Субару, Субари, Субарту (Шубарту).
Египтяне хурритов называли h’rw (хару, хуру). Они использовали также наименования Нахрина, Нахарини, Нахарина, Maittaniu, Mittani. Аккадоязычные (вавилонские, ассирийские) письменные источники использовали наименования – Hanigalbat, Haligalbat, Hanagalbat, a хетты – Hurri (Hurla). Хурритские цари себя называли hurri, а страну Mitanni.
Группу знаков древнейших клинописей hu-ur одни исследователи (Г. Винклер, Э. Мейер, Э. Ваиднер, Форер, Вайсбах) читали как hаг, другие – (Б. Грозный, А. Унгна) как huг. При чтении, как har, исследователи связывали с арийским наименованием, а хурритский язык считали древним арийским языком. Позже, в обнаруженном из хетской столицы Хаттусы тексте, hurlili (на хеттском языке hurla – хурриты) было прочтено как hurri: тем самым harri как вариант отпал, отпала и версия о том, что хурриты есть арийцы. В научном мире как наименование был принят вариант hurri:
Во второй половине 20-ого века появились новые мнения о прародине арийских племен. Была выдвинута точка зрения, согласно которой прародиной арийских племен, предков индоевропейцев, является Армянское нагорье и прилегающие к нему территории. Об этом свидетельствуют результаты археологических раскопок (раннее земледелие, гончарное ремесло, металлообработка, культ солнечного божества и его символов – креста, свастики, культ лошади, льва, орла), антропологические исследования продолжительность типа арменоид, лингвистические исследования (в армянском языке присутствуют все звуки, свойственные языкам индоевропейской языковой семье) и т. д. В выше упомянутых наименованиях hurri (h-ur-ri) и harri (h-ar-ri) как оказалось частички ar (ur) могли быть заменены на ir и er. Следовательно, и hurri, и harri своими корнями ur и ar связываются с именами бога Ар (Ара) и Армянским нагорьем (Армани, Аратта, Арарат, Армения, Аракс, Арагац…, Урарту, Урме, Урмиа…).
С древнейших времен hay-armenias занимались земледелием, скотоводством, гончарным ремеслом и обработкой металлов, т. е. всем тем, что составляло основу ранней человеческой цивилизации.
В северной Месопотамии и Армянском нагорье, а также на прилегающих к ним территориях были основаны многочисленные поселения, деревни и города. Среди них митаннийская столица Вашшукани, Иерусалим, Ашшур, Ниневия, Вавилон, Алалах (совр. Атчана), Аррапха (совр. Кернук) разбогатевшие благодаря ремеслам и торговли.
Богатства и достаток привлекали внимание племен, живущих рядом с hay-armenias. С 3–2 тысячелетия до н. э. (возможно еще раньше) начались опустошительные походы семитских племен (аккадцев, вавилонян, ассирийцев), хеттов и египетских фараонов на северную Месопотамию, Армянское нагорье и прилегающие к ним территории. В начале 2-го тысячалетия до н. э. усилились захватнические настроения соседствующих с хурритами хеттов и египтян. Чтобы противостоять двум опасным соседям, хурритам необходимо было объединиться и создать сильное государство, что и осуществили успешно хурритские (армянские) цари.
До объединения хурритских (армянских) племен и образования государства Митани, хеттские тексты неоднократно свидетельствовали о военном союзе царей хурритских войнов. Во время борьбы против хеттов, митанийскому царю (имя неизвестно) удалось возглавить уже объединившихся царей хурритских войнов. Вскоре военному союзу племен, объединенных во время внешней угрозы, последовало их экономическое и политическое объединение. Согласно письменным источникам, первым царем Митани был Шуттарна I (конец 16 в. до н. э.), сын Кирты. Во времена его последователей Параттарны (начало 15 в. до н. э.) и Саусадаттары (половина 15 в. до н. э.) государство Митани достигло своего расцвета. При Саусадаттаре Митани стало одним из сильнейших государств Передней Азии. Усиление Митани происходило при сложнейших внешних военнополитических условиях. Продолжались грабительские походы египетских фараонов на Сирию и Палестину. Тутмос I (вторая полавина 16 в. до н. э.), Тутмос III (второе половина 15 в. до н. э.), Аменхотеп II (конец 15 в. до н. э.) и Тутмос IV совершая частые набеги на Сирию и Палестину, доходили до берегов Ефрата. Повторные походы свидетельствовали о том, что хурриты оказывали достойное сопротивление египтянам, что в свою очередь привело к заключению соглашения между противниками. Согласно договору, скрепленному при Тутмосе IV, Каркемыш, Алепп и Алалах оставались под властью Митани, а южные части Палестины и Сирии отходили к Египту. Союз Египта и Митани скрепляется династическими браками. Принцессы Митани – Гилу Хепа (дочь Шуттарны II-го), Тиа (дочь вельможи Нихрины–Наирии), Таду Хепа (она же Нефертити, дочь Тушратты) после замужества становятся известными царицами при египетском дворе. Заключив с Египтом мирный договор, царство Митани получило возможность спокойно развиваться и укреплять свою мощь. С создавшимся положением не могло смириться Хеттское царство, которое имело свои притензии на расширение границ царства вплоть до берегов Средиземного моря и Сирии. Однако столкнувшись с военной мощью хурритов, все попытки хеттов окончились неудачей.
В 1345 г. до н. э. на хеттский престол взошел Супилулиума I (1345–1322 гг. до н. э.), искушенный дипломат и дальновидный политик. Происшедшие при нем события оказались судьбоносными для Митани.
После царя Шуттарны II-ого в Митани началась борьба за престол между его сыном Арташумаром и братом Артадамом. Вскоре Арташумара был убит придворным Утхием. Однако сторонникам Арташумары удалось посадить на трон его младшего брата Тушраму. Дворцовые заговоры и интриги продолжали ослаблять гоударство. В конце концов Митани распалось на две части – Хурри (бассейн реки Арацани) и Митани (басейн реки Тигра, Агзник, Цопк).
Распад Митани результат победы внутренних и внешних вражеских сил. Немаловажную роль при этом сыграл хеттский царь Супилулиума I.
Дальнейшие попытки хурритов возродить былую мощь государства не имели успеха. Усиливающиеся (и семитизирующиеся) Ассирия и Вавилон в свою очередь постоянными набегами ослабляя государство Митани, расширяли за его счет свои границы. Против Митани объединились Вавилон, Хеттское царство, Ассирия и другие мелкие царства. Потерпев поражение в неравной борьбе, Митани разделилось между ними. Однако ассирийские цари Салманасар I (1274–1245 гг. до н. э.), Тукульти–Нинурта I, Тиглат–Паласар I (1115–1077 гг. до н. э.) и другие в своих многочисленных актах свидетельствовали о том, что хурриты часто восставали из-за чего возникала необходимость снова и снова подавлять эти восстания.
В середине 13-ого в до н. э. закончилась история древнейшего на Армянском нагорье армянского государства Митани (Хурри–Митани).
Начавшийся с начала 3-его тысячелетия до н. э. поток семитских племен, на заселенную хурритами Северную Месопотамию, Южную Месопотамию, южные ройоны Армянского нагорья, районы Восточно-средиземноморского побережья-Палестину, Сирию, Иорданию, Финикию (Ливан) и другие территории, особенно усиливается после падения государства Митани. Начинается противостояние между семитизируемой Месопотамией и Армянским нагорьем (армяно-арийской территорией).
Отголосками этого противостояния являются народные предания о <Айке и Белле>, <Ара Прекрасном и Шамирам>, <О царе Араме>, дошедшие до нас благодаря <Истории Армении> Мовсеса Хоренаци.
Упадок Митании означал конец истории государства, но не народа. На севере Армянского нагорья продолжало существовать государство Айаса, на юге–Алзи (Агзник). Зарождались новые государственные объединения: Шуприа (Арме-Шуприа, Сасун), Исува (Цопк), Бабхи (горные районы Армянского Тавра) и другие. После падения Митани с исторической арены изчезают также Хеттское царство (начало 12 в. до н. э.) и Египет (конец первого тысячелетия). Если эти государства исчезли, оставив только название и культуру, то Митани получило новое продолжение в лице сформированного в 9-ом веке до н. э. нового армянского государства Арарат–Урарту.

Анжела Терян, Историк

In the 15th-14th centuries BC, the leaders (kings) and nobility of the Hurrian (Armenian) Mitani tribes living in the south of the Armenian Highlands, between Lake Van and the Zagros Mountains, were able to unite and consolidate many Hurrian (Armenian) tribes, small and medium-sized state formations and create the state of Mitani (Mitanni, Mittani, Hurri-Mitani). Mitani became the first powerful Armenian state on the territory of the Armenian Highlands.
Fighting with the most powerful states of the Ancient World, Egypt, the Hittite Kingdom, the kings of Mitanni, in the course of a stubborn struggle achieved success, creating the largest power, whose borders extended from the eastern coast of the Mediterranean Sea and Cilicia to Ashur, Nineveh, Arrapkha (modern Kerkuk), Zagros, and in the southeast to the Caucasian foothills.
In the Near East, the strong Mitanni kingdom occupied a central place. It controlled the trade routes that connected the regions of the Eastern Mediterranean coast with Mesopotamia, Zagros and Pontus. Under the influence of Mitanni was the territory covering the mouths of the Euphrates and Tigris rivers, as well as rich and flourishing cities in northern Syria, populated mainly by the Hurrians. It was thanks to the Hurrians that these cities flourished.
In the 19th-20th centuries. Archaeological excavations carried out in Western Asia and the Armenian Highland have shown that as early as the 8th-4th millennia BC, highly developed cultures known as the Konni Valley culture, the Neolithic, the Halaf-Hassun (later Samarra), the Shengavit or Kura-Araxes culture emerged in these territories.
Northern Mesopotamia, the Armenian Highland and the adjacent territories are the birthplace of these cultures. And the indigenous inhabitants of the Armenian Highland, the Hurrians (Hay-armenians), are at the origins of the creation of these cultures.
The states and state formations created by the indigenous inhabitants of the Armenian Highland, the Hay-armenians, have a long history. Over the course of thousands of years, the tribes and peoples who found themselves in the neighborhood gave different names to our people and country. For example, the Sumerians called the Hurrians’ habitat, the southern regions of the Armenian Highlands and Northern Mesopotamia Subir, the Akkadians called them Subaru, Subari, Subartu (Shubartu).
The Egyptians called the Hurrians h’rw (haru, huru). They also used the names Nahrina, Naharini, Naharina, Maittaniu, Mittani. Akkadian (Babylonian, Assyrian) written sources used the names Hanigalbat, Haligalbat, Hanagalbat, and the Hittites – Hurri (Hurla). The Hurrian kings called themselves hurri, and the country Mitanni.
The group of signs of the most ancient cuneiform writings hu-ur was read by some researchers (G. Winkler, E. Meyer, E. Vaidner, Forer, Weissbach) as haг, while others (B. Grozny, A. Ungna) read it as huг. When reading it as har, the researchers associated it with the Aryan name, and the Hurrian language was considered an ancient Aryan language. Later, in a text discovered from the Hittite capital of Hattusa, hurlili (in Hittite hurla – Hurrians) was read as hurri: thus harri was no longer an option, and the version that the Hurrians were Aryans was also no longer an option. In the scientific world, the option hurri was accepted as the name:
In the second half of the 20th century, new opinions about the ancestral home of the Aryan tribes appeared. A point of view was put forward according to which the ancestral home of the Aryan tribes, the ancestors of the Indo-Europeans, is the Armenian Highlands and the adjacent territories. This is evidenced by the results of archaeological excavations (early agriculture, pottery, metalworking, the cult of the solar deity and its symbols – the cross, swastika, the cult of the horse, lion, eagle), anthropological studies of the Armenoid type, linguistic studies (the Armenian language contains all the sounds characteristic of the languages of the Indo-European language family), etc. In the above-mentioned names hurri (h-ur-ri) and harri (h-ar-ri), as it turned out, the particles ar (ur) could be replaced by ir and er. Consequently, both hurri and harri with their roots ur and ar are associated with the names of the god Ar (Ara) and the Armenian Highlands (Armani, Aratta, Ararat, Armenia, Araks, Aragats…, Urartu, Urme, Urmia…).
Since ancient times, the hay-armenias were engaged in agriculture, cattle breeding, pottery and metalworking, i.e. everything that formed the basis of early human civilization.
In northern Mesopotamia and the Armenian Highlands, as well as in the territories adjacent to them, numerous settlements, villages and cities were founded. Among them are the Mitanni capital Washukani, Jerusalem, Ashur, Nineveh, Babylon, Alalakh (modern Atchana), Arrapkha (modern Kernuk) which became rich thanks to crafts and trade.
Riches and prosperity attracted the attention of the tribes living near the hay-armenias. From the 3rd-2nd millennium BC (possibly even earlier) devastating campaigns of the Semitic tribes (Akkadians, Babylonians, Assyrians), Hittites and Egyptian pharaohs began on northern Mesopotamia, the Armenian Highlands and the adjacent territories. At the beginning of the 2nd millennium BC, the aggressive mood of the Hittites and Egyptians neighboring the Hurrians increased. In order to resist two dangerous neighbors, the Hurrians needed to unite and create a strong state, which was successfully accomplished by the Hurrian (Armenian) kings.
Before the unification of the Hurrian (Armenian) tribes and the formation of the state of Mitani, Hittite texts repeatedly testified to the military alliance of the kings of the Hurrian warriors. During the fight against the Hittites, the Mitanni king (name unknown) managed to lead the already united kings of the Hurrian warriors. Soon the military alliance of the tribes united during the external threat was followed by their economic and political unification. According to written sources, the first king of Mitani was Shuttarna I (late 16th century BC), the son of Kirta. During the time of his followers Parattarna (early 15th century BC) and Sausadattara (half of the 15th century BC), the state of Mitani reached its peak. Under Sausadattara, Mitani became one of the most powerful states in Western Asia. The strengthening of Mitani took place under the most difficult external military-political conditions. The predatory campaigns of the Egyptian pharaohs on Syria and Palestine continued. Thutmose I (second half of the 16th century BC), Thutmose III (second half of the 15th century BC), Amenhotep II (late 15th century BC) and Thutmose IV made frequent raids on Syria and Palestine, reaching the banks of the Euphrates. Repeated campaigns showed that the Hurrians put up worthy resistance to the Egyptians, which in turn led to the conclusion of an agreement between the opponents. According to the treaty signed under Thutmose IV, Carchemish, Aleppo and Alalakh remained under the rule of Mitani, and the southern parts of Palestine and Syria went to Egypt. The union of Egypt and Mitani was cemented by dynastic marriages. The princesses of Mitani – Gilu Hepa (daughter of Shuttarna II), Tia (daughter of the nobleman Nihrina-Nairiya), Tadu Hepa (aka Nefertiti, daughter of Tushratta) became famous queens at the Egyptian court after their marriage. Having concluded a peace treaty with Egypt, the kingdom of Mitani received the opportunity to calmly develop and strengthen its power. The Hittite kingdom, which had its own claims to expand the borders of the kingdom all the way to the shores of the Mediterranean Sea and Syria, could not come to terms with the current situation. However, faced with the military power of the Hurrians, all attempts by the Hittites ended in failure.
In 1345 BC, Supiluliuma I (1345–1322 BC), a sophisticated diplomat and far-sighted politician, ascended the Hittite throne. The events that took place under him turned out to be fateful for Mitani.
After the king Shuttarna II, a struggle for the throne began in Mitani between his son Artashumara and his brother Artadam. Soon Artashumara was killed by the courtier Uthiya. However, Artashumara’s supporters managed to put his younger brother Tushrama on the throne. Palace conspiracies and intrigues continued to weaken the state. In the end, Mitani fell apart into two parts – Khurri (the Aratsani River basin) and Mitani (the Tigris, Agznik, Tsopk River basin).
The collapse of Mitani was the result of the victory of internal and external enemy forces. The Hittite king Supiluliuma I played an important role in this.
Further attempts by the Hurrians to revive the former power of the state were unsuccessful. The growing (and Semitizing) Assyria and Babylon, in turn, weakened the state of Mitani with constant raids and expanded their borders at its expense. Babylon, the Hittite kingdom, Assyria and other small kingdoms united against Mitani. Having suffered a defeat in an unequal struggle, Mitani was divided between them. However, the Assyrian kings Shalmaneser I (1274-1245 BC), Tukulti-Ninurta I, Tiglath-Pileser I (1115-1077 BC) and others testified in their numerous acts that the Hurrians often rebelled, which made it necessary to suppress these uprisings again and again.
In the middle of the 13th century BC. the history of the most ancient Armenian state of Mitani (Hurri-Mitanni) in the Armenian Highlands ended.
The flow of Semitic tribes, which began at the beginning of the 3rd millennium BC, to Northern Mesopotamia, Southern Mesopotamia, the southern regions of the Armenian Highlands, the areas of the Eastern Mediterranean coast – Palestine, Syria, Jordan, Phoenicia (Lebanon) and other territories inhabited by the Hurrians, especially intensified after the fall of the state of Mitani. The confrontation between the Semitized Mesopotamia and the Armenian Highlands (Armenian-Aryan territory) began.
Echoes of this confrontation are folk legends about <Hayk and Bella>, <Ara the Beautiful and Shamiram>, <About King Aram>, which have reached us thanks to the <History of Armenia> by Movses Khorenatsi.
The decline of Mitanni meant the end of the history of the state, but not of the people. In the north of the Armenian Highlands, the state of Ayasa continued to exist, in the south – Alzi (Aghznik). New state associations were born: Shupria (Arme-Shupria, Sasun), Isuva (Tsopk), Babhi (mountainous regions of the Armenian Taurus) and others. After the fall of Mitanni, the Hittite Kingdom (early 12th century BC) and Egypt (end of the first millennium) also disappeared from the historical arena. If these states disappeared, leaving only the name and culture, then Mitanni received a new continuation in the form of the new Armenian state of Ararat-Urartu , formed in the 9th century BC .