1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենադաժան օրերից մեկում, Սև ծովում տեղի ունեցավ պատմության ամենամեծ ծովային աղետներից մեկը՝ գերմանական օդուժի կողմից «Արմենիա» սանիտարական ջերմանավի խորտակումը: Այս ողբերգությունը, որի մասին շատերն այսօր էլ քիչ են իմանում, խլեց հազարավոր կյանքեր՝ դառնալով խորհրդային պատմության ամենամեծ ծովային կորուստը և աշխարհի երրորդ ամենամահաբեր նավաբեկությունը (Wilhelm Gustloff-ից և Goya-ից հետո):

«Արմենիա» ջերմանավը կառուցվել էր 1928 թվականին Լենինգրադի (այժմյան Սանկտ Պետերբուրգ) Բալթյան նավաշինարանում՝ որպես ուղևորատար նավ Սև ծովի համար: 1941 թվականի օգոստոսին, գերմանական ներխուժումից հետո, այն վերածվեց սանիտարական տրանսպորտի՝ ներկվելով կարմիր խաչերով և զինվելով թեթև հակաօդային զենքերով: Նոյեմբերի սկզբին գերմանական 11-րդ բանակը Էրիխ ֆոն Մանշտայնի գլխավորությամբ պաշարել էր Ղրիմը և Սևաստոպոլը: Քաղաքից դուրս գալու միակ ճանապարհը ծովն էր:

Նոյեմբերի 6-ի երեկոյան «Արմենիա»-ն, նավապետ Վլադիմիր Պլաուշևսկու հրամանատարությամբ, դուրս եկավ Սևաստոպոլից՝ բեռնված հազարավոր վիրավոր զինվորներով, բժիշկներով, բուժքույրերով և քաղաքացիական փախստականներով: Գերբեռնվածությունը սարսափելի էր՝ նավը, որը նախատեսված էր 1000 մարդու համար, տեղափոխում էր 5000-10000 մարդ (ճշգրիտ թիվը անհայտ է, բայց գնահատականները տատանվում են 6000-8000-ի սահմաններում): Կեսգիշերին նավը կանգ առավ Յալթայում՝ լրացուցիչ վիրավորներ և փախստականներ վերցնելու համար, չնայած հրամանատարության ցուցումներին գիշերով շարժվել:

Առավոտյան ժամը 8-ին նավը դուրս եկավ Յալթայից՝ ուղեկցությամբ երկու կատերների և երկու Ի-153 կործանիչների: Ժամը 11:29-ին, Յալթայից 40 կմ հեռու, Heinkel He 111 տորպեդակիր-ռմբակոծիչը (հրամանատար՝ Էռնստ-Ավգուստ Ռոթ) երկու տորպեդ արձակեց: Մեկը բաց թողեց, մյուսը ուղիղ հարվածեց առջևին: Նավը կիսվեց և խորտակվեց ընդամենը 4 րոպեում: Փրկվեց ընդամենը 8 մարդ (այդ թվում՝ մեկ բուժքույր), որոնց վերցրեց պարեկային կատերը: Մահացածները՝ 5000-10000, այդ թվում՝ հարյուրավոր երեխաներ և բժիշկներ:

Նավի սանիտարական կարգավիճակը վիճելի էր՝ կարմիր խաչերով նշված լինելով հանդերձ, այն ուներ զենքեր և ուղեկցություն, ինչը թույլ էր տալիս գերմանացիներին համարել այն օրինական թիրախ: Հաագայի կոնվենցիաները հաճախ անտեսվում էին արևելյան ճակատում: 2020 թվականին Ռուսաստանի ՊՆ-ն և ՀԳԸ-ն հայտնաբերեցին նավի մնացորդները 520 մ խորության վրա, 15 մղոն Ղրիմից:

Այս ողբերգությունը մնում է պատերազմի մոռացված էջերից՝ հիշեցնելով անմեղ զոհերի մասին և ծովային պատերազմի դաժանության մասին:

#### Русская версия

Потопление «Армении»: 7000 жизней на дне Черного моря

7 ноября 1941 года в Черном море произошла одна из самых страшных морских катастроф в истории — потопление немецкой авиацией санитарного теплохода «Армения». Эта трагедия, унесшая жизни тысяч людей, стала крупнейшей морской потерей в советской истории и третьей по числу жертв в мире (после Wilhelm Gustloff и Goya).

Теплоход «Армения», построенный в 1928 году в Ленинграде как пассажирский лайнер для Черного моря, в августе 1941-го был переоборудован в санитарный транспорт с красными крестами и легким зенитным вооружением. В начале ноября 11-я армия вермахта под командованием Эриха фон Манштейна осадила Крым и Севастополь. Единственный путь эвакуации — море.

Вечером 6 ноября «Армения» под командованием капитана Владимира Плаушевского вышла из Севастополя с тысячами раненых солдат, медиков и гражданских беженцев. Перегруженность была ужасной: судно на 1000 человек везло 5000–10000 (оценки варьируются от 6000 до 8000). Ночью зашла в Ялту за дополнительными эвакуируемыми, несмотря на приказы двигаться под покровом темноты.

Утром в 8:00 вышла из Ялты с эскортом двух катеров и двух И-153. В 11:29, в 40 км от Ялты, Heinkel He 111 (командир Эрнст-Август Рот) выпустил две торпеды. Одна промахнулась, вторая попала в нос. Судно разломилось и затонуло за 4 минуты. Спаслось лишь 8 человек (включая одну медсестру), подобранных патрульным катером. Погибло 5000–10000, включая сотни детей и врачей.

Статус санитарного судна был спорным: красные кресты налицо, но оружие и эскорт делали его законной целью. Гаагские конвенции часто игнорировались на Восточном фронте. В 2020 году МО РФ и РГО нашли остатки на глубине 520 м, в 15 милях от Крыма.

Эта трагедия остается забытой страницей войны, напоминая о невинных жертвах и жестокости морских сражений.

#### English Version

The Loss of MV Armenia: 7000 Lives Claimed by the Black Sea

On November 7, 1941, amid the brutal Eastern Front of World War II, the Black Sea witnessed one of history’s deadliest maritime disasters: the sinking of the Soviet hospital ship Armenia by German aircraft. This forgotten tragedy claimed thousands of lives, marking the worst sea loss in Soviet history and the third-deadliest single-ship sinking worldwide (after Wilhelm Gustloff and Goya).

Built in 1928 in Leningrad as a Black Sea passenger liner, Armenia was converted in August 1941 into a hospital transport, marked with red crosses and armed lightly for defense. By early November, the German 11th Army under Erich von Manstein had besieged Crimea and Sevastopol. The only escape route was by sea.

On the evening of November 6, under Captain Vladimir Plaushevsky, Armenia left Sevastopol overloaded with thousands of wounded soldiers, medical staff, and civilian refugees. Designed for 1,000, it carried 5,000–10,000 (estimates 6,000–8,000). It stopped in Yalta overnight for more evacuees, defying orders to travel under darkness.

At 8:00 AM, it departed Yalta escorted by two patrol boats and two I-153 fighters. At 11:29, 40 km from Yalta, a Heinkel He 111 (piloted by Ernst-August Roth) dropped two torpedoes. One missed; the other struck the bow. The ship split and sank in 4 minutes. Only 8 survived (including one nurse), rescued by a patrol boat. Deaths: 5,000–10,000, including hundreds of children and doctors.

Its hospital status was contested: red crosses visible, but armament and escort made it a valid target. Hague Conventions were often ignored on the Eastern Front. In 2020, Russia’s Ministry of Defense and Russian Geographical Society located the wreck at 520m depth, 15 miles off Crimea.

This catastrophe remains a forgotten chapter of the war, a stark reminder of innocent victims and the cruelty of naval warfare.

1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գանձակում (ներկայումս՝ Ադրբեջանի տարածքում) տեղի ունեցավ աղետալի երկրաշարժ, որը համարվում է միջնադարում տարածաշրջանի ամենաաղետալի բնական աղետներից մեկը:

Այս երկրաշարժի զոհ էր դարձել մոտ 230 հազար մարդ, ինչը դարձրեց այն պատմության մեջ ամենաաճճանաչելի աղետներից մեկը: Գանձակը, որը այդ ժամանակ Կովկասի կարևոր առևտրային և մշակութային կենտրոն էր, գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տիրապետության տակ: Երկրաշարժը ոչ միայն ոչնչացրեց քաղաքը, այլև խորապես ազդեց տարածաշրջանի ժողովուրդների՝ հայերի, ադրբեջանցիների և այլ էթնոսների կյանքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Գանձակը 12-րդ դարում ծաղկում էր ապրում՝ որպես Կովկասի խաչմերուկ՝ շնորհիվ իր ռազմավարական դիրքի և առևտրի: Այն գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տակ, որը միավորված էր մի շարք տարածաշրջաններ՝ ներառյալ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը: Սակայն տարածաշրջանը բնական աղետների տարածք էր՝ սեյսմիկ ակտիվության բարձր մակարդակով: Երկրաշարժը եկավ անսպասելիորեն, և պատմական աղբյուրները նշում են, որ այն ուժեղ էր և տևական, ինչը հանգեցրեց կործանարար հետևանքների:

**Երկրաշարժի ընթացքը և հետևանքները** 
Երկրաշարժը տեղի ունեցավ 1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ օրվա լուսաբացին: Այն ունեցավ բարձր մագնիտուդ՝ մոտ 7.7, ինչը հաշվի առնելով քաղաքի կառույցների կեղծ կառուցվածքները՝ հանգեցրեց կոլապսին: Գանձակի պատմական կենտրոնը, բաղկացած փայտե և կիսաքարե շենքերից, ամբողջովին ավերվեց: Հաշվարկներն արվել են պատմական գրառումների և այն ժամանակվա բնակչության թվաքանակի հիման վրա, որոնք գնահատում են, որ 230 հազար մարդ զոհվեց՝ ներառյալ քաղաքի բնակիչներին և մոտակա գյուղերի բնակչությանը: Երկրաշարժը ոչնչացրեց եկեղեցիներ, մզկիթներ, շուկաներ և պաշտպանական պատեր, ինչը խաթարեց տարածաշրջանի տնտեսական կայունությունը: Հետագայում գրանցվել են ընդերքի տեղաշարժեր և ավերածություններ, որոնք խորացրին աղետը:

**Հետևանքները** 
Երկրաշարժը ոչ միայն սպանեց հսկայական թվով մարդկանց, այլև խաթարեց Գանձակի դիրքը որպես տարածաշրջանի կենտրոն: Կենդանի մնացած բնակչությունը ստիպված եղավ տեղափոխվել այլ վայրեր, ինչը փոխեց տարածաշրջանի էթնիկ և մշակութային բաղադրությունը: Վերակառուցումը սկսվեց միայն տարիներ անց, և քաղաքը երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքը: Երկրաշարժը նաև խթանեց տարածաշրջանի բնակիչների շրջանում կրոնական և սոցիալական փոփոխություններ, քանի որ բնակչությունը սկսեց փնտրել պատճառներ և պաշտպանություն բնական աղետներից: Այս իրադարձությունը մնում է պատմական դաս, որը ընդգծում է բնական աղետների ողբերգական ազդեցությունը:

—

### Русская версия

Разрушение Гандзака: Трагическая Страница Средневековья

30 сентября 1139 года в Гандзаке (ныне территория Азербайджана) произошло катастрофическое землетрясение, которое считается одним из самых разрушительных природных бедствий Средневековья в регионе. По историческим данным, жертвами стали около 230 тысяч человек, что делает это событие одним из самых смертоносных в истории. Гандзак , будучи важным торговым и культурным центром Кавказа, находилась под властью Сельджукской империи. Землетрясение не только уничтожило город, но и оказало глубокое влияние на жизнь народов региона — армян, азербайджанцев и других этносов.

**Предыстория** 
В XII веке Гандзак переживала расцвет как перекресток Кавказа благодаря своему стратегическому положению и торговле. Город находился под контролем Сельджукской империи, объединявшей ряд регионов, включая Армению, Грузию и Азербайджан. Однако регион был зоной высокой сейсмической активности, что делало его уязвимым для природных катастроф. Землетрясение произошло неожиданно, и исторические источники указывают на его высокую интенсивность и длительность, что привело к катастрофическим последствиям.

**Ход землетрясения и последствия** 
Землетрясение произошло 30 сентября 1139 года на рассвете. Его магнитуда оценивается примерно в 7.7, что, учитывая примитивные конструкции зданий города, вызвало полный коллапс. Исторический центр Гандзака, состоящий из деревянных и полукаменных построек, был полностью разрушен. Оценки числа жертв основаны на исторических записях и численности населения того времени, согласно которым около 230 тысяч человек погибло, включая жителей города и окрестных деревень. Землетрясение уничтожило церкви, мечети, рынки и оборонительные стены, подорвав экономическую стабильность региона. Впоследствии были зафиксированы подземные толчки и вторичные разрушения, усугубившие катастрофу.

**Последствия** 
Землетрясение не только унесло огромное число жизней, но и подорвало статус Гандзака как регионального центра. Выжившее население было вынуждено переселяться в другие места, что изменило этнический и культурный состав региона. Восстановление началось лишь спустя годы, и город так и не смог вернуть свою прежнюю славу. Землетрясение также спровоцировало религиозные и социальные изменения среди местного населения, которое начало искать причины и защиту от природных бедствий. Это событие остается историческим уроком, подчеркивающим трагическое влияние природных катастроф.

—

English Version

The Gandzak Earthquake: September 30, 1139

On September 30, 1139, a catastrophic earthquake struck Gandzak (now within the territory of Azerbaijan), marking it as one of the most devastating natural disasters in the region during the Middle Ages. Historical records indicate that approximately 230,000 people perished, making it one of the deadliest events in history. Gandzak, a significant trading and cultural hub in the Caucasus, was under the dominion of the Seljuk Empire at the time. The earthquake not only razed the city but also profoundly impacted the lives of the region’s peoples—Armenians, Azerbaijanis, and other ethnic groups.

Background
In the 12th century, Gandzak was flourishing as a crossroads of the Caucasus, owing to its strategic location and trade routes. It was governed by the Seljuk Empire, which united various regions, including Armenia, Georgia, and Azerbaijan. However, the area was prone to natural disasters due to high seismic activity. The earthquake struck unexpectedly, and historical sources describe it as intense and prolonged, leading to catastrophic outcomes.

Course of the Earthquake and Consequences
The earthquake occurred on September 30, 1139, at dawn. Its magnitude is estimated at around 7.7, and given the rudimentary construction of the city’s buildings, it caused a total collapse. Gandzak’s historic center, composed of wooden and semi-stone structures, was completely destroyed. Estimates of the death toll are based on historical records and the population size of the time, suggesting that approximately 230,000 people died, including city residents and those from nearby villages. The earthquake demolished churches, mosques, markets, and defensive walls, undermining the region’s economic stability. Subsequent aftershocks and secondary damages further worsened the disaster.

Consequences
The earthquake not only claimed a vast number of lives but also diminished Gandzak’s status as a regional center. The surviving population was forced to relocate, altering the region’s ethnic and cultural composition. Reconstruction began only years later, and the city never regained its former glory. The event also spurred religious and social changes among the local populace, who sought explanations and protection from natural calamities. This disaster remains a historical lesson, highlighting the tragic impact of natural catastrophes.

---

Азәрбайҹан дилиндә версия

Гандзакда эьмлəтрясени: 30 Сентябрь 1139-чу ил

30 Сентябрь 1139-чу иль Гандзакда (хъазирки ваътда Азәрбайҹан территоріясы) катастрофик эьмлəтрясени олунмушдур, бу Оьряна Орта Асырларында региондакы əң вьйрангяр природи фəлакəтлəриндəн бири олмушду. Тарихи мəлуматлар кöрсəтйир ки, тахмиънəн 230 мин инсан хала катил олунмушдур, бу ондан тариxda əң олумлу ҳодисəлəрдəн бири edир. Гандзак, Кавказда мүhим алма-алмаш və мəдəнијјəт мərkəзи олмушду, бу вахтда Селҹук Империясынын хакемлијинə алтиндады. Эьмлəтрясени шəхəри вьйран етыб, региондакы халгълар — ерменилəр, азәрбайҹанлылар вə башга етнис гьрупларынын хаятына дəрин тəsir етиб.

Фон
XII эсасда Гандзак Кавказың чагъдашы оlaraq гуллəниб, бу онъун стратегик вəзифəси вə алма-алмаш юллары сəбəбиндəнди. Шəхəр Селҹук Империясы тарафындан идаре olunurdu, бу империя Армəнистан, Гюрҹүстан вə Азәрбайҹан кими регионларыны бирлəшдириб. Амма бу территорія табии фəлакəтлəрə ачыqды, чünки сейсмик активлик юксəкди. Эьмлəтрясени кəсил ельмайиб, вə тарихи мənbəлəр онун чок куьчлү вə узун хəйли олдуғун гьостəрир, бу катастофик нəтиҹəлəрə апарыб.

Эьмлəтрясенинин сейри вə нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени 30 Сентябрь 1139-чу иль шəфагда олунмушду. Онун магнитудасы тахмиънəн 7.7 оlaraq дəйи edilйир, вə шəхəрин сағыш бина констракциялары нəзəрə алынса, бу там амма хəйли коллапса яратмышлар. Гандзакын тарихи мərkəзи, ағаждан və ярымташ биналардан ибарəт, тамамън вьйран олунмушду. Жəхдлəрин саны тарихи эьсаллар və о вахтки халгъ санына гьоре тахмиън едилир, бу тахмиънəн 230 мин инсанын халкатын кöстəрир, шəхəр сakinлəри вə яқын кəндлəрин халгълары дахил оlaraq. Эьмлəтрясени килсəлəри, мəscidləри, базарлары вə мудافилэ диварларыны вьйран етыб, регионуң эканомик стабиллигин алтинда çəкди. Сонраки зəмин тəрклəри вə иккинчи вьйранликлар фəлакəти дахы ашагъарды.

Нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени фагъат чок саныда инсанын хала катил етиб вə Гандзакын регион мərkəзи вəзифəсинə зəрəр вəряди. Хала гəлиб сakinлəр башга јерлəрə кöчүб мəжбур олундулар, бу регионуң етник вə мəдəнијјəт таркибини дəйишди. Тəmir иши фагъат иллəр сонра башлайыب, вə шəхəр онъун эввəлки шöhrəтини хəйли гəрин qayтара биламəди. Эьмлəтрясени хəм дə хали халгъ арасында дини вə иҹтимаи дəйишмəлəрə сəбəб олунду, чünки халгъ табии фəлакəтлəрдəн сəбəблəр və корума арашды. Бу ҳодисə тарихи дəрс кими qalйир, табии катастрофларың трагик тəсйрини алтинда çəкир.

---

2023 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, ժամը մոտ 19:00-ին, Ստեփանակերտ-Ասկերան ավտոճանապարհի հարակից տարածքում՝ Բերկաձորում (Ստեփանակերտից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա), տեղի ունեցավ խոշոր պայթյուն բենզալցակայան-պահեստում, որը հանգեցրեց Արցախի Հանրապետության (Ղարաբաղի) ամենածանր ողբերգություններից մեկին:

Այս պայթյունը, որը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ֆոնին, հանգեցրեց 170-ից ավելի մահերի (վերջնական թիվը հասավ 218-ի) և 120-ից ավելի վիրավորների, որոնցից շատերը ծանր վիճակում էին: Պայթյունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ հազարավոր էթնիկ հայեր, վախենալով ցեղասպանությունից, փորձում էին լքել Արցախը՝ դեպի Հայաստան, և բենզալցակայանում մեծ խցանումներ էին առաջացել անվճար վառելիք ստանալու համար: Արցախի պաշտպանության բոլոր ուժերը կենտրոնացած էին սահմանային պաշտպանության վրա, իսկ բժշկական հնարավորությունները բավարար չէին: Այս իրադարձությունը համարվում է Արցախի էթնիկ զտման և ցեղասպանության 2023 թվականի ամենակարևոր խորհրդանիշերից մեկը:

**Նախապատմությունը** 
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց լայնամասշտաբ ռազմական հարձակում Արցախի վրա, որը տևեց ընդամենը 24 ժամ: Արդյունքում Արցախի իշխանությունները ստիպված եղան հանձնվել և համաձայնել «վերադարձը» Ադրբեջանին, ինչը հանգեցրեց 120,000 էթնիկ հայերի մեծածավալ տեղահանման դեպի Հայաստան: Մինչ այդ, 2022-2023 թվականներին Արցախը շրջափակված էր Լաչինի միջանցքով, ինչը հանգեցրեց սննդային ճգնաժամի և հիմնական պարագաների պակասի, այդ թվում՝ վառելիքի: Սեպտեմբերի 25-ի առավոտյան Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտարարեց, որ բոլոր ցանկացող քաղաքացիներին կտրամադրվի անվճար վառելիք 5 բենզալցակայաններում՝ սկսած ժամը 14:00-ից, որպեսզի հեշտացնել տեղահանումը: Սակայն սա հանգեցրեց մեծ խցանումների, քանի որ վառելիքի պակասը ստեղծել էր խուճապ: Պահեստը, որը ծառայում էր ռազմական նպատակներով, հագեցած էր բենզինով և այլ վառելիքներով, ինչը դարձրեց պայթյունը կատաստրոֆիկ:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Պայթյունը տեղի ունեցավ ժամը 19:00-ի հատվածում Բերկաձորի բենզալցակայան-պահեստում, որտեղ հարյուրավոր մեքենաներ էին խցանվել անվճար վառելիք ստանալու համար: Պայթյունը, որը հնարավոր է հրկիզվել վառելիքի արտահոսքից կամ անզգուշությունից, հրդեհ բարձրացրեց, որը տարածվեց արագորեն՝ հաշվի առնելով պահեստի ծանրաբեռնվածությունը: Արդյունքում ստեղծվեց հսկայական կրակի գնդակ, որը կուլ տվեց տասնյակ մեքենաներ և մարդիկ: Առաջին հաղորդումները տարածվեցին անմիջապես, և Ստեփանակերտի հիվանդանոցները լցվեցին ծանր վիրավորներով: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանը հայտարարեց, որ տեղական բժշկական հնարավորությունները բավարար չեն, և պահանջեց անհապաղ սանիտարական ավիացիա Ստեփանակերտ: Հայաստանի կառավարությունը արձագանքեց՝ սեպտեմբերի 26-ի առավոտյան ուղղաթիռով ուղարկելով բժիշկների թիմ, դեղորայք և բժշկական պարագաներ: Ռուսական խաղաղապահները նույնպես օգնեցին վիրավորներին բուժել՝ սակայն Ադրբեջանի առաջարկը տեղափոխել վիրավորներին իրենց հիվանդանոցները մերժվեց: Մինչև սեպտեմբերի 29-ը հաստատված էր 170 մահ, 290 վիրավոր, իսկ վերջնական թվերը հասան 218 մահվան:

**Շրջանառվող վարկածներ** 
Պաշտոնական վարկածով (Արցախի նախագահ Սամվել Շահրամանյանի խոսքերով) պայթյունը տեղի ունեցավ անվտանգության կանոնների խախտման պատճառով՝ պահեստի գերծանրաբեռնվածության հետևանքով: Սակայն շրջանառվում են կոնսպիրացիոն տեսություններ, ինչպես իսրայելցի բլոգեր-լրագրող Ալեքսանդր Լապշինի պնդումները, ով այն համարում է Ադրբեջանի կողմից կանխամտածված ահաբեկչություն՝ ցեղասպանության սցենարի մաս: Լապշինը նշում է, որ պայթյունը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների ֆոնին, որտեղ նպատակահարգով կարող էր թուլացնել հայկական տեղահանումը: Միջազգային լրատվամիջոցները հաստատում են խցանումների և խուճապի մասին, սակայն չեն հաստատում ահաբեկչության վարկածը, թեև ընդգծում են Ադրբեջանի ագրեսիայի դերը ողբերգության նախադրյալներում:

**Արձագանքներ** 
Հայաստանի կառավարությունը անմիջապես արձագանքեց՝ ուղարկելով բժշկական օգնություն, սակայն Արցախի հիվանդանոցների ծանրաբեռնվածությունը խոչընդոտեց: Ռուսաստանի ԱԳՆ խոսնակ Մարիա Զախարովան արտահայտեց ցավակցություն զոհերի ընտանիքներին, սակայն չհայտարարեց կոնկրետ օգնության մասին: Միջազգային հանրությունը դատապարտեց Ադրբեջանի ագրեսիան, սակայն պայթյունի հետ կապված արձագանքը սահմանափակ էր: Արցախի էթնիկ հայերը շարունակեցին տեղահանվել՝ մինչև սեպտեմբերի 26-ը ավելի քան 28,000-ը հասնելով:

**Հետևանքները** 
Պայթյունը խորացրեց Արցախի հումանիտար ճգնաժամը, հանգեցնելով 120,000 հայերի ամբողջական տեղահանման: Այն ցույց տվեց շրջափակման (2022-2023) և ռազմական հարձակման հետևանքները, որտեղ վառելիքի պակասը դարձավ կյանքի սպառնալիք: Մինչ օրս (2025 թ.) ողբերգությունը հիշատակվում է որպես ցեղասպանության խորհրդանիշ, և կան պահանջներ միջազգային հետաքննության:

—

### Русская версия

Взрыв на бензоскладе в Степанакерте: Трагедия Арцаха 25 сентября 2023 года

25 сентября 2023 года, около 19:00 (UTC+4), в районе Беркадзора (недалеко от Степанакерта, примерно 5 км от столицы), на бензоскладе у дороги Степанакерт-Аскеран произошел мощный взрыв, который стал одной из самых тяжелых трагедий в истории Нагорно-Карабахской Республики (Арцах). Взрыв произошел на фоне военной агрессии Азербайджана и привел к гибели от 170 до 218 человек и ранениям более 120, многие из которых находились в тяжелом и критическом состоянии. Взрыв случился, когда тысячи этнических армян, опасаясь геноцида, пытались покинуть Арцах в сторону Армении, и на заправке образовались огромные очереди за бесплатным топливом. Все силы обороны Арцаха были сосредоточены на границе, а медицинские ресурсы оказались недостаточными. Это событие считается одним из ключевых символов этнической чистки и геноцида в Арцахе в 2023 году.

**Предыстория** 
19 сентября 2023 года Азербайджан начал полномасштабное военное наступление на Арцах, которое длилось всего 24 часа. В результате власти Арцаха вынуждены были капитулировать и согласиться на “реинтеграцию” в Азербайджан, что привело к массовому исходу 120 000 этнических армян в Армению. До этого, в 2022–2023 годах, Арцах был заблокирован через Лачинский коридор, что вызвало гуманитарный кризис, включая дефицит топлива и продуктов. Утром 25 сентября Информационный штаб Арцаха объявил, что всем желающим предоставят бесплатное топливо на 5 заправках с 14:00, чтобы облегчить эвакуацию. Однако это привело к пробкам, поскольку дефицит топлива вызвал панику. Склад, использовавшийся для военных нужд, был переполнен бензином и другим топливом, что сделало взрыв катастрофическим.

**Ход событий** 
Взрыв произошел около 19:00 на складе-заправке в Беркадзоре, где сотни машин стояли в очереди за бесплатным топливом. Взрыв, предположительно вызванный утечкой топлива или небрежностью, спровоцировал пожар, который быстро распространился из-за переполненности. Огненный шар поглотил десятки автомобилей и людей. Первые сообщения появились в социальных сетях, и больницы Степанакерта заполнились тяжелыми ранеными. Защитник прав человека Арцаха Гегам Степанян заявил, что местные медицинские возможности недостаточны и потребовал срочной санитарной авиации в Степанакерт. Правительство Армении отреагировало: утром 26 сентября вертолетом отправило бригаду врачей с медикаментами и оборудованием. Российские миротворцы помогли лечить раненых, но предложение Азербайджана эвакуировать пострадавших в свои больницы было отвергнуто. К 29 сентября подтверждено 170 смертей, 290 раненых, а итоговые цифры достигли 218 погибших.

**Циркулирующие версии** 
По официальной версии (заявление президента Арцаха Самвела Шахраманяна) взрыв произошел из-за нарушения правил безопасности в подземном хранилище, перегруженном бензином для военных нужд. Однако распространяются конспирологические теории, включая утверждения израильского блогера-журналиста Александра Лапшина, который назвал это преднамеренным терактом Азербайджана в рамках сценария геноцида в Арцахе. Лапшин отмечает, что взрыв произошел на фоне военных действий Азербайджана и мог быть направлен на срыв армянской эвакуации. Международные СМИ подтверждают пробки и панику, но не подтверждают версию теракта, хотя подчеркивают роль азербайджанской агрессии в предпосылках трагедии.

**Реакции** 
Правительство Армении оперативно отреагировало, отправив медицинскую помощь, но переполненность больниц Арцаха помешала. Официальный представитель МИД РФ Мария Захарова выразила соболезнования семьям погибших, но не объявила о конкретной помощи. Международное сообщество осудило агрессию Азербайджана, но реакция на взрыв была ограниченной. Этнические армяне Арцаха продолжили эвакуацию — к 26 сентября более 28 000 человек пересекли границу в Армению.

**Последствия** 
Взрыв усугубил гуманитарный кризис в Арцахе, приведя к полному исходу 120 000 армян. Он показал последствия блокады (2022–2023) и военного наступления, где дефицит топлива стал угрозой жизни. По состоянию на 2025 год трагедия вспоминается как символ геноцида, и звучат призывы к международному расследованию.

—

### English Version
Explosion at Stepanakert Fuel Depot: The Artsakh Tragedy of September 25, 2023

On September 25, 2023, around 19:00 (UTC+4), a massive explosion occurred at a fuel depot-gas station in Berkadzor (about 5 km from Stepanakert), near the Stepanakert-Askeran highway, marking one of the heaviest tragedies in the history of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh). The blast, amid Azerbaijan’s military aggression, resulted in 170 to 218 deaths and over 120 injuries, many in critical condition. It happened as thousands of ethnic Armenians, fearing genocide, queued for free fuel to flee Artsakh toward Armenia, creating massive traffic jams. All defense forces were focused on the border, and medical resources were insufficient. This event is seen as a key symbol of the 2023 ethnic cleansing and genocide in Artsakh.

**Background** 
On September 19, 2023, Azerbaijan launched a full-scale military offensive on Artsakh, lasting just 24 hours. Artsakh authorities were forced to surrender and agree to “reintegration” into Azerbaijan, triggering the exodus of 120,000 ethnic Armenians to Armenia. Previously, in 2022–2023, Artsakh was blockaded via the Lachin Corridor, causing a humanitarian crisis with shortages of fuel and essentials. On the morning of September 25, Artsakh’s Information Headquarters announced free fuel at 5 gas stations from 14:00 for all wishing to evacuate. However, this led to jams, as fuel scarcity sparked panic. The depot, used for military purposes, was overloaded with gasoline and other fuels, making the explosion catastrophic.

**Course of Events** 
The explosion hit around 19:00 at the Berkadzor depot, where hundreds of cars queued for free fuel. Likely triggered by a fuel leak or negligence, it ignited a fire that spread rapidly due to overcrowding. The fireball engulfed dozens of vehicles and people. First reports spread via social media, overwhelming Stepanakert’s hospitals with severe cases. Artsakh Human Rights Defender Gegham Stepanyan stated local medical facilities were inadequate and urged immediate sanitary aviation to Stepanakert. Armenia responded: on September 26 morning, a helicopter team with doctors, medications, and equipment was dispatched. Russian peacekeepers aided treatment, but Azerbaijan’s offer to evacuate the injured to their hospitals was rejected. By September 29, 170 deaths and 290 injuries were confirmed, with final figures reaching 218 fatalities.

**Circulating Theories** 
Officially (per Artsakh President Samvel Shahramanyan’s statement), the blast resulted from safety violations in the overloaded underground depot for military gasoline. However, conspiracy theories circulate, including claims by Israeli blogger-journalist Alexander Lapshin, who called it a deliberate Azerbaijani terrorist act fitting the genocide scenario in Artsakh. Lapshin notes it occurred amid Azerbaijan’s operations and could aim to disrupt Armenian evacuation. International media confirm jams and panic but do not endorse the terror theory, though they highlight Azerbaijan’s aggression as a precursor.

**Responses** 
Armenia acted swiftly, sending aid, but Artsakh hospitals’ overload hindered efforts. Russian Foreign Ministry spokesperson Maria Zakharova expressed condolences to victims’ families but announced no specific aid. The international community condemned Azerbaijan’s aggression, but responses to the explosion were limited. Ethnic Armenians continued evacuating — over 28,000 crossed into Armenia by September 26.

**Aftermath** 
The explosion deepened Artsakh’s humanitarian crisis, leading to the full exodus of 120,000 Armenians. It exposed blockade (2022–2023) and offensive consequences, where fuel shortages became life-threatening. As of 2025, the tragedy is remembered as a genocide symbol, with calls for international investigation.