հայկական օրթոպեդիայի և վնասվածքաբանության խորհրդանիշ

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյանը ծնվել է 1921 թվականի հունվարի 17-ին Ղազվինում (Իրան)՝ հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1973)

Երևանի բժշկական ինստիտուտի վնասվածքաբանության, օրթոպեդիայի և ռազմադաշտային վիրաբուժության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ (1971-1982), Մոսկվայի Նիկոլայ Բլոխինի անվան ուռուցքաբանական գիտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող, ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1965-1989), Երևանի գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1989-1993)։ Մահացել է 1993 թվականին։

1939–1942 թվականներին սովորել է Թեհրանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, 1946-ին ավարտել է Բեյրութի ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1960–1972 թվականներին՝ Երևանի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտահետազոտական ինստիտուտի բաժանմունքի վարիչ, 1971–1979 թվականներին՝ փոխտնօրեն։

Նրա աշխատանքները նվիրված են կոտրվածքների ժամանակ ոսկրաբեկորների համակցման, սերտաճման, ոսկրածուծի վերականգնողական հատկությունների ուսումնասիրությանը, ոսկրագոյացման գործընթացների վրա քլորոպրենով թունավորումների ազդեցությանը, ճանապարհատրանսպորտային վնասվածքի, դրա հետևանքների և կանխարգելման խնդիրներին։ Ուսումնասիրել է դրսածուռ ծնկի (Genu Valgum) կլինիկան և բուժումը։ Առաջինը Հայաստանում կատարել է բազկի, նախաբազկի, սրունքի, անրակի կոտրվածքների ներոսկրային համակցում՝ մետաղաձողերի միջոցով։

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյանը մնաց Ղազվինից Երևան տանող հայկական բժշկության կամուրջը՝ իր նորարարական մեթոդներով, գիտական նվաճումներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской ортопедии и травматологии

Сепух Джангарович Тумян родился 17 января 1921 года в Казвине (Иран) — армянский травматолог-ортопед, доктор медицинских наук (1963), профессор (1973), основатель и заведующий кафедрой травматологии, ортопедии и военно-полевой хирургии Ереванского медицинского института (1971–1982), старший научный сотрудник Онкологического научного центра им. Николая Блохина в Москве, главный травматолог-ортопед Министерства здравоохранения Армении (1965–1989), главный травматолог-ортопед Еревана (1989–1993). Умер в 1993 году.

В 1939–1942 годах учился на медицинском факультете Тегеранского университета, в 1946 году окончил медицинский факультет Французского университета в Бейруте. В 1960–1972 годах — заведующий отделением Научно-исследовательского института травматологии и ортопедии в Ереване, в 1971–1979 годах — заместитель директора.

Его работы посвящены сращению костных отломков при переломах, регенеративным свойствам костного мозга, влиянию отравлений хлоропреном на процессы костеобразования, проблемам дорожно-транспортного травматизма, его последствий и профилактики. Изучал клинику и лечение genu valgum (вальгусной деформации колена). Первым в Армении провёл внутрикостный остеосинтез переломов плеча, предплечья, голени и бедра с помощью металлических стержней.

Сепух Джангарович Тумян остался мостом армянской медицины от Казвина до Еревана — своими инновационными методами, научными достижениями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Orthopedics and Traumatology

Sepuh Jangir Tumoian was born on January 17, 1921, in Qazvin (Iran) — Armenian traumatologist-orthopedist, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1973), founder and head of the Department of Traumatology, Orthopedics and Military Field Surgery at Yerevan Medical Institute (1971–1982), senior researcher at the Nikolai Blokhin National Medical Research Center for Oncology in Moscow, chief traumatologist-orthopedist of the Ministry of Health of Armenia (1965–1989), chief traumatologist-orthopedist of Yerevan (1989–1993). Died in 1993.

In 1939–1942 studied at the Medical Faculty of Tehran University, in 1946 graduated from the Medical Faculty of the French University in Beirut. In 1960–1972 — head of the department at the Research Institute of Traumatology and Orthopedics in Yerevan, in 1971–1979 — deputy director.

His works are devoted to the union of bone fragments in fractures, regenerative properties of bone marrow, the effect of chloroprene poisoning on bone formation processes, problems of road traffic injuries, their consequences and prevention. Studied the clinic and treatment of genu valgum (valgus deformity of the knee). First in Armenia performed intramedullary osteosynthesis of fractures of the humerus, forearm, tibia and femur using metal rods.

Sepuh Jangir Tumoian remained the bridge of Armenian medicine from Qazvin to Yerevan — with his innovative methods, scientific achievements and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ և ամբիոնի հիմնադիր / Сепух Джангарович Тумян — армянский травматолог-ортопед и основатель кафедры / Sepuh Jangir Tumoian — Armenian Traumatologist-Orthopedist and Founder of the Department
Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ ներոսկրային համակցման առաջամարտիկ Հայաստանում / Сепух Джангарович Тумян — пионер внутрикостного остеосинтеза в Армении / Sepuh Jangir Tumoian — Pioneer of Intramedullary Osteosynthesis in Armenia
Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ Ղազվինից Երևան՝ բժշկության նվիրյալ / Сепух Джангарович Тумян — от Казвина до Еревана: преданный медицине / Sepuh Jangir Tumoian — From Qazvin to Yerevan: Devoted to Medicine
Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Сепух Джангарович Тумян — доктор медицинских наук и профессор / Sepuh Jangir Tumoian — Doctor of Medical Sciences and Professor
Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ հայկական օրթոպեդիայի և վնասվածքաբանության խորհրդանիշ / Сепух Джангарович Тумян — символ армянской ортопедии и травматологии / Sepuh Jangir Tumoian — Symbol of Armenian Orthopedics and Traumatology

հայկական դատաբժշկության խորհրդանիշ

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը ծնվել է 1920 թվականի հունվարի 14-ին Երևանում՝ հայ դատաբժիշկ, փորձագետ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1963), ով իր կյանքը նվիրել է դատական բժշկության զարգացմանը Հայաստանում։ Մահացել է 1988 թվականի հունվարի 5-ին Երևանում։

1942 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1953–1989 թվականներին եղել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի դատական բժշկության ամբիոնի վարիչը, ՀԽՍՀ դատաբժշկական գլխավոր փորձագետը և ՀԽՍՀ դատաբժշկական փորձագետների գիտական ընկերության նախագահը։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր վաղ մանկական տարիքում հանկարծամահության պատճառագիտության, ախտածագման և հյուսվածաբանության հարցերի վրա, ինչպես նաև առաջին անգամ դատական բժշկության պրակտիկայում դիակների և ոսկրածուծի ձգաբանական կազմի ուսումնասիրության վրա։

Հիմնական աշխատություններից են՝

«Դատական բժշկության գործնական պարապմունքների ձեռնարկ» (1969),
«Դատական բժշկության դասընթաց» (1978, համահեղինակ),
«Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
«Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, համահեղինակ)։

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական դատական բժշկության գագաթներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական և փորձագիտական գործունեությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской судебной медицины

Норайр Мкртичевич Авагян родился 14 января 1920 года в Ереване — армянский судебно-медицинский эксперт, доктор медицинских наук (1963), профессор (1963), посвятивший свою жизнь развитию судебной медицины в Армении. Умер 5 января 1988 года в Ереване.

В 1942 году окончил Ереванский медицинский институт. В 1953–1989 годах возглавлял кафедру судебной медицины Ереванского медицинского института, был главным судебно-медицинским экспертом Армянской ССР и председателем Научного общества судебно-медицинских экспертов АрмССР.

Его научная деятельность была сосредоточена на причинах, патогенезе и гистологии внезапной смерти в раннем детском возрасте, а также впервые в практике судебной медицины — на изучении физико-химического состава трупов и костного мозга.

Основные работы:

«Практическое руководство по занятиям судебной медициной» (1969),
«Курс судебной медицины» (1978, соавтор),
«Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
«Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, соавтор).

Норайр Мкртичевич Авагян остался мостом от Еревана до вершин армянской судебной медицины — своими научными достижениями, преподавательской и экспертной деятельностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Forensic Medicine

Norayr Mkrtich Avagyan was born on January 14, 1920, in Yerevan — Armenian forensic medical expert, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1963), who devoted his life to the development of forensic medicine in Armenia. Died on January 5, 1988, in Yerevan.

In 1942 graduated from Yerevan Medical Institute. In 1953–1989 headed the Department of Forensic Medicine at Yerevan Medical Institute, served as Chief Forensic Medical Expert of the Armenian SSR and Chairman of the Scientific Society of Forensic Medical Experts of the Armenian SSR.

His scientific work focused on the causes, pathogenesis and histology of sudden death in early childhood, as well as the first study in forensic medicine practice of the physico-chemical composition of corpses and bone marrow.

Main works:

“Practical Guide to Forensic Medicine Exercises” (1969),
“Course of Forensic Medicine” (1978, co-author),
“Sudden Death in Early Childhood” (1964),
“Essays on the History of Forensic Medicine in Armenia” (1970, co-author).

Norayr Mkrtich Avagyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian forensic medicine — with his scientific achievements, teaching and expert activities, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայ դատաբժշկության առաջամարտիկ / Норайр Мкртичевич Авагян — пионер армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Pioneer of Armenian Forensic Medicine
Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Норайр Мкртичевич Авагян — доктор медицинских наук и профессор / Norayr Mkrtich Avagyan — Doctor of Medical Sciences and Professor
Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ Երևանից մինչև դատաբժշկության գագաթներ / Норайр Мкртичевич Авагян — от Еревана до вершин судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — From Yerevan to the Heights of Forensic Medicine
Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայկական դատաբժշկության խորհրդանիշ / Норайр Мкртичевич Авагян — символ армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Symbol of Armenian Forensic Medicine
Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ դատաբժշկության և գիտության նվիրյալ / Норайр Мкртичевич Авагян — преданный судебной медицине и науке / Norayr Mkrtich Avagyan — Devoted to Forensic Medicine and Science

Ուղեղի Կառուցվածքի Հայ Հանճար

Սիմեոն Ալեքսանդրի Սարկիսովը (Սիմոն Սարգսյան) մահացել է 1971 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 76-րդ տարում, թողնելով հետևում նյարդաֆիզիոլոգիայի և նյարդամորֆոլոգիայի անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես ԽՍՀՄ ԲԳԱ ակադեմիկոս (1948), Ուղեղի ԳՀԻ-ի տնօրեն (1928–1968)

գլխուղեղի աստղաձև բջիջների և դենդրիտային «փշիկների» հատուկ դերի հիպոթեզի հեղինակ, որը հետագայում հաստատվել է էլեկտրոնային մանրադիտակով։ Ծնվել է 1895 թվականի փետրվարի 7-ին Շուշիում։

1915 թվականին ավարտել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, 1923 թվականին՝ Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։ 1925 թվականին իր նախաձեռնությամբ Մոսկվայում ստեղծվել է ուղեղի ցիտոարխիտեկտոնիկայի լաբորատորիա, որը 1928 թվականին դարձել է Ուղեղի ԳՀԻ։ Հետազոտել է գլխուղեղի տեսողական ֆունկցիան, կենտրոնական նյարդային համակարգի կառուցվածքը, բնականոն և ախտաբանական պայմաններում կենսաէլեկտրական երևույթները, ուղեղաբնի ցանցանման գոյացության դերը, նյարդադեղաբանությունը, գլխուղեղի էլեկտրոնային մանրադիտումը, հյուսվածքաքիմիան, նյարդակիբեռնետիկան և անալիզատորների դինամիկ տեղայնացումը։ Եղել է ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարության բժշկական գիտությունների խորհրդի, Նյարդախտաբանների և հոգեբույժների համամիութենական ընկերության նախագահ, Նյարդախտաբանների միջազգային ֆեդերացիայի փոխնախագահ։ Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2 և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

Սիմեոն Սարկիսովը մնաց Շուշիից Մոսկվա տանող նյարդագիտության կամուրջը՝ իր հիպոթեզներով, հետազոտություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին ուղեղի խորքերի և հայկական գիտության գեղեցկությամբ։

### Русский
Армянский гений структуры мозга

Симеон Александрович Саркисов скончался 13 декабря 1971 года в Москве на 77-м году жизни, оставив неоценимое наследие в нейрофизиологии и нейроморфологии как академик АМН СССР (1948), директор Института мозга (1928–1968), автор гипотезы о специальной роли звездчатых клеток мозга и дендритных «шипиков», подтверждённой позже электронно-микроскопическими исследованиями. Родился 7 февраля 1895 года в Шуши.

В 1915 окончил Тифлисскую Нерсисянскую семинарию, в 1923 — медицинский факультет Московского университета и Институт красной профессуры. В 1925 по его инициативе в Москве создана лаборатория цитоархитектоники мозга, в 1928 преобразованная в Институт мозга. Исследовал зрительную функцию головного мозга, структурные особенности центральной нервной системы, биоэлектрические явления в норме и патологии, роль ретикулярной формации ствола мозга, нейрофармакологию, электронную микроскопию мозга, тканевую химию, нейрокибернетику и динамическую локализацию анализаторов. Был председателем медицинского совета Минздрава СССР, Всесоюзного общества невропатологов и психиатров, вице-президентом Международной федерации невропатологов. Награждён орденами Ленина, Трудового Красного Знамени (дважды) и «Знак Почёта».

Симеон Саркисов остался мостом нейронауки от Шуши до Москвы — своими гипотезами, исследованиями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами мозга и красотой армянской науки.

### English
Armenian Genius of Brain Structure

Simeon Alexandrovich Sarkisov passed away on December 13, 1971, in Moscow at the age of 76, leaving an invaluable legacy in neurophysiology and neuromorphology as Academician of the USSR Academy of Medical Sciences (1948), director of the Brain Institute (1928–1968), author of the hypothesis on the special role of brain stellate cells and dendritic spines, later confirmed by electron microscopy. Born on February 7, 1895, in Shushi.

In 1915 graduated from Tiflis Nersisyan Seminary, in 1923 — medical faculty of Moscow University and the Institute of Red Professorship. In 1925, on his initiative, a cytoarchitectonics laboratory of the brain was created in Moscow, transformed in 1928 into the Brain Institute. Investigated visual function of the brain, structural features of the central nervous system, bioelectric phenomena in normal and pathological conditions, role of the brainstem reticular formation, neuropharmacology, electron microscopy of the brain, tissue chemistry, neurocybernetics, and dynamic localization of analyzers. Chairman of the Medical Council of the USSR Ministry of Health, All-Union Society of Neuropathologists and Psychiatrists, Vice-President of the International Federation of Neuropathologists. Awarded Orders of Lenin, Labor Red Banner (twice), and Badge of Honor.

Simeon Sarkisov remained the bridge of neuroscience from Shushi to Moscow — with his hypotheses, research, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of the brain and the beauty of Armenian science.

Խորհրդային Ռազմական Նյարդախտաբանության հայր

Ստեփան Հովհաննեսի Կարճիկյանը մահացել է 1965 թվականի նոյեմբերի 27-ին Լենինգրադում՝ կյանքի 75-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային նյարդախտաբանության անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես բժշկական ծառայության գեներալ-մայոր (1949), բժշկական գիտությունների դոկտոր (1938), պրոֆեսոր (1939), Լենինգրադի ռազմաբժշկական ակադեմիայի նյարդային հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ (1948–1962), խորհրդային բանակի գլխավոր նյարդախտաբան (1948)։ Ծնվել է 1890 թվականի սեպտեմբերի 23 (հոկտեմբերի 5)-ին Վաղարշապատում։ 1915 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի ռազմաբժշկական ակադեմիան։

Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային, Խորհրդա-ֆիննական և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներին։

Կարճիկյանի գիտական աշխատությունները նվիրված են ռազմական նյարդախտաբանությանը՝ գլխուղեղի և ծայրամասային նյարդային համակարգի վնասվածքների դասակարգմանը, նևրոզներին, գլխուղեղի արյունատար անոթների հիվանդություններին և էպիլեպսիայի բուժմանը։ Նրա աշխատանքները դարձել են խորհրդային ռազմաբժշկության հիմնասյուներից։ Պարգևատրվել է Լենինի և երկու Կարմիր դրոշի շքանշաններով։

Ստեփան Կարճիկյանը մնաց Վաղարշապատից Լենինգրադ տանող նյարդախտաբանական կամուրջը՝ իր գիտելիքով, ռազմաբժշկական ծառաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ բժշկության և խորհրդային գիտության խորքերով։

—

### Русский
Отец советской военной неврологии

Степан Ованесович Карчикян скончался 27 ноября 1965 года в Ленинграде на 76-м году жизни, оставив неоценимое наследие советской неврологии как генерал-майор медицинской службы (1949), доктор медицинских наук (1938), профессор (1939), заведующий кафедрой нервных болезней Ленинградской военно-медицинской академии (1948–1962), главный невролог Советской армии (1948). Родился 23 сентября (5 октября) 1890 года в Вагаршапате. В 1915 окончил Петроградскую военно-медицинскую академию. Участвовал в Первой мировой, советско-финской и Великой Отечественной войнах.

Научные труды Карчикяна посвящены военной военной неврологии — классификации травм головного и периферической нервной системы, неврозам, сосудистым заболеваниям головного мозга и лечению эпилепсии. Его работы стали столпами советской военной медицины. Награждён орденом Ленина и двумя орденами Красного Знамени.

Степан Карчикян остался неврологическим мостом от Вагаршапата до Ленинграда — своим знанием, военным медицинским руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицины и советской науки.

—

### English
Father of Soviet Military Neurology

Stepan Hovhannesovich Karchikyan passed away on November 27, 1965, in Leningrad at the age of 75, leaving an invaluable legacy in Soviet neurology as Major General of the Medical Service (1949), Doctor of Medical Sciences (1938), professor (1939), head of the Department of Nervous Diseases at Leningrad Military Medical Academy (1948–1962), chief neurologist of the Soviet Army (1948). Born on September 23 (October 5), 1890, in Vagharshapat. Graduated from Petrograd Military Medical Academy in 1915. Participated in World War I, Soviet-Finnish War, and Great Patriotic War.

Karchikyan’s scientific works were dedicated to military neurology — classification of brain and peripheral nervous system injuries, neuroses, vascular brain diseases, and epilepsy treatment. His research became pillars of Soviet military medicine. Awarded the Order of Lenin and two Orders of the Red Banner.

Stepan Karchikyan remained the neurological bridge from Vagharshapat to Leningrad — with his knowledge, military medical leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian medicine and Soviet science.

—

Կուրորտաբանության Ուսումնասիրող Հայ Ֆիզիոլոգիայի և Բժշկության Պրոֆեսոր

Արշակ Հայրապետի Հակոբյանը ծնվել է 1886 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Վարդաշատում, Ջաբրայիլի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Հայ բժիշկ, ֆիզիոլոգ, ֆիզիոթերապևտ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1936), պրոֆեսոր (1939), ՀԽՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ։

1911 թվականին ավարտել է Բեռլինի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1919 թվականից ապրել է Երևանում, մասնակցել ԵՊՀ բժշկական ֆակուլտետի հիմնադրմանը։ Մինչև 1936 թվականը եղել է ԵԲԻ-ում իր հիմնած ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ, 1936-1960 թվականներին՝ նյարդախտաբանության ամբիոնի վարիչ։ Զբաղվել է կուրորտաբանությամբ, նպաստել «Արզնի», «Ջերմուկ» և Վանաձորի առողջարանների կազմակերպմանը։ Մինչև 1989 թվականը Երևանի կուրորտաբանության և ֆիզիկական բժշկության ԳՀԻ-ն կրել է նրա անունը։ Նրա գիտական աշխատությունները ներառում են ֆիզիոլոգիայի դասագրքեր, հոդվածներ հիստերիայի, ալկոհոլիզմի, ներվային հիվանդությունների մասին, ինչպես նաև կուրորտաբանության ձեռնարկներ, օրինակ՝ «Ֆիզիոլոգիա» (1923), «Ալկոհոլիզմը և նրա ազդեցությունը ներվային սիստեմի վրա» (1955)։ Հակոբյանը մահացել է 1960 թվականի օգոստոսի 12-ին Երևանում։ Նրա ներդրումը հայ բժշկության և ֆիզիոլոգիայի զարգացման գործում անգնահատելի է, նրա աշխատանքները մնում են կարևոր ռեսուրս գիտնականների համար։

### Русский
Армянский врач, физиолог, физиотерапевт

Аршак Акопович Акопян родился 24 октября 1886 года в Вардашате, Джебраильский уезд, Елизаветпольская губерния, Российская империя. Армянский врач, физиолог, физиотерапевт, доктор медицинских наук (1936), профессор (1939), заслуженный деятель науки Армянской ССР. В 1911 году окончил медицинский факультет Берлинского университета. С 1919 года жил в Ереване, участвовал в создании медицинского факультета ЕГУ. До 1936 года возглавлял созданную им кафедру физиологии в ЕМИ, в 1936–1960 годах — кафедру нервных болезней. Занимался курортологией, способствовал организации санаториев «Арзни», «Джермук» и Ванадзора. До 1989 года Ереванский НИИ курортологии и физической медицины носил его имя. Его научные работы включают учебники по физиологии, статьи по истерии, алкоголизму, нервным заболеваниям, а также пособия по курортологии, такие как «Физиология» (1923), «Алкоголизм и его влияние на нервную систему» (1955). Акопян скончался 12 августа 1960 года в Ереване. Его вклад в развитие армянской медицины и физиологии неоценим, работы остаются важным ресурсом для учёных.

### English
Armenian Doctor, Physiologist, Physiotherapist

Arshak Hayrapet Hakobyan was born on October 24, 1886, in Vardashat, Jabrayil District, Elizavetpol Governorate, Russian Empire. An Armenian doctor, physiologist, and physiotherapist, Doctor of Medical Sciences (1936), Professor (1939), and Honored Scientist of the Armenian SSR. He graduated from the Medical Faculty of Berlin University in 1911. From 1919, he lived in Yerevan and participated in the establishment of YSU’s Medical Faculty. Until 1936, he headed the physiology department he founded at Yerevan Medical Institute, and from 1936 to 1960, the neurology department. He worked in balneology, contributing to the organization of the Arzni, Jermuk, and Vanadzor sanatoriums. Until 1989, the Yerevan Research Institute of Balneology and Physical Medicine bore his name. His scientific works include physiology textbooks, articles on hysteria, alcoholism, and nervous diseases, as well as balneology manuals, such as *Physiology* (1923) and *Alcoholism and Its Impact on the Nervous System* (1955). Hakobyan passed away on August 12, 1960, in Yerevan. His contribution to Armenian medicine and physiology is invaluable, and his works remain a key resource for scientists.

Կուրորտաբանության Ուսումնասիրող Հայ Ֆիզիոլոգիայի և Բժշկության Պրոֆեսոր

Արցախի Ազատամարտի Վիրաբույժ Հերոս

Գառնիկ Սուրենի Ալեքսանյանը ծնվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Խանձաձոր գյուղում, ԼՂՀ Հադրութի շրջան։ Վիրաբույժ էր, ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության մայոր (1998), Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

1985 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1986-2000 թվականներին աշխատել է Հայաստանի Մեղրիի և ԼՂՀ Հադրութի շրջանային կենտրոնական հիվանդանոցներում, Հադրութի ՊՇ-ում, ՀՀ ՊՆ համար 1 զորամասում, կենտրոնական զինվորական հոսպիտալում և Երևանի կայազորային կլինիկական հոսպիտալում, որտեղ 2000 թվականից եղել է բուժական գծով պետի տեղակալ։ 1989 թվականին կամավոր մեկնել է Արցախ, մասնակցել Հադրութի և Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում բուժել և վիրահատել է հարյուրավոր ազատամարտիկների՝ ցուցաբերելով անձնվիրություն և խիզախություն։ Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» և ՀՀ «Մարտական ծառայության համար» մեդալներով։ Գառնիկ Ալեքսանյանի կյանքն ու գործունեությունը օրինակ են ծառայում հայրենիքի և մասնագիտության հանդեպ նվիրվածության։ Նրա ներդրումը հայ զինվորական բժշկության և Արցախի ազատագրության գործում անգնահատելի է։ Նա մահացել է 2011 թվականին իր ծննդավայր Խանձաձոր գյուղում։

### Русский
Хирург-герой Арцахской войны

Гарник Суренович Алексанян родился 1 октября 1956 года в селе Хандзазор, Хадрутский район, Нагорно-Карабахская автономная область. Хирург, майор медицинской службы армии Армении (1998), участник Арцахской освободительной войны. В 1985 году окончил Ереванский государственный медицинский институт. С 1986 по 2000 годы работал в районных центральных больницах Мегри и Хадрута, в Хадрутской ПШ, в воинской части №1 Минобороны Армении, в Центральном военном госпитале и в Клиническом госпитале гарнизона Еревана, где с 2000 года занимал должность заместителя начальника по лечебной части. В 1989 году добровольцем отправился в Карабах, участвовал в боях за самооборону и освобождение районов Хадрут и Мартакерт. В полевых подвижных госпиталях лечил и оперировал сотни бойцов, проявляя самоотверженность и мужество. Награждён медалью НКР «За мужество» и медалью Армении «За боевые заслуги». Жизнь и деятельность Гарника Алексаняна служат примером преданности родине и профессии. Его вклад в армянскую военную медицину и освобождение Арцаха неоценим. Он скончался в 2011 году в своём родном селе Хандзазор.

### English
Surgeon-Hero of the Artsakh War

Garnik Surenovich Aleksanyan was born on October 1, 1956, in Khantzazor village, Hadrut District, Nagorno-Karabakh Autonomous Region. A surgeon and major in the medical service of the Armenian army (1998), he was a participant in the Artsakh Liberation War. He graduated from the Yerevan State Medical Institute in 1985. From 1986 to 2000, he worked in the district central hospitals of Meghri and Hadrut, at Hadrut PSH, in Military Unit No. 1 of the Armenian Ministry of Defense, at the Central Military Hospital, and at the Yerevan Garrison Clinical Hospital, where he served as deputy chief for medical affairs from 2000. In 1989, he volunteered for Karabakh, participating in the self-defense and liberation battles of Hadrut and Martakert districts. In field mobile hospitals, he treated and operated on hundreds of fighters, demonstrating dedication and courage. He was awarded the NKR Medal “For Courage” and the Armenian Medal “For Combat Service.” Garnik Aleksanyan’s life and work are an example of devotion to homeland and profession. His contribution to Armenian military medicine and the liberation of Artsakh is invaluable. He passed away in 2011 in his native village of Khantzazor.

Գլխուղեղի Հետազոտությունների Ռահվիրա, Հայ Բժշկագիտության Հանճար

Լևոն Արշալույսի Մատինյանը ծնվել է 1923 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Թիֆլիսում։ Նա հայ խորհրդային նյարդաֆիզիոլոգ էր, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1986) և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1984)։ 1946 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի բժշկական ինստիտուտը։

1947 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Լևոն Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում, իսկ 1971 թվականից եղել է նյարդա-էնդոկրին փոխհարաբերության լաբորատորիայի վարիչ։ Նրա գիտական հետազոտությունները կենտրոնացած էին նյարդաբանության, նյարդերի և ներզատիչ գեղձերի փոխհարաբերությունների, երիկամների գործունեության նյարդա-հումորալ կարգավորման, կենտրոնական նյարդային համակարգի, մակերիկամների և ենթաստամոքսային գեղձի փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև արյունաստեղծման համեմատական-ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների վրա։ Նրա մշակած նյարդային վնասվածքների ֆերմենտային բուժման մեթոդը կիրառվել է ԽՍՀՄ-ում նյարդաբուժության մեջ։ Մատինյանը եղել է ԱՄՆ-ի պարապլեգիական ընկերության պատվավոր գիտական խորհրդատու (1976), գլխուղեղի ուսումնասիրության միջազգային կազմակերպության անդամ (1979), Նյու Յորքի ԳԱ անդամ (1995), Էկոլոգիայի և կենսագործունեության անվտանգության միջազգային ակադեմիայի անդամ (1996), ՀՀ վիրաբուժության ԳԱ ակադեմիկոս (1998) և Հայկական ֆիզիոլոգիական ընկերության նախագահ (2003)։ Պարգևատրվել է 2000-ամյա փառքի մեդալով (ԱՄՆ, 1998), ՌԴ Լոմոնոսովի անվան ոսկե մեդալով (2003) և 20-րդ դարի գիտական նվաճումների համար միջազգային արծաթե մեդալով (Քեմբրիջ, 1998)։ Լևոն Մատինյանի աշխատանքները մեծ ներդրում են ունեցել նյարդաֆիզիոլոգիայի և բժշկական գիտության զարգացման գործում։

### Русский

Пионер исследований мозга, Гений армянской медицины

Левон Аршалуйсович Матиньян родился 11 сентября 1923 года в Тифлисе. Он был армянским советским нейрофизиологом, доктором биологических наук (1970), профессором (1986) и заслуженным деятелем науки Армянской ССР (1984). В 1946 году окончил Тбилисский медицинский институт. С 1947 года работал в Институте физиологии имени Левона Орбели АН Армянской ССР, а с 1971 года возглавлял лабораторию нейроэндокринных взаимодействий. Его научные исследования были посвящены нейробиологии, взаимодействию нервной системы и эндокринных желез, нервно-гуморальной регуляции функции почек, взаимодействию центральной нервной системы с надпочечниками и поджелудочной железой, а также сравнительно-физиологическим особенностям кроветворения. Разработанный им метод ферментативного лечения нервных повреждений применялся в неврологии СССР. Матиньян был почётным научным консультантом Параплегиального общества США (1976), членом Международной организации по изучению мозга (1979), членом Нью-Йоркской академии наук (1995), Международной академии экологии и безопасности жизнедеятельности (1996), академиком Академии хирургии Армении (1998) и президентом Армянского физиологического общества (2003). Награждён медалью «2000 лет славы» (США, 1998), золотой медалью имени Ломоносова (РФ, 2003) и международной серебряной медалью за научные достижения XX века (Кембридж, 1998). Работы Левона Матиньяна внесли значительный вклад в развитие нейрофизиологии и медицинской науки.

### English

Pioneer of Brain Research, Genius of Armenian Medicine

Levon Arshaluysovich Matinyan was born on September 11, 1923, in Tiflis. He was an Armenian Soviet neurophysiologist, Doctor of Biological Sciences (1970), professor (1986), and Honored Scientist of the Armenian SSR (1984). In 1946, he graduated from the Tbilisi Medical Institute. From 1947, he worked at the Levon Orbeli Institute of Physiology of the Armenian Academy of Sciences, and from 1971, he headed the Laboratory of Neuroendocrine Interactions. His research focused on neurobiology, the interaction between the nervous system and endocrine glands, neural-humoral regulation of kidney function, the relationship between the central nervous system, adrenal glands, and pancreas, and comparative-physiological aspects of hematopoiesis. His developed method of enzymatic treatment for nerve injuries was applied in Soviet neurology. Matinyan was an honorary scientific consultant for the US Paraplegic Society (1976), a member of the International Brain Research Organization (1979), the New York Academy of Sciences (1995), the International Academy of Ecology and Life Safety (1996), an academician of the Armenian Academy of Surgery (1998), and president of the Armenian Physiological Society (2003). He was awarded the 2000 Years of Glory Medal (USA, 1998), the Lomonosov Gold Medal (Russia, 2003), and the International Silver Medal for 20th Century Scientific Achievements (Cambridge, 1998). Levon Matinyan’s work made significant contributions to the advancement of neurophysiology and medical science.