Երբ 77-ամյա հայը դարձավ ցեղասպանության վրեժի խորհրդանիշը , Յանիկյանի գործողությունը

27 հունվարի 1973 թվականին 77-ամյա Գուրգեն Յանիկյանը Սանտա Բարբարայի «Բալթիմոր» հյուրանոցում հանդիպման է հրավիրել Լոս Անջելեսի թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուրին (49 տարեկան) և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիրին (31 տարեկան): Նա նրանց խոստացել էր նվիրել «գեղարվեստական գործ»՝ թուրքական կառավարությանը: Հանդիպման ժամանակ Յանիկյանը հանեց «Լյուգեր» ատրճանակը և կրակեց երկու դիվանագետների վրա, ապա արձակեց ևս երկու վերահսկողական կրակոց:

Դատարանում Գուրգեն Յանիկյանը հայտարարեց.
«Ես երկու մարդ չեմ սպանել, ես երկու չարիք եմ ոչնչացրել: Ինձ համար նրանք մարդիկ չէին»:

Ցեղասպանության տարիներին Գուրգեն Յանիկյանի 26 հարազատ էր զոհվել, իսկ նրա եղբոր կոկորդն էին կտրել նրա աչքի առաջ: Այս գործողությունը դարձավ 1970-ականների հայկական ակտիվիզմի և ցեղասպանության ճանաչման պայքարի խորհրդանիշներից մեկը: Թեև Յանիկյանը դատապարտվեց և մահացավ բանտում 1982 թվականին, նրա գործողությունը խոր հետք թողեց հայ-թուրքական հակամարտության պատմության մեջ և դարձավ հայկական վրեժի ու արդարության որոնման խորհրդանիշ:

Արագ փաստեր

Ամսաթիվ: 1973 թ. հունվարի 27
Վայր: «Բալթիմոր» հյուրանոց, Սանտա Բարբարա, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ
Զոհեր: Թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուր և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիր
Մոտիվ: 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության վրեժ և արդարության պահանջ
Հետևանք: Գործողությունը դարձավ հայկական ակտիվիզմի խորհրդանիշ 1970-ականներին

Русская версия

акция Гургена Яникяна в Санта-Барбаре

27 января 1973 года 77-летний Гурген Яникян пригласил в отель «Балтимор» в Санта-Барбаре генерального консула Турции в Лос-Анджелесе Мехмета Байдура (49 лет) и вице-консула Бахадура Демира (31 год). Он пообещал передать им «произведение искусства» для турецкого правительства. Во время встречи Яникян достал пистолет «Люгер» и выстрелил в дипломатов, после чего произвёл два контрольных выстрела.

На суде Гурген Яникян заявил:
«Я не убивал двух людей, я уничтожил два зла. Для меня они не были людьми!»

Во время Геноцида погибли 26 родственников Гургена, а его брату перерезали горло на его глазах. Этот поступок стал одним из символов армянского активизма 1970-х годов и борьбы за признание Геноцида. Хотя Яникян был осуждён и умер в тюрьме в 1982 году, его акция оставила глубокий след в истории армяно-турецкого противостояния и стала символом армянской мести и поиска справедливости.

Краткие факты

Дата: 27 января 1973 г.
Место: отель «Балтимор», Санта-Барбара, Калифорния, США
Жертвы: турецкий консул Мехмет Байдур и вице-консул Бахадур Демир
Мотив: месть за Геноцид армян 1915 года и требование справедливости
Последствия: акция стала символом армянского активизма 1970-х годов

English Version

Gurgan Yanikyan’s action in Santa Barbara

On January 27, 1973, 77-year-old Gurgan Yanikyan invited the Turkish Consul General in Los Angeles Mehmet Baydur (49) and Vice Consul Bahadır Demir (31) to the Baltimore Hotel in Santa Barbara, promising to present them with a “work of art” for the Turkish government. During the meeting, Yanikyan drew a Luger pistol and shot the diplomats, then fired two control shots.

In court, Gurgan Yanikyan stated:
“I did not kill two people, I destroyed two evils. To me, they were not human beings!”

During the Genocide, 26 of Gurgan’s relatives were killed, and his brother’s throat was slit in front of his eyes. This act became one of the symbols of Armenian activism in the 1970s and the struggle for recognition of the Genocide. Although Yanikyan was convicted and died in prison in 1982, his action left a deep mark in the history of Armenian-Turkish confrontation and became a symbol of Armenian revenge and the search for justice.

Key Facts

Date: January 27, 1973
Location: Baltimore Hotel, Santa Barbara, California, USA
Victims: Turkish Consul Mehmet Baydur and Vice Consul Bahadır Demir
Motive: Revenge for the Armenian Genocide of 1915 and demand for justice
Consequences: The act became a symbol of Armenian activism in the 1970s

Հայերեն (Armenian)

«27 հունվարի 1973. Գուրգեն Յանիկյանի վրեժը և ցեղասպանության արձագանքը»
«Բալթիմոր հյուրանոց՝ որտեղ երկու դիվանագետ վճարեցին 1915-ի գինը»
«Երբ 77-ամյա հայը դարձավ ցեղասպանության վրեժի խորհրդանիշը»
«Հունվարի 27, 1973. Հայկական վրեժի և արդարության օր»
«Յանիկյանն ասաց՝ «Ես մարդ չեմ սպանել, չարիք եմ ոչնչացրել»»

Русский (Russian)

«27 января 1973. Месть Гургена Яникяна и отклик на Геноцид»
«Отель «Балтимор»: где два дипломата заплатили цену 1915 года»
«Когда 77-летний армянин стал символом мести за Геноцид»
«27 января 1973. День армянской мести и справедливости»
«Яникян заявил: «Я не убивал людей, я уничтожил зло»»

English (English)

«January 27, 1973. Gurgan Yanikyan’s Revenge and Response to the Genocide»
«Baltimore Hotel: Where Two Diplomats Paid the Price of 1915»
«When a 77-Year-Old Armenian Became a Symbol of Revenge for the Genocide»
«January 27, 1973. Day of Armenian Vengeance and Justice»
«Yanikyan Said: “I Did Not Kill People, I Destroyed Evil”»

Հայերի ջարդերի քողի տակ. Խորհրդային տանկերը Բաքվում՝ իշխանության պահպանման համար

1990 թվականի հունվարի 19-20-ին խորհրդային զորքերի մուտքը Բաքու դարձավ պատմության արյունալի էջ՝ որտեղ Մոսկվան, օգտագործելով հայերի պոգրոմները որպես քող, փրկեց ադրբեջանական կոմունիստական վերնախավին Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) սպառնալիքից՝ ճնշելով ազգային շարժումը և հանգեցնելով հարյուրավոր զոհերի:

Ադրբեջանական կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը՝ Աբդուրահման Վեզիրովի գլխավորությամբ և մասնակիորեն Այազ Մութալիբովի մասնակցությամբ, ոչ միայն չէր դեմ մուտքին, այլև տեսնում էր դրանում իր իշխանության փրկություն՝ խնդրելով օգնություն Մոսկվայից, քանի որ ԱԺՃ-ն արդեն վերահսկում էր քաղաքի մեծ մասը և սպառնում էր տապալել հանրապետական ղեկավարությունը: Մուտքից հետո Վեզիրովը հեռացվեց (նրան տեղափոխեցին Մոսկվա հարձակումից առաջ), իսկ Մութալիբովը 1990 թվականի հունվարի 24-ին նշանակվեց ԱԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար՝ ցույց տալով, որ մուտքը օգնեց հին նոմենկլատուրային պահպանել իշխանությունը (թեկուզ կարճ ժամանակով՝ Մութալիբովը տապալվեց 1992-ին ԱԺՃ-ի ճնշման տակ): Հայերը Բաքվում գրեթե չէին մնացել մինչև հունվարի 19-ը, իսկ կենտրոնական իշխանության սպառնալիքը դարձել էր կրիտիկական՝ այդպիսով զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու, այլ ադրբեջանական ցուցարարներին ճնշելու համար: Շատ պատմաբաններ (Թոմաս դե Վաալ, HRW) նշում են ցինիզմը կամ անգործունակությունը՝ զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու համար (որոնք արդեն գրեթե ավարտվել էին), այլ ընդդիմությունը ջախջախելու և հանրապետությունում կոմունիստական իշխանությունը պահպանելու համար: Գորբաչովը և Պոլիտբյուրոն չէին շտապում միջամտել հենց պոգրոմների դեմ. Պոլիտբյուրոյի պատվիրակությունը (Պրիմակովի հետ) Բաքու եկավ հունվարի 14-ին, բայց արտակարգ դրություն հայտարարեցին միայն ԼՂԻՄ-ում, սահմանամերձ շրջաններում և Գյանջայում՝ ոչ Բաքվում: Հայերի պոգրոմները (հունվարի 13-19) տևեցին մեկ շաբաթ, բայց տեղական իշխանությունները և զորքերը չմիջամտեցին ակտիվորեն՝ սահմանափակվելով կառավարական օբյեկտների պահպանմամբ, ինչը հաստատում են Human Rights Watch-ի զեկույցները, ականատեսների հիշողությունները և հետաքննությունները (այդ թվում՝ «Շչիտ» և այլն): Ներքին զորքերը հաճախ պարզապես դիտում էին: Մոսկվայի հիմնական նպատակը ոչ թե հայերի պաշտպանությունն էր, այլ ազգայնական շարժման և Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ճնշումը: Հայերի պոգրոմները օգտագործվեցին որպես պատրվակ, բայց զորքերի մասշտաբային մուտքի որոշումը ընդունվեց հենց այն ժամանակ, երբ ԱԺՃ-ն սկսեց սպառնալ հանրապետական կոմունիստական իշխանության տապալմանը (շենքերի գրավում, բարիկադներ քաղաքի մուտքերում հունվարի 18-ին): Տեխնիկապես խորհրդային ղեկավարությունը կարող էր զորքեր մտցնել Բաքու արդեն հունվարի 13-ին (կամ ավելի վաղ), երբ հայերի դեմ պոգրոմները նոր էին սկսվում և արագորեն աճում էին: Սակայն դա չեղավ, և մուտքը տեղի ունեցավ միայն հունվարի 19-ի գիշերը 20-ին: Բաքվում և շրջակայքում արդեն կային զգալի ուժեր՝ մոտ 12 հազար ՄՆԿ ներքին զորքեր, Խորհրդային բանակի մասեր (այդ թվում՝ դեսանտայինները, որոնք իջան հունվարի 12-ին օդանավակայանում), գարնիզոններ և պահեստներ: Մոսկվան կարող էր արագ տեղափոխել լրացուցիչ ստորաբաժանումներ (ինչպես արեց հետո՝ 26-35 հազար մարդ տանկերով և սպեցնազով): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կարող էր արտակարգ դրություն հայտարարել ցանկացած պահի (ինչպես արեց հունվարի 19-ին Բաքվի համար): Հայկական տեսանկյունից Բաքվի պոգրոմները էթնիկ զտումների գագաթնակետն էին, որոնք հանգեցրին հայերի ամբողջական վտարմանը Ադրբեջանից (մոտ 250-400 հազար 1988-1990 թթ.): Ադրբեջանական տեսանկյունից հաճախ շեշտվում է, որ զորքերը փրկեցին հայերի մնացորդները, բայց մուտքը տեսնում են որպես ազգային շարժման ճնշում: Փաստերը ցույց են տալիս՝ մինչև հարձակումը հայերը արդեն հիմնականում վտարված էին, և զորքերը դադարեցրին հետագա քաոսը, բայց չկանխարգելեցին հայկական համայնքի հիմնական ողբերգությունը: Հունվարի 19-ին պոգրոմները հասել էին գագաթնակետին, և հայերի հիմնական խմբերը կամ սպանված էին, կամ վտարված/թաքնված ադրբեջանցի ծանոթների մոտ, կամ էվակուացված: Առանց զորքերի մուտքի քաոսը կարող էր շարունակվել ևս մի քանի օր՝ հանգեցնելով լրացուցիչ սպանությունների (հնարավոր է՝ տասնյակներ, ոչ հարյուրավոր), հատկապես նրանց մեջ, ովքեր թաքնվել էին կամ չէին հասցրել փախչել: Հունվարին մնացել էր մոտ 30-40 հազար մարդ, հիմնականում կանայք, տարեցներ և թոշակառուներ: Դա տեղի ունեցավ նախորդ բռնությունների ալիքների պատճառով (Սումգայիթ 1988, Կիրովաբադ/Գյանջա 1988-1989) և աճող վախի: Հայերի դեմ պոգրոմները սկսվեցին 1990 թվականի հունվարի 13-ին (կամ նույնիսկ 12-ին որոշ աղբյուրներով) և շարունակվեցին մինչև 19-ը՝ ճիշտ մեկ շաբաթ: Այդ ժամանակահատվածում, ամենահաճախ մեջբերվող չեզոք գնահատականներով (Human Rights Watch, Թոմաս դե Վաալ և այլք) զոհվել են 48-ից 90 հայեր (երբեմն նշվում է մինչև 100+ կամ նույնիսկ 300 հայկական աղբյուրներում, բայց դա վիճելի է և ներառում է անհետ կորածներին): ԱՄՆ-ը սկզբում աջակցեց մուտքին որպես «հումանիտար պատասխան» սպանություններին և տեռորին հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում:

Русская версия

Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян

19–20 января 1990 года ввод советских войск в Баку стал кровавой страницей истории, где Москва, используя погромы армян как ширму, спасла азербайджанскую коммунистическую верхушку от угрозы Народного фронта Азербайджана (НФА) — подавив национальное движение и приведя к сотням жертв. Партийная верхушка Азербайджана под руководством Абдурахмана Везирова и частично Аяза Муталибова не была против ввода — напротив, видела в нём спасение своей власти от националистов, запрашивая помощь из Москвы, поскольку НФА уже де-факто контролировал значительную часть города и угрожал свергнуть республиканское руководство. После ввода Везиров был смещён (его вывезли в Москву накануне штурма), а Муталибов 24 января 1990 года назначен первым секретарём ЦК КП Азербайджана — показывая, что ввод помог старой номенклатуре удержаться у власти (хотя ненадолго: Муталибова свергли в 1992-м под давлением НФА). Армян в Баку почти не осталось к 19 января, а угроза для центральной власти стала критической — поэтому войска ввели не для остановки погромов, а для подавления азербайджанских протестующих. Многие историки (Томас де Ваал, HRW) отмечают цинизм или некомпетентность: войска ввели не для остановки погромов (которые уже почти закончились), а для разгрома оппозиции и сохранения коммунистической власти в республике. Горбачёв и Политбюро не спешили вмешиваться именно против погромов: делегация Политбюро (с Примаковым) прибыла в Баку 14 января, но чрезвычайное положение объявили только в НКАО, приграничных районах и Гяндже — не в самом Баку. Погромы армян (13–19 января) длились неделю, но местные власти и войска не вмешивались активно — ограничивались охраной правительственных объектов, что подтверждают отчёты Human Rights Watch, воспоминания очевидцев и расследования (включая “Щит” и другие). Внутренние войска часто просто наблюдали. Основная цель Москвы была не в защите армян, а в подавлении националистического движения и Народного фронта Азербайджана (НФА). Погромы армян использовались как предлог, но решение о масштабном вводе войск приняли именно тогда, когда НФА начал угрожать свержению республиканской коммунистической власти (захват зданий, баррикады на въездах в город 18 января). Технически советское руководство могло ввести войска в Баку уже 13 января 1990 года (или даже раньше), когда погромы против армян только начинались и быстро набирали обороты. Однако этого не произошло, и ввод случился только в ночь с 19 на 20 января. В Баку и окрестностях уже находились значительные силы: около 12 тысяч внутренних войск МВД СССР, части Советской армии (включая десантников, высадившихся 12 января в аэропорту), гарнизоны и резервы. Москва могла быстро перебросить дополнительные подразделения (как это сделали позже — 26–35 тысяч человек с танками и спецназом). Президиум Верховного Совета СССР мог объявить чрезвычайное положение в любой момент (как это сделали 19 января для Баку). В армянской перспективе погромы в Баку — это кульминация этнических чисток, приведших к полному изгнанию армян из Азербайджана (около 250–400 тыс. с 1988–1990). В азербайджанской — часто подчёркивается, что войска якобы спасли остатки армян, но ввод видят как подавление национального движения. Факты показывают: к моменту штурма Баку армяне уже были в основном изгнаны, и войска остановили дальнейший хаос, но не предотвратили основную трагедию армянской общины. К 19 января погромы уже достигли пика, и основные группы армян были либо убиты, либо изгнаны/спрятаны у знакомых азербайджанцев, либо эвакуированы. Без ввода войск хаос мог продолжиться ещё несколько дней, что привело бы к дополнительным убийствам (возможно, десятки, а не сотни), особенно среди тех, кто прятался или не успел уехать. К январю осталось около 30–40 тысяч человек, в основном женщины, пожилые люди и пенсионеры. Это произошло из-за предыдущих волн насилия (Сумгаит 1988, Кировабад/Гянджа 1988–1989) и нарастающего страха. Погромы против армян начались 13 января 1990 года (или даже 12-го по некоторым источникам) и продолжались до 19 января — ровно неделю. За это время: По наиболее часто цитируемым нейтральным оценкам (Human Rights Watch, Томас де Ваал и другие) погибли от 48 до 90 армян (иногда упоминают до 100+ или даже 300 в армянских источниках, но это спорно и включает пропавших без вести). США изначально поддержали ввод как “гуманитарный ответ” на убийства и террор в контексте армяно-азербайджанского конфликта.

Soviet Troops Enter Baku — Saving Communists and the Armenian Tragedy

January 19–20, 1990: The entry of Soviet troops into Baku became a bloody chapter in history, where Moscow, using the Armenian pogroms as a pretext, saved the Azerbaijani communist elite from the threat of the Popular Front of Azerbaijan (PFA) — suppressing the national movement and resulting in hundreds of casualties. The leadership of the Communist Party of Azerbaijan, under Abdurahman Vezirov and partially involving Ayaz Mutalibov, was not only not opposed to the entry but saw it as a way to preserve their power — requesting help from Moscow, as the PFA already de facto controlled much of the city and threatened to overthrow the republican leadership. After the entry, Vezirov was removed (evacuated to Moscow before the assault), and Mutalibov was appointed first secretary of the CPA Central Committee on January 24, 1990 — demonstrating that the entry helped the old nomenklatura retain power (albeit briefly: Mutalibov was overthrown in 1992 under PFA pressure). Almost no Armenians remained in Baku by January 19, and the threat to central authority had become critical — so troops entered not to stop pogroms but to crush Azerbaijani protesters. Many historians (Thomas de Waal, HRW) note the cynicism or incompetence: troops were introduced not to halt pogroms (which had nearly ended) but to dismantle opposition and maintain communist rule in the republic. Gorbachev and the Politburo did not rush to intervene specifically against pogroms: the Politburo delegation (with Primakov) arrived in Baku on January 14, but emergency was declared only in NKAR, border districts, and Ganja — not in Baku itself. Armenian pogroms (January 13–19) lasted a week, but local authorities and troops did not actively intervene — limiting themselves to guarding government facilities, as confirmed by Human Rights Watch reports, eyewitness accounts, and investigations (including “Shield” and others). Internal troops often simply observed. Moscow’s primary goal was not Armenian protection but suppressing the nationalist movement and Popular Front of Azerbaijan (PFA). Armenian pogroms were used as a pretext, but the decision for large-scale troop entry was made precisely when the PFA began threatening to overthrow republican communist power (seizing buildings, barricades at city entrances on January 18). Technically, Soviet leadership could have entered troops into Baku as early as January 13 (or even earlier), when pogroms against Armenians were just starting and rapidly escalating. However, this did not happen, and entry occurred only on the night of January 19–20. Significant forces were already in Baku and surroundings: about 12,000 internal troops of the USSR Ministry of Internal Affairs, parts of the Soviet Army (including paratroopers who landed at the airport on January 12), garrisons, and reserves. Moscow could quickly transfer additional units (as done later — 26–35 thousand people with tanks and special forces). The Presidium of the USSR Supreme Soviet could declare emergency at any moment (as done on January 19 for Baku). From the Armenian perspective, Baku pogroms were the culmination of ethnic cleansings leading to the complete expulsion of Armenians from Azerbaijan (about 250–400 thousand from 1988–1990). From the Azerbaijani perspective, it’s often emphasized that troops supposedly saved Armenian remnants, but entry is seen as suppression of the national movement. Facts show: by the assault on Baku, Armenians were mostly expelled, and troops stopped further chaos but did not prevent the main tragedy of the Armenian community. By January 19, pogroms had peaked, and main Armenian groups were either killed, expelled/hidden with Azerbaijani acquaintances, or evacuated. Without troop entry, chaos could continue a few more days, leading to additional killings (possibly dozens, not hundreds), especially among those hiding or unable to flee. By January, about 30–40 thousand remained, mostly women, elderly, and pensioners. This happened due to previous waves of violence (Sumgait 1988, Kirovabad/Ganja 1988–1989) and growing fear. Pogroms against Armenians began on January 13, 1990 (or even 12th per some sources) and lasted until the 19th — exactly a week. During this time: According to most cited neutral estimates (Human Rights Watch, Thomas de Waal, and others), 48 to 90 Armenians died (sometimes up to 100+ or even 300 in Armenian sources, but disputed and including missing). The USA initially supported the entry as a “humanitarian response” to killings and terror in the Armenian-Azerbaijani conflict context.

Azərbaycan dili versiyası

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması — kommunistlərin xilas olması və ermənilərin faciəsi

1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.Azərbaycan dili versiyası1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.

19–20 января 1990 года: Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян
Кровавая ночь Баку: Как Москва спасла азербайджанских коммунистов от народа
Под покровом погромов: Советские танки в Баку ради сохранения власти

Հայ Պատմության Սև Օրը խորհրդարանի վրա տեղի ունեցած ահաբեկչություն

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի ժամանակակից պատմության ամենաաղետալի դրվագներից մեկը՝ ահաբեկչությունը Հայաստանի Ազգային ժողովի շենքում:

Պատգամավորների ընթացիկ նիստի ժամանակ, հարցուպատասխանի ընթացակարգից առաջ, երբ Հայաստանի ֆինանսների նախարար Լևոն Բարխուդարյանը կանգնած էր խոսնակին, սրահ մտան զինված մարդիկ: Նրանք պահանջեցին պատգամավորներից անջատել բջջային հեռախոսները և ընկնել գետնին: Խմբի առաջնորդ Նաիրի Հունանյանը, նախկին լրագրող և 1988-1990 թվականների Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ, գտնվում էր ծայրաստիճան խառնաշփոթի մեջ և հայտարարեց պետական հեղաշրջում իրականացնելու մտադրության մասին: Մոտենալով վարչապետ Վազգեն Սարգսյանին, նա նրա երեսին ասաց՝ «Խնդրում ենք դադարեցնել մեր արյունը խմելը»: Վազգեն Սարգսյանը հանգիստ պատասխանեց. «Ինչ-որ բան անում եմ քո և քո երեխաների ապագայի համար», որին Հունանյանը պատասխանեց կրակով:

#### Հակիրճ փաստեր
– **Հարձակման վայր**: Հայաստանի Ազգային ժողովի շենք, Երևան:
– **Զոհեր**: Վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, խորհրդարանի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, փոխնախագահներ Յուրի Բախշյանը և Ռուբեն Միրոյանը, օպերատիվ հարցերով նախարար Լեոնարդ Պետրոսյանը, պատգամավորներ Արմեն Արմենակյանը և Միքայել Կոտանյանը: Պատգամավոր Հենրիկ Աբրամյանը մահացավ սրտի կաթվածից:
– **Հաշմանդամներ**: Պատգամավոր Անդրանիկ Մանուկյանը վիրավորվեց և տեղափոխվեց Երևանի կլինիկական հիվանդանոց, որտեղ նրան վիրահատեցին:
– **Ծեծակիցներ**: Մոտ 50 պատգամավոր և նախարարներ վերցվեցին որպես պատանդ:
– **Գերիների պահանջները**: Ուղիղ եթեր և արդար դատարանի երաշխիք:

#### Իրադարձությունների ժամանակացույց
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 27**: Նաիրի Հունանյանի գլխավորած զինված խումբը ներխուժեց նիստերի սրահ: Հրաձգությունը, որը լսվում էր խորհրդարանի պատերի սահմաններից դուրս, առաջացրեց խուճապ: Գնդապետի և ոստիկանության մեքենաները մոտեցան շենքին, իսկ ներքին զորքերը շրջապատեցին տարածքը: Սկսվեցին բանակցությունները Հունանյանի և նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի միջև:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 28**: Պատանդները սկսեցին ազատվել, ահաբեկիչները (Նաիրի և Կարեն Հունանյաններ, Էդուարդ Գրիգորյան, Վրամ Գալստյան, Դերենիկ Բեջանյան) ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Ազգային անվտանգության նախարարություն: Գլխավոր դատախազությունում հարուցվեց քրեական գործ՝ ահաբեկչության մեղադրանքով:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 29**: Նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը ստեղծեց պետական հանձնաժողով՝ հետաքննություն անցկացնելու համար և հայտարարեց եռօրյա սգ (29-31 հոկտեմբեր):
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 30**: ՌԴ վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը այցելեց Հայաստան՝ մասնակցելու սգո արարողություններին, նվիրված խորհրդարանում սպանված հայտնի քաղաքական գործիչներին:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 31**: Սգո արարողությունը տեղի ունեցավ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում:

#### Վարկածներ
– **Տարածքների փոխանակում Ադրբեջանի հետ**: Դեռևս ոչ պաշտոնական տեղեկություններով՝ ահաբեկչությունը կարող էր կազմակերպվել տարածաշրջանում կենսական շահեր ունեցող երկրների (օրինակ՝ ԱՄՆ և ՌԴ) գաղտնի ծառայությունների կողմից: 1999 թվականի նոյեմբերին Ստամբուլում նախատեսված էր ОБՍԵ-ի գագաթնաժողով, որտեղ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները պետք է ստորագրեին փաստաթուղթ: Կարող էր քննարկվել տարածքների փոխանակման տարբերակ՝ Ադրբեջանի կողմից Լաչինի միջանցքի և Հայաստանի կողմից Մեղրիի մի մասի փոխանակում: Վազգեն Սարգսյանն ու Կարեն Դեմիրճյանը խիստ դեմ էին այդ գաղափարին: Ահաբեկչությունից հետո գագաթնաժողովում փաստաթուղթը ստորագրված չէր:
– **Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի շրջապատի սխեմա**: Թեև գիշերը ահաբեկչությունից հետո սկսեցին տարածվել լուրեր, որ Ռոբերտ Քոչարյանը կարող էր լինել իշխող բլոկի առաջնորդների սպանության կազմակերպիչ, այդ մասին 16 դեկտեմբերի ձերբակալվեցին նախագահի խորհրդական Ալեքսան Հարությունյանը և այլ կողմնակիցներ: Նախագահին ուղղակի մեղադրանքներ հնչեցին: Կարեն Դեմիրճյանի որդի Ստեփան Դեմիրճյանը և այլ քաղաքական գործիչներ բացահայտորեն մեղադրեցին Քոչարյանին: Ժամանակի ընթացքում նա կարողացավ ամրապնդել իշխանությունը, սակայն կարծիքները, թե Քոչարյանը կարող էր լինել ավելի մեծ դերակատար, դեռ պահպանվում են:

#### Հետևանքներ
Ահաբեկչությունը լուրջ հարված հասցրեց Հայաստանի ազգային անվտանգության նախարարության reputatsiayin-ին: 2003 թվականին Երևանի դատարանը ճանաչեց յոթ մարդու մեղավորություն, որոնք չընդունեցին իրենց մեղքը և պնդեցին, որ նրանց գործողությունները նպատակ ունեին վարչապետին հեռացնել՝ փրկելու Հայաստանը: Նաիրի և Կարեն Հունանյանները, Էդուարդ Գրիգորյանը, Վրամ Գալստյանը, Դերենիկ Բեջանյանը և Աշոտ Կնյազյանը դատապարտվեցին ցմահ բանտարկության, իսկ Գամլետ Ստեփանյանը՝ 14 տարվա ազատազրկման:

—

### Русская версия

Теракт в армянском парламенте:

27 октября 1999 года в Ереване произошел один из самых трагичных эпизодов в истории современной Армении — теракт в здании Национального Собрания. Во время очередной сессии парламента, перед началом процедуры вопросов и ответов, когда министр финансов Левон Бархударян находился на трибуне, в зал ворвались вооружённые люди. Они потребовали от депутатов выключить сотовые телефоны и лечь на пол. Лидер группы, Наири Унанян, бывший журналист и активист карабахского движения 1988–1990 годов, в крайне возбуждённом состоянии заявил о намерении совершить государственный переворот. Подойдя к премьер-министру Вазгену Саркисяну, он бросил ему в лицо: «Хватит пить нашу кровь». На это Саркисян спокойно ответил: «Всё делается ради тебя и будущего твоих детей», после чего Унанян открыл огонь.

#### Краткие факты
– **Место нападения**: Здание Национального Собрания Армении, Ереван.
– **Жертвы**: Погибли премьер-министр Вазген Саркисян, спикер НС Карен Демирчян, вице-спикеры Юрий Бахшян и Рубен Мироян, министр Леонард Петросян, депутаты Армен Арменакян и Микаел Котанян. Депутат Генрик Абрамян умер от сердечного приступа.
– **Раненые**: Депутат Андраник Манукян, прооперированный в клинической больнице Еревана.
– **Заложники**: Около 50 депутатов и министров были взяты в заложники.
– **Требования террористов**: Выход в прямой эфир и гарантия справедливого суда.

#### Хронология событий
– **27 октября 1999 года**: Вооружённая группа под руководством Наири Унаняна ворвалась в зал заседаний. Стрельба, слышная за пределами парламента, вызвала панику. К зданию прибыли скорые и полиция, а внутренние войска оцепили территорию. Начались переговоры между Унаняном и президентом Робертом Кочаряном.
– **28 октября 1999 года**: Заложники начали освобождаться, террористы (Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян) были арестованы и доставлены в Министерство национальной безопасности. Возбуждено уголовное дело по статье о терроризме.
– **29 октября 1999 года**: Президент Кочарян создал государственную комиссию для расследования, объявил трёхдневный траур (29–31 октября).
– **30 октября 1999 года**: Премьер-министр РФ Владимир Путин посетил Армению с траурным визитом, участвуя в мероприятиях, посвящённых погибшим лидерам.
– **31 октября 1999 года**: Траурная церемония прошла в Национальном театре оперы и балета имени А. Спендиарова.

#### Версии
– **Обмен территориями с Азербайджаном**: Неофициальная версия предполагает, что теракт могли организовать спецслужбы стран с интересами в регионе (США, Россия), чтобы сорвать саммит ОБСЕ в Стамбуле в ноябре 1999 года. На нём планировался обмен территориями: Азербайджан уступал Лачинский коридор, а Армения — часть Мегринского района. Вазген Саркисян и Карен Демирчян резко выступали против этого плана, и после теракта договорённости сорвались.
– **Заговор окружения президента Роберта Кочаряна**: Ночью после теракта возникли слухи о причастности Кочаряна. 16 декабря были арестованы его советник Алексан Арутюнян и другие сторонники. Политики, включая сына Демирчяна Степана, обвиняли президента. Со временем Кочарян укрепил власть, но вопрос о возможном организаторе за пределами группы Унаняна остаётся открытым.

#### Последствия
Теракт подорвал репутацию Министерства национальной безопасности Армении. В 2003 году суд признал виновными семерых участников, которые не раскаялись, утверждая, что хотели спасти страну, заставив премьера уйти в отставку. Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян и Ашот Князян получили пожизненное заключение, Гамлет Степанян — 14 лет.

—

### English Version
Terrorist Attack on the Armenian Parliament

On October 27, 1999, one of the most tragic episodes in modern Armenian history unfolded in Yerevan with a terrorist attack on the National Assembly building. During a regular parliamentary session, just before the question-and-answer period, as Finance Minister Levon Barkhudaryan stood at the podium, armed individuals stormed the hall. They ordered deputies to turn off their mobile phones and lie on the floor. The leader, Nairi Hunanyan, a former journalist and activist of the Karabakh movement (1988–1990), in an extremely agitated state, declared their intent to stage a coup. Approaching Prime Minister Vazgen Sargsyan, he shouted, “Stop drinking our blood!” Sargsyan calmly replied, “Everything is done for you and the future of your children,” prompting Hunanyan to open fire.

#### Key Facts
– **Location of the Attack**: National Assembly building, Yerevan.
– **Victims**: Prime Minister Vazgen Sargsyan, Speaker Karen Demirchyan, Vice-Speakers Yuri Bakhshyan and Ruben Miroyan, Minister Leonard Petrosyan, deputies Armen Armenakyan and Mikael Kotanyan. Deputy Henrik Abramyan died of a heart attack.
– **Injured**: Deputy Andranik Manukyan, who underwent surgery at Yerevan’s clinical hospital.
– **Hostages**: Approximately 50 deputies and ministers were taken hostage.
– **Demands of the Terrorists**: Live broadcast and guarantees of a fair trial.

#### Timeline of Events
– **October 27, 1999**: The armed group led by Nairi Hunanyan stormed the session hall. Gunfire, audible outside the parliament, caused panic. Ambulances and police arrived, and internal troops cordoned off the area. Negotiations began between Hunanyan and President Robert Kocharyan.
– **October 28, 1999**: Hostages started to be released, and the terrorists (Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian) were arrested and taken to the Ministry of National Security. A criminal case was opened on terrorism charges.
– **October 29, 1999**: President Kocharyan established a state commission for investigation and declared a three-day mourning period (October 29–31).
– **October 30, 1999**: Russian Prime Minister Vladimir Putin visited Armenia to attend mourning ceremonies for the slain leaders.
– **October 31, 1999**: A memorial ceremony was held at the National Opera and Ballet Theater named after A. Spendiaryan.

#### Theories
– **Territorial Exchange with Azerbaijan**: An unofficial theory suggests the attack was orchestrated by the intelligence services of countries with regional interests (e.g., USA, Russia) to disrupt the OSCE summit in Istanbul in November 1999. The summit was to consider a territorial swap: Azerbaijan would cede the Lachin Corridor, while Armenia would give up part of the Meghri region. Vazgen Sargsyan and Karen Demirchyan strongly opposed this, and the agreement collapsed after the attack.
– **Conspiracy Involving President Robert Kocharyan’s Circle**: Rumors emerged overnight that Kocharyan was behind the killings. On December 16, his advisor Alexan Arutyunyan and other allies were arrested. Politicians, including Demirchyan’s son Stepan, openly accused the president. Kocharyan later consolidated power, but questions about a possible mastermind beyond Hunanyan’s group persist.

#### Aftermath
The attack severely damaged the reputation of Armenia’s Ministry of National Security. In 2003, a court convicted seven individuals, who claimed their actions aimed to save the country by forcing the prime minister’s resignation. Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian, and Ashot Knyazyan received life sentences, while Gamlet Stepanian was sentenced to 14 years.

—