1912 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Կոստանդնուպոլսում Հայոց Ազգային Ժողովը (ՀԱԺ) հանդիսավոր նիստում որոշում ընդունեց բարձրաձայնել Հայկական հարցը Լոնդոնում հրավիրվելիք դեսպանների կոնֆերանսում՝ պահանջելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի իրավունքների պաշտպանություն և վարչական բարեփոխումներ:

Այս որոշումը դարձավ հայկական ազգային շարժման կարևորագույն քայլերից մեկը Բալկանյան պատերազմների (1912-1913) ֆոնին, երբ Օսմանյան կայսրությունը թուլացած էր և եվրոպական տերությունները քննարկում էին տարածաշրջանային խնդիրները: ՀԱԺ-ը, որը ներկայացնում էր հայ համայնքի շահերը, կոչ արեց եվրոպական դիվանագիտությանը միջամտել հայերի իրավիճակին՝ կանխելու ճնշումները և ջարդերը: Այս նախաձեռնությունը հանգեցրեց 1913 թվականի փետրվարին եվրոպական տերությունների կողմից հայկական բարեփոխումների ծրագրի ընդունմանը, որն իրականացվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ միջազգային ուշադրություն հրավիրելով հայկական հարցին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1912 թ. դեկտեմբերի 21
– **Վայր**: Կոստանդնուպոլիս
– **Որոշում**: Հայկական հարցը բարձրացնել Լոնդոնի կոնֆերանսում
– **Հետևանք**: 1913 թվականի հայկական բարեփոխումներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Армянский Вопрос в Европе: Инициатива Национального Собрания

21 декабря 1912 года в Константинополе Армянское Национальное Собрание (АНС) на торжественном заседании приняло решение поднять Армянский вопрос на предстоящей конференции послов в Лондоне, требуя защиты прав армян в Османской империи и административных реформ. Это решение стало одним из важнейших шагов армянского национального движения на фоне Балканских войн (1912–1913), когда Османская империя была ослаблена, а европейские державы обсуждали региональные проблемы. АНС, представлявшее интересы армянской общины, призвало европейскую дипломатию вмешаться в ситуацию армян, чтобы предотвратить притеснения и погромы. Эта инициатива привела к принятию в феврале 1913 года европейскими державами программы армянских реформ, реализованной до начала Первой мировой войны. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — привлечение международного внимания к Армянскому вопросу.

**Краткие факты**
– **Дата**: 21 декабря 1912 г.
– **Место**: Константинополь
– **Решение**: Поднять Армянский вопрос на Лондонской конференции
– **Последствия**: Армянские реформы 1913 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы).

—

### English Version

The Armenian Question in Europe: Initiative of the National Assembly

On December 21, 1912, in Constantinople, the Armenian National Assembly (ANA) at a solemn session adopted a decision to raise the Armenian Question at the upcoming Ambassadors’ Conference in London, demanding protection of Armenian rights in the Ottoman Empire and administrative reforms. This decision became one of the most significant steps in the Armenian national movement against the backdrop of the Balkan Wars (1912–1913), when the Ottoman Empire was weakened, and European powers were discussing regional issues. The ANA, representing the interests of the Armenian community, called on European diplomacy to intervene in the Armenian situation to prevent oppression and massacres. This initiative led to the adoption in February 1913 of the program of Armenian reforms by European powers, implemented until the start of World War I. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — drawing international attention to the Armenian Question.

**Key Facts**
– **Date**: December 21, 1912
– **Location**: Constantinople
– **Decision**: Raise the Armenian Question at the London Conference
– **Consequences**: Armenian reforms of 1913

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Ermeni Sorunu Avrupa’da: Milli Meclis’in Girişimi

21 Aralık 1912’de İstanbul’da Ermeni Milli Meclisi (EMM) törensel bir oturumda Ermeni Sorunu’nu Londra’da toplanacak Büyükelçiler Konferansı’nda gündeme getirme kararı aldı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilerin haklarının korunmasını ve idari reformlar talep etti. Bu karar, Balkan Savaşları (1912–1913) arka planında Ermeni milli hareketinin en önemli adımlarından biri oldu, Osmanlı İmparatorluğu zayıflamışken Avrupa güçleri bölgesel sorunları tartışıyordu. Ermeni topluluğunun çıkarlarını temsil eden EMM, Avrupa diplomasisini Ermeni durumuna müdahale etmeye çağırdı, baskı ve katliamları önlemek için. Bu girişim, Şubat 1913’te Avrupa güçleri tarafından Ermeni reformları programının kabulüne yol açtı, Birinci Dünya Savaşı başlangıcına kadar uygulandı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — Ermeni Sorunu’na uluslararası dikkat çekmeyi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 21 Aralık 1912
– **Yer**: İstanbul
– **Karar**: Ermeni Sorunu’nu Londra Konferansı’nda gündeme getirmek
– **Sonuçları**: 1913 Ermeni reformları

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri).

—

1922 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում բացվեց Անդրկովկասյան Խորհուրդների Առաջին Համագումարը, որին մասնակցում էին Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի խորհրդային հանրապետությունների ներկայացուցիչները:

Համագումարը որոշեց վերակազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետությունների Միությունը (ԱՍՍՖՀՄ)՝ որպես մեկ միասնական Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն (ԱՍՖՍՀ): Այս որոշումը խորհրդանշում էր երեք հանրապետությունների միավորումը մեկ ֆեդերատիվ կառույցի մեջ՝ ԽՍՀՄ-ի կազմում: Համագումարը տևեց մինչև դեկտեմբերի 13-ը և դարձավ խորհրդային կառուցվածքի կարևոր քայլը տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն** 
1922 թվականի մարտին ստեղծվել էր ԱՍՍՖՀՄ-ը՝ որպես երեք հանրապետությունների ժամանակավոր միություն: Դեկտեմբերի համագումարը որոշեց ավելի սերտ ինտեգրացիա՝ վերակազմավորելով այն մեկ ֆեդերատիվ հանրապետության: Հայկական կողմից մասնակցում էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլ գործիչներ: Այս քայլը նախապատրաստում էր ԽՍՀՄ-ի ստեղծմանը (1922 թվականի դեկտեմբերի 30):

**Համագումարի որոշումները** 
Համագումարը ընդունեց ԱՍՖՍՀ-ի սահմանադրությունը, ստեղծեց կենտրոնական իշխանություններ և որոշեց տնտեսական ու քաղաքական միավորում: Այն խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Կովկասում:

**Հետևանքները հայերի համար** 
ԱՍՖՍՀ-ի ստեղծումը խորացրեց Հայաստանի ինտեգրացիան խորհրդային համակարգում, բայց նաև սահմանափակեց անկախությունը: Այն տևեց մինչև 1936 թվականը, երբ երեք հանրապետությունները դարձան առանձին ԽՍՀՄ անդամներ, խորհրդայնացման գործընթացը և հայկական պետականության ժամանակավոր կորուստը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1922 թ. դեկտեմբերի 10-13
– **Վայր**: Բաքու
– **Որոշում**: ԱՍՍՖՀՄ-ից ԱՍՖՍՀ
– **Մասնակիցներ**: Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, ԽՍՀՄ արխիվներ):

—

### Русская версия

Первый съезд Советов Закавказья— Преобразование  ЗСФСРС в ЗСФСР

10 декабря 1922 года в Баку открылся Первый съезд Советов Закавказья, в котором участвовали представители советских республик Армении, Азербайджана и Грузии. Съезд решил преобразовать Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику Союз (ЗСФСРС) в единую Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику (ЗСФСР). Это решение символизировало объединение трёх республик в одну федеративную структуру в составе СССР. Съезд длился до 13 декабря и стал важным шагом в советском строительстве региона.

**Предыстория** 
В марте 1922 года была создана ЗСФСРС как временный союз трёх республик. Декабрьский съезд решил более тесную интеграцию — преобразование в единую федеративную республику. От Армении участвовали Александр Мясникян и другие деятели. Это подготавливало создание СССР (30 декабря 1922 года).

**Решения съезда** 
Съезд принял конституцию ЗСФСР, создал центральные органы власти и решил экономическое и политическое объединение. Это символизировало укрепление советской власти на Кавказе.

**Последствия для армян** 
Создание ЗСФСР углубило интеграцию Армении в советскую систему, но ограничило независимость. Оно просуществовало до 1936 года, когда три республики стали отдельными членами СССР.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10–13 декабря 1922 г.
– **Место**: Баку
– **Решение**: Из ЗСФСРС в ЗСФСР
– **Участники**: Армения, Азербайджан, Грузия

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы СССР).

—

### English Version

The First Congress of Soviets of Transcaucasia — Transformation of ZSFSRS into ZSFSR**

On December 10, 1922, the First Congress of Soviets of Transcaucasia opened in Baku, with representatives from the Soviet republics of Armenia, Azerbaijan, and Georgia. The congress decided to transform the Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republics Union (ZSFSRS) into a single Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic (ZSFSR). This decision symbolized the unification of the three republics into one federative entity within the USSR. The congress lasted until December 13 and became an important step in Soviet construction in the region.

**Background** 
In March 1922, the ZSFSRS was created as a temporary union of the three republics. The December congress decided on closer integration — transformation into a single federative republic. From Armenia participated Alexander Myasnikyan and other figures. This prepared the creation of the USSR (December 30, 1922).

**Decisions of the Congress** 
The congress adopted the ZSFSR constitution, created central authorities, and decided on economic and political unification. It symbolized the strengthening of Soviet power in the Caucasus.

**Consequences for Armenians** 
The creation of ZSFSR deepened Armenia’s integration into the Soviet system but limited independence. It lasted until 1936, when the three republics became separate USSR members.

**Key Facts**
– **Date**: December 10–13, 1922
– **Location**: Baku
– **Decision**: From ZSFSRS to ZSFSR
– **Participants**: Armenia, Azerbaijan, Georgia

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, USSR archives).

—

### Azərbaycan versiyası
Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı— ZSFSRİ-nin ZSFSR-ə çevrilməsi

10 dekabr 1922-ci ildə Bakıda Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı açıldı, burada Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan sovet respublikalarının nümayəndələri iştirak etdilər. Qurultay Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikaları İttifaqını (ZSFSRİ) vahid Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasına (ZSFSR) çevirmək qərarına gəldi. Bu qərar üç respublikanın SSRİ tərkibində vahid federativ quruma birləşməsini simvollaşdırırdı. Qurultay 13 dekabradək davam etdi və regionda sovet quruculuğunun mühüm addımı oldu.

**Arxa Plan** 
Mart 1922-ci ildə ZSFSRİ üç respublikanın müvəqqəti ittifaqı kimi yaradılmışdı. Dekabr qurultayı daha sıx inteqrasiya qərarı verdi — vahid federativ respublikaya çevrilmə. Ermənistandan Aleksandr Myasnikyan və digər fiqurlar iştirak etdi. Bu, SSRİ-nin yaradılmasına (30 dekabr 1922) hazırlaşdırırdı.

**Qurultayın Qərarları** 
Qurultay ZSFSR konstitusiyasını qəbul etdi, mərkəzi hakimiyyət orqanları yaratdı və iqtisadi-siyasi birləşmə qərarı verdi. Bu, Qafqazda sovet hakimiyyətinin möhkəmlənməsini simvollaşdırırdı.

**Ermənilər Açısından Nəticələri** 
ZSFSR-nin yaradılması Ermənistanın sovet sisteminə inteqrasiyasını dərinləşdirdi, lakin müstəqilliyi məhdudlaşdırdı. O, 1936-cı ilə qədər davam etdi, üç respublika SSRİ-nin ayrı üzvləri oldu.

**Qısa Faktlar**
– **Tarix**: 10–13 dekabr 1922
– **Yer**: Bakı
– **Qərar**: ZSFSRİ-dən ZSFSR-ə
– **İştirakçılar**: Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, SSRİ arxivləri).

—

### ქართული ვერსია

ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა— ზსფსრ-ის ზსფსრ-ად გარდაქმნა

1922 წლის 10 დეკემბერს ბაქოში გაიხსნა ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა, რომელშიც მონაწილეობდნენ სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკების წარმომადგენლები. ყრილობამ გადაწყვიტა ზაქავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის (ზსფსრკ) გარდაქმნა ერთიან ზაქავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად (ზსფსრ). ეს გადაწყვეტილება სიმბოლურად ასახავდა სამი რესპუბლიკის გაერთიანებას ერთ ფედერაციულ სტრუქტურაში სსრკ-ის შემადგენლობაში. ყრილობა 13 დეკემბრამდე გაგრძელდა და რეგიონში საბჭოთა მშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა.

**წინაისტორია** 
1922 წლის მარტში შეიქმნა ზსფსრკ სამი რესპუბლიკის დროებითი კავშირის სახით. დეკემბრის ყრილობამ უფრო მჭიდრო ინტეგრაცია გადაწყვიტა — ერთიან ფედერაციულ რესპუბლიკად გარდაქმნა. სომხეთიდან მონაწილეობდნენ ალექსანდრ მიასნიკიანი და სხვა ფიგურები. ეს სსრკ-ის შექმნას ამზადებდა (30 დეკემბერი 1922).

**ყრილობის გადაწყვეტილებები** 
ყრილობამ მიიღო ზსფსრ-ის კონსტიტუცია, შექმნა ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები და გადაწყვიტა ეკონომიკურ-პოლიტიკური გაერთიანება. ეს კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების გამყარებას სიმბოლურად ასახავდა.

**სომხებისთვის შედეგები** 
ზსფსრ-ის შექმნა სომხეთის საბჭოთა სისტემაში ინტეგრაციას გააღრმავა, მაგრამ დამოუკიდებლობას შეზღუდა. იგი 1936 წლამდე გაგრძელდა, სამი რესპუბლიკა სსრკ-ის ცალკე წევრები გახდნენ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 10–13 დეკემბერი 1922
– **ადგილი**: ბაქო
– **გადაწყვეტილება**: ზსფსრკ-დან ზსფსრ-ად
– **მონაწილეები**: სომხეთი, აზერბაიჯანი, საქართველო

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, სსრკ არქივები).

1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսի Բելովեժյան անտառում գտնվող «Վիսկուլի» կառավարական նստավայրում երեք խորհրդային հանրապետությունների ղեկավարները՝ ՌԽՖՍՀ նախագահ Բորիս Ելցինը և պետքարտուղար Գեննադի Բուրբուլիսը, ԲԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Ստանիսլավ Շուշկևիչը և վարչապետ Վյաչեսլավ Կեբիչը, ՈւԽՍՀ նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկը և վարչապետ Վիտոլդ Ֆոկինը՝ ստորագրեցին Բելովեժյան համաձայնագրերը:

Այս փաստաթուղթը պաշտոնապես հայտարարեց Խորհրդային Միության գոյության դադարեցումը և Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության 1922 թվականի պայմանագրի լուծարումը: Հայաստանի, Ղազախստանի և այլ հանրապետությունների ղեկավարները ներկա չէին: Այս իրադարձությունը դարձավ ԽՍՀՄ-ի փլուզման խորհրդանիշը և ցնցեց ամբողջ աշխարհը:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականի օգոստոսյան պուտչից հետո Խորհրդային Միության կենտրոնական իշխանությունը թուլացավ: Ռուսաստանը, Ուկրաինան և Բելառուսը՝ Միության ամենամեծ հանրապետությունները, որոշեցին անկախ գործել: Դեկտեմբերի 7-ին Վիսկուլիում երեք ղեկավարները հանդիպեցին «որսորդական հանգստի» անվան տակ: Նախորդ գիշեր ընթրիքի ժամանակ նրանք որոշեցին լուծարել ԽՍՀՄ-ը և ստեղծել ԱՊՀ (Համագործակցության Անկախ Պետություններ): Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը հրավիրված էր, բայց չժամանեց:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 8-ին ստորագրվեցին համաձայնագրերը, որոնք հայտարարում էին՝ «Խորհրդային Միությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և երկրաքաղաքական իրականություն դադարում է գոյություն ունենալ»: Բելառուսի ԿԳԲ-ի հատուկ ջոկատը սպասում էր ձերբակալության հրամանի, բայց Մոսկվայից այն չեկավ: Առաջինը, ում տեղեկացրին, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշն էր՝ Ելցինը զանգահարեց նրան: Շուշկևիչը սպասում էր Գորբաչովի հետ կապ հաստատելուն: Դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում 11 հանրապետություններ ստորագրեցին ԱՊՀ-ի ստեղծման մասին հռչակագիրը:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Հայաստանի և Արցախի համար ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բացեց անկախության ճանապարհը, բայց նաև բերեց տնտեսական ճգնաժամ: Բելովեժյան համաձայնագրերը խորհրդանշում են խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը և նոր անկախ պետությունների ծնունդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 8
– **Ստորագրողներ**: Ելցին, Շուշկևիչ, Կրավչուկ
– **Վայր**: Վիսկուլի, Բելառուս
– **Հետևանք**: ԽՍՀՄ-ի լուծարում, ԱՊՀ-ի ստեղծում



—

### Русская версия  — Точка в 69-летней истории СССР

8 декабря 1991 года в правительственной резиденции «Вискули» в Беловежской пуще лидеры трёх союзных республик — президент РСФСР Борис Ельцин и госсекретарь Геннадий Бурбулис, председатель Верховного Совета БССР Станислав Шушкевич и премьер Вячеслав Кебич, президент УССР Леонид Кравчук и премьер Витольд Фокин — подписали Беловежские соглашения. Этот документ официально констатировал прекращение существования СССР и денонсацию Союзного договора 1922 года. Армения, Казахстан и другие республики не участвовали в подписании. Это событие стало символом распада Советского Союза и потрясло весь мир.

**Предыстория** 
После августовского путча 1991 года центральная власть СССР ослабла. Россия, Украина и Белоруссия — крупнейшие республики — решили действовать самостоятельно. 7 декабря в Вискули под видом «охотничьего отдыха» встретились три лидера. Накануне за ужином они договорились о ликвидации СССР и создании СНГ. Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев был приглашён, но не прилетел.

**Ход событий** 
8 декабря были подписаны соглашения, гласившие: «Союз ССР как субъект международного права и геополитическая реальность прекращает своё существование». Спецназ КГБ БССР в лесу ждал приказа на арест ликвидаторов СССР, но команды из Москвы не поступило. Первым, кому сообщили новость, стал президент США Джордж Буш — позвонил Ельцин. Шушкевич терпеливо ждал соединения с Горбачёвым. 21 декабря в Алма-Ате 11 бывших союзных республик подписали декларацию о создании СНГ.

**Последствия для армян** 
Для Армении и Арцаха распад СССР открыл путь к независимости, и экономический кризис. Беловежские соглашения символизируют конец советской эпохи и рождение новых независимых государств.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 декабря 1991 г.
– **Подписанты**: Ельцин, Шушкевич, Кравчук
– **Место**: Вискули, Белоруссия
– **Последствия**: Ликвидация СССР, создание СНГ



—

### English Version  — The End of the 69-Year History of the Soviet Union**

On December 8, 1991, in the “Viskuli” government residence in Belavezha Forest, the leaders of three Soviet republics — RSFSR President Boris Yeltsin and State Secretary Gennady Burbulis, Chairman of the Supreme Soviet of the BSSR Stanislav Shushkevich and Premier Vyacheslav Kebich, Ukrainian SSR President Leonid Kravchuk and Premier Vitold Fokin — signed the Belavezha Accords. This document officially declared the dissolution of the USSR and the termination of the 1922 Union Treaty. Armenia, Kazakhstan, and other republics were not present. This event became the symbol of the Soviet Union’s collapse and shocked the world.

**Background** 
After the August 1991 coup, central Soviet authority weakened. Russia, Ukraine, and Belarus — the largest republics — decided to act independently. On December 7, the three leaders met in Viskuli under the guise of a “hunting trip.” The previous night over dinner, they agreed to dissolve the USSR and create the CIS. Kazakhstan’s President Nursultan Nazarbayev was invited but did not arrive.

**Course of Events** 
On December 8, the accords were signed, stating: “The USSR as a subject of international law and geopolitical reality ceases to exist.” KGB special forces of the BSSR waited in the forest for an arrest order, but it never came from Moscow. The first informed was US President George Bush — Yeltsin called him. Shushkevich patiently waited to connect with Gorbachev. On December 21 in Almaty, 11 former republics signed the CIS creation declaration.

**Consequences for Armenians** 
For Armenia and Artsakh, the USSR’s collapse opened the path to independence and economic crisis. The Belavezha Accords symbolize the end of the Soviet era and the birth of new independent states.

**Key Facts**
– **Date**: December 8, 1991
– **Signatories**: Yeltsin, Shushkevich, Kravchuk
– **Location**: Viskuli, Belarus
– **Consequences**: Dissolution of the USSR, creation of the CIS



—

1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մոսկվայի Կրեմլում, Գեորգիևյան սրահում, տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի վերջին նիստը, որի ընթացքում ստորագրվեց Էկոնոմիկական Համայնքի Պայմանագիրը: Այս պատմական փաստաթուղթը ստորագրեցին Հայաստանի, Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի ղեկավարները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը:

Պայմանագիրը ճանաչեց Հայաստանի և այլ հանրապետությունների անկախությունը, թույլ տվեց ներդնել ազգային արժույթներ՝ այդ թվում Հայաստանի դրամը, և պահպանել միասնական տնտեսական տարածք: Այս փաստաթուղթը, որը հիմնված էր սեպտեմբերի 6-ի Պետական Խորհրդի որոշման վրա, ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, և դարձավ Հայաստանի համար անկախության ճանապարհին կարևոր քայլ, չնայած ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախօրեին:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականը ԽՍՀՄ-ի ճգնաժամի գագաթնակետն էր: Օգոստոսի 19-21-ի պուտչի ձախողումից հետո Հայաստանը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, արագացրեց անկախության գործընթացը՝ հայտարարելով այն սեպտեմբերի 21-ին: Սեպտեմբերի 6-ին Պետական Խորհուրդը (Գ. Յավլինսկու նախաձեռնությամբ) որոշեց մշակել պայմանագիր՝ պահպանելու տնտեսական կապերը: Պայմանագիրը նախագծվեց սեպտեմբերի 16-ին, և հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանը, որպես լիիրավ անդամ, միացավ ստորագրմանը: Գորբաչովը, որպես ԽՍՀՄ-ի վերջին նախագահ, ստորագրեց, սակայն Հայաստանը պահանջեց ամբողջական ինքնիշխանություն:

**Պայմանագրի բովանդակությունը** 
Պայմանագիրը ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, որոնք կարգավորում էին տնտեսական համագործակցությունը, առևտուրը, միգրացիան և միասնական տարածքը: Նախաբանում ընդգծվում էր անկախության ճանաչումը, շուկայական տնտեսություն և Հայաստանի համար կարևոր էր ազգային արժույթի ներդրումը: Կենտրոնական մարմինը՝ Միջհանրապետական տնտեսական կոմիտեն, պետք է դառնար Միջպետական: Սակայն պայմանագիրը չեղյալ համարվեց Բելովեժյան համաձայնություններով (դեկտեմբեր 8), երբ ստեղծվեց ԱՊՀ-ը:

**Հետևանքները Հայաստանի համար** 
Պայմանագիրը Հայաստանի համար նշանակեց անկախության պաշտոնական ճանաչում, սակայն բերեց տնտեսական դժվարություններ (1991-1994 թթ.): Հայաստանը դարձավ ԱՊՀ-ի անդամ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին, սակայն պահպանեց իր ճանապարհը՝ ներդնելով դրամը 1993 թվականին: Այս իրադարձությունն ընդգծեց Հայաստանի դիմադրությունն ու նոր սկիզբը:

—

#### Русская версия
Путь Армении к Независимости: Договор об Экономическом Сообществе

18 октября 1991 года в Георгиевском зале Кремля в Москве прошло последнее заседание Президиума Верховного Совета СССР, на котором был подписан Договор об Экономическом сообществе. Этот исторический документ подписали лидеры Армении, России, Белоруссии, Казахстана, Киргизии, Таджикистана, Туркмении, Узбекистана и президент СССР Михаил Горбачев. Договор признал независимость Армении и других республик, позволил введение национальных валют, включая будущий армянский драм, и сохранил единое экономическое пространство. Подготовленный на основе решения Государственного совета СССР от 6 сентября, документ включал 12 глав и 59 статей, став для Армении важным шагом на пути к суверенитету накануне распада СССР.

**Предыстория** 
1991 год стал пиком кризиса СССР. После провала путча ГКЧП (19–21 августа) Армения, под руководством Лева Тер-Петросяна, ускорила процесс независимости, провозгласив ее 21 сентября. 6 сентября Государственный совет (по инициативе Г. Явлинского) решил разработать договор для сохранения экономических связей. Проект был готов 16 сентября, и 18 октября Армения, как полноправный участник, присоединилась к подписанию. Горбачев, как последний президент СССР, поставил подпись, но Армения настояла на полной независимости.

**Содержание договора** 
Договор включал 12 глав и 59 статей, регулирующих экономическое сотрудничество, торговлю, миграцию и единое пространство. Преамбула подчеркивала признание независимости и переход к рынку, а для Армении ключевым стал пункт о национальной валюте. Центральным органом стал Межгосударственный экономический комитет, но договор был обнулен Беловежскими соглашениями (8 декабря), когда было создано СНГ.

**Последствия для Армении** 
Для Армении договор ознаменовал официальное признание независимости, но привел к экономическим трудностям (1991–1994). 21 декабря 1991 года Армения вступила в СНГ, а в 1993 году ввела драм. Это событие подчеркнуло стойкость Армении и начало нового этапа.

—

#### English Version

Armenia’s Path to Independence: The Economic Community

On October 18, 1991, in the Georgievsky Hall of the Kremlin in Moscow, the last session of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR took place, where the Treaty on the Economic Community was signed. This historic document was endorsed by the leaders of Armenia, Russia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and USSR President Mikhail Gorbachev. The treaty recognized Armenia’s independence alongside other republics, permitted the introduction of national currencies, including the future Armenian dram, and maintained a unified economic space. Based on the State Council’s decision of September 6, 1991, it comprised 12 chapters and 59 articles, marking a crucial step for Armenia toward sovereignty on the eve of the USSR’s collapse.

**Background** 
1991 marked the peak of the USSR’s crisis. After the failed GКЧП coup (August 19–21), Armenia, led by Levon Ter-Petrosyan, accelerated its independence process, declaring it on September 21. On September 6, the State Council (on G. Yavlinsky’s initiative) decided to draft a treaty to preserve economic ties. The draft was finalized on September 16, and on October 18, Armenia joined as a full participant. Gorbachev, as the last USSR president, signed, but Armenia insisted on complete sovereignty.

**Content of the Treaty** 
The treaty included 12 chapters and 59 articles regulating economic cooperation, trade, migration, and the common space. The preamble highlighted independence recognition and market transition, with the national currency clause being vital for Armenia. The central body, the Interstate Economic Committee, was proposed, but the treaty was nullified by the Belavezha Accords (December 8), leading to the CIS.

**Consequences for Armenia** 
For Armenia, the treaty signified official independence recognition but brought economic challenges (1991–1994). On December 21, 1991, Armenia joined the CIS, introducing the dram in 1993. This event underscored Armenia’s resilience and the start of a new era.

—

4 սեպտեմբերի 1991 թ.: Այդ օրը ՀՀ Գերագույն Խորհուրդը որոշում կայացրեց ազգայնացնել Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցության  գույքը:

1991 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջման ձախողումից հետո, երբ ԿՊՍՍ-ը կորցրեց իր ազդեցությունը, Հայաստանը արագ արձագանքեց: Օրենսդրական այս քայլը նպատակ ուներ փոխանցել կուսակցությանը պատկանող գույքը՝ շենքեր, հողեր, տրանսպորտ և ֆինանսական միջոցներ, պետության վերահսկողությանը: Գույքի ազգայնացումը կարևոր էր անկախ պետության կայացման համար, քանի որ այդ ռեսուրսները դարձան նոր կառավարական կառույցների հիմք: Գործընթացը ներառում էր գույքի գույքագրում և դրա փոխանցում պետությանը, թեև այն բախվեց որոշակի դժվարությունների, ինչպիսիք էին նախկին կուսակցականների դիմադրությունն ու տնտեսական ճգնաժամը: Այս իրադարձությունը խզեց կապերը խորհրդային անցյալի հետ և նպաստեց Հայաստանի անկախության ամրապնդմանը, որն ավարտին հասավ սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեով:

### Русски

На пути к независимости Армении: Национализация имущества КПА

4 сентября 1991 года, Ереван, Армения. В этот день Верховный Совет Армении принял решение о национализации имущества Коммунистической партии Армении. После провала августовского путча 1991 года, когда КПСС утратила своё влияние, Армения оперативно отреагировала. Этот законодательный шаг был направлен на передачу имущества партии — зданий, земель, транспорта и финансовых средств — под контроль государства. Национализация имущества стала важным этапом для становления независимого государства, так как эти ресурсы легли в основу новых государственных структур. Процесс включал инвентаризацию активов и их передачу государству, хотя сопровождался трудностями, такими как сопротивление бывших партийных деятелей и экономический кризис. Это событие разорвало связи с советским прошлым и способствовало укреплению независимости Армении, завершившейся референдумом 21 сентября.

### English

On the Road to Armenia’s Independence: Nationalization of CPA Property

September 4, 1991, Yerevan, Armenia. On this day, the Supreme Council of Armenia decided to nationalize the property of the Communist Party of the Armenia. Following the failed August 1991 coup, which stripped the CPSU of its influence, Armenia acted swiftly. This legislative move aimed to transfer the party’s assets—buildings, lands, transport, and financial resources—to state control. The nationalization of property was a crucial step in building an independent state, as these resources formed the foundation for new governmental institutions. The process involved inventorying assets and transferring them to the state, though it faced challenges like resistance from former party members and an economic crisis. This event severed ties with the Soviet past and bolstered Armenia’s independence, finalized by the September 21 referendum.

2023 թվականի օգոստոսի 31-ին Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հայտարարեց իր հրաժարականի մասին, որը պաշտոնապես տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 1-ին: Այս իրադարձությունը դարձավ Արցախի համար ծանր ժամանակաշրջանի խորհրդանիշ՝ պայմանավորված Լաչինի միջանցքի շրջափակմամբ և խորացող հումանիտար ճգնաժամով: 

Հարությունյանը, ով նախագահ էր ընտրվել 2020 թվականի մայիսին, իր որոշումը բացատրեց հանրային վստահության նվազմամբ և աշխարհաքաղաքական բարդ իրավիճակով: «Փոփոխությունները պետք է սկսվեն ինձանից», – գրել է նա իր Ֆեյսբուքի էջում, նշելով, որ որոշումը կայացրել է երկու օր առաջ՝ հաշվի առնելով ներքին և արտաքին խաղացողների հետ խորհրդակցությունները: Նա նաև ազատել է կառավարության ղեկավարին, ինչը ցույց է տալիս խորը քաղաքական վերադասավորումների անհրաժեշտությունը: 

Հարությունյանի հաշմանդամը տեղի է ունեցել 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Ադրբեջանը վերականգնեց վերահսկողությունը Նագորնո-Ղարաբաղի շուրջ տարածքների նկատմամբ: Շատերը Հայաստանում և Արցախում նրան մեղադրում էին ռազմական անհաջողությունների համար: Քաղաքագետ Ակոբ Բադալյանը նշել է, որ հաշմանդամը կարող էր լինել Ադրբեջանի պահանջների կատարման առաջին քայլը, մինչդեռ Ռուբեն Վարդանյանը, նախկին պետնախարարը, անսպասելի էր համարել այդ որոշումը: 

Այս հաշմանդամը դարձավ Արցախի քաղաքական ճգնաժամի խորհրդանիշ՝ ընդգծելով տարածաշրջանի անորոշ ապագան: Այն նաև բարձրացրեց հարցեր Արցախի ինքնիշխանության և հայ ժողովրդի դիմակայության մասին աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների պայմաններում: 

Отставка Араика Арутюняна: Символ кризиса в Арцахе


31 августа 2023 года президент непризнанной Нагорно-Карабахской Республики (НКР) Араик Арутюнян объявил о своей отставке, которая официально состоялась 1 сентября. Это событие стало символом тяжёлого периода для Арцаха, вызванного блокадой Лачинского коридора и усугубляющимся гуманитарным кризисом. 

Арутюнян, избранный президентом в мае 2020 года, объяснил своё решение снижением общественного доверия и сложной геополитической обстановкой. «Перемены должны начаться с меня», — написал он на своей странице в Facebook, отметив, что решение было принято за два дня до объявления после консультаций с внутренними и внешними сторонами. Он также отправил в отставку главу правительства, что указывает на необходимость глубоких политических изменений. 

Отставка произошла на фоне последствий 44-дневной войны 2020 года, когда Азербайджан восстановил контроль над территориями вокруг Нагорного Карабаха. Многие в Армении и Арцахе обвиняли Арутюняна в военных неудачах. Политолог Акоп Бадалян отметил, что отставка могла стать первым шагом к выполнению требований Азербайджана, тогда как бывший госминистр Рубен Варданян назвал решение неожиданным. 

Отставка Арутюняна стала символом политического кризиса в Арцахе, подчёркивая неопределённое будущее региона и поднимая вопросы о его суверенитете и стойкости армянского народа в условиях геополитических изменений.[](https://www.bbc.com/russian/articles/c3gz1zgj922o)%5B%5D(https://www.dw.com/ru/nagornyj-karabah-otstavka-lidera-v-usloviah-krizisa/a-66688717)%5B%5D(https://rtvi.com/news/eto-bylo-neozhidannoe-reshenie-vardanyan-ob-otstavke-lidera-karabaha-arutyunyana/)

—
Resignation of Araik Harutyunyan: A Symbol of Crisis in Artsakh”


On August 31, 2023, Araik Harutyunyan, president of the unrecognized Nagorno-Karabakh Republic (Artsakh), announced his resignation, effective September 1. This event became a symbol of a challenging period for Artsakh, marked by the blockade of the Lachin Corridor and a deepening humanitarian crisis. 

Harutyunyan, elected president in May 2020, attributed his decision to a loss of public trust and the complex geopolitical situation. “Change must begin with me,” he wrote on his Facebook page, stating that the decision was made two days earlier after consultations with internal and external stakeholders. He also dismissed the head of government, signaling the need for profound political restructuring. 

The resignation followed the aftermath of the 44-day war in 2020, when Azerbaijan regained control over territories surrounding Nagorno-Karabakh. Many in Armenia and Artsakh held Harutyunyan accountable for military failures. Political analyst Hakob Badalyan suggested the resignation might be a step toward meeting Azerbaijan’s demands, while former state minister Ruben Vardanyan called the decision unexpected. 

Harutyunyan’s resignation became a symbol of the political crisis in Artsakh, highlighting the region’s uncertain future and raising questions about its sovereignty and the resilience of the Armenian people amid geopolitical shifts.[](https://www.bbc.com/russian/articles/c3gz1zgj922o)%5B%5D(https://www.dw.com/ru/nagornyj-karabah-otstavka-lidera-v-usloviah-krizisa/a-66688717)%5B%5D(https://rtvi.com/news/eto-bylo-neozhidannoe-reshenie-vardanyan-ob-otstavke-lidera-karabaha-arutyunyana/)

—