Հայկական Լեռնաշխարհ Армянское Нагорье The Armenian highland
Армянское Нагорье (арм.-Հայկական Լեռնաշխարհ[Haykakan leṙnašxarh] (Айкакакан Лернашхар) или Հայկական Բարձրավանդակ (Айкакан Бардзравандак) или Հայկական Բնաշխարհ (Айкакакан Бнашхар), Միջնաշխարհ Հայոց (Миджнашхар айоц (арм. Средний мир армян)), рус.-Армянское Нагорье , Гор Араратских, Гор Армянских, Армянских Гор, анг.- The Armenian Highland, фр.-Plateau Armenien или Armenian Plateau, нем. Das Armenische Hochland или Das Armenische Bergland).Армянское нагорье-На других языках العربية- المرتفعات الأرمنية— арабский , Беларуская – Армянскае нагор'е, Беларуская (тарашкевіца) – Армянскае нагор’е — беларуская (тарашкевіца),Български – Арменско плато — болгарский, Català – Altiplà d'Armènia, Эрмалойн акъари — чеченский,Čeština-Arménská_vysočina,Armenisches Hochland — немецкий,Αρμενικά υψίπεδα — греческий,English Armenian Highlands — английский, Esperanto -Armena Altebenaĵo, Español – Altiplano Armenio, Eesti-Armeenia mägismaa — эстонский, Euskara-Armeniar goi-ordokia — баскский, فارسی سرزمین کوهستانی ارمنستان — персидский, Français – Haut-plateau arménien — французский,עברית רמת ארמניה — иврит, हिन्दी आर्मीनिया का पठार — хинди, Hrvatski Armenska visoravan — хорватский, Magyar Örmény-felföld — венгерский, Italiano – Altopiano armeno,日本語 -アルメニア高原 — японский, ქართული – სომხეთის მთიანეთი, Қазақша Армения таулы үстірті — казахский, 한국어 아르메니아 고원 — корейский, Lietuvių Armėnijos kalnynas — литовский, Македонски – Ерменска Висорамнина, Nederlands Armeens Hoogland — нидерландский, Norsk nynorsk Det armenske høglandet — нюнорск, Norsk bokmål Det armenske høylandet — норвежский, Polski Wyżyna Armeńska — польский, Português Planalto Armênio — португальский, Srpskohrvatski / српскохрватски Armenska visoravan — сербскохорватский,Simple English Armenian Highland — Simple English, Slovenčina Arménska vysočina — словацкий, Slovenščina Armensko višavje — словенский, Српски / srpski Јерменска висораван — сербский, தமிழ தமிழ ஆர்மேனிய மேட்டுநிலங்கள் — тамильский,Татарча/tatarça Әрмән таулыгы — татарский, Українська Вірменське нагір'я — украинский, Oʻzbekcha/ўзбекча Armaniston togʻligi — узбекский, Tiếng Việt Sơn nguyên Armenia — вьетнамский,中文 亚美尼亚高原 — китайский.
Կիլիկիայի Օշին Ա թագավորը Մոնպելյեի վաճառականներին առևտրի արտոնագիր է տվել
Կիլիկիայի Օշին Ա թագավորը Մոնպելյեի վաճառականներին առևտրի արտոնագիր է տվել։ Կարմիրով թագավորի ստորագրությունն է։ Պահպանվում է Մոնպելյեի Քաղաքային արխիվում։
Եգիպտոսի հայ թագուհիները
Կահիրեից 300 կմ հարավ՝ Ամառնա բնակավայրի մոտ, 1887թ. պատահաբար հայտնաբերվեց Եգիպտոսի 18-րդ հարստության (մ.թ.ա. 1580-1090թթ.) արքունական դիվանը, որը մեծ նշանակություն ունեցավ ոչ միայն Եգիպտոսի, այլև Առաջավոր Ասիայի շատ երկրների ու ժողովուրդների պատմության ուսումնասիրության համար: Եգիպտական արքունիքի հայտնաբերված դիվանը կազմված էր մոտ 300 կավե տախտակներից և բովանդակում էր փարավոններ Ամենհոտեպ 3-րդի (1455-1419) և Ամենհոտեպ 4-րդի (1419-1400) դիվանագիտական նամակագրությունը Խուրրի-Միտանիի, Բաբելոնի, Ասորեստանի, Խաթթիի և այլ երկրների միապետների հետ: Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ մ.թ.ա. 18-րդ դարից սկսած Խուրրի-Միտանի պետությունը կարևոր դեր է խաղացել Առաջավոր Ասիայի քաղաքական ու տնտեսական կյանքում: Այն առևտրական կարևոր հանգուցակետ էր հարևան երկրների համար: Իր հզորության ժամանակ Խուրրի-Միտանիի արքաները իշխում էին Սիրիա-Պաղեստինին, որով սահմանակից էին դարձել հզոր Եգիպտոսին: Եգիպտոսը ևս ցանկանում էր տեր դառնալ կարևոր ռազմավարական նշանակություն ունեցող Սիրիա-Պաղեստին երկրամասին: Սկսվում են փոխադարձ ռազմական արշավանքներ: Եգիպտական փարավոնները իրենց արձանագրություններոմ պարծենկոտությամբ նշում են, որ արշավել են Խուրրի (նաև Նահարինա, Նաիրի) երկրի վրա, ավերել են, այրել ու մեծ ավարով վերադարձել: Սակայն շատ հաճախ կրկնվող այս արշավանքները ցույց են տալիս, որ հաջողությունը միշտ չէ, որ ուղեկցել է եգիպտացիներին, այլապես այդքան հաճախ չէին կազմակերպվի արշավանքներ դեպի Հայկական լեռնաշխարհ:
Թութմոս 4-րդ փարավոնը (1465-1455թթ.) հետևելով իր նախնիներին՝ նոր արշավանք է ձեռնարկում դեպի Խուրրի-Միտանի, սակայն այդ արշավանքն ավարտվում է Արտատամա /Արտադամա/ 1-ին արքայի հետ կնքված խաղաղության ու բարեկամության դաշնագրով: Թութմոս 4-ը համոզվում է, որ իրեն ու իր երկրին ավելի ձեռնտու է Խուրրի-Միտանի երկիրն ունենալ իբրեւ դաշնակից ու բարեկամ և կնքված պայմանագիրն ավելի ամրապնդելու համար խնամախոս դեսպաններ է ուղարկում Արտատամա 1-ինի մոտ՝ կնության խնդրելով նրա դստերը: Խնամախոսները յոթ անգամ այցելում են Արտատամայի արքունիք, որն ի վերջո տալիս է իր համաձայնությունը և արքայադուստրը դառնում է Եգիպտոսի թագուհի՝ Մուտեմույե անունով: Ամառնայի նամակները ցույց են տալիս, որ Մուտեմույեն եգիպտական հաջորդ փարավոն Ամենհոտեպ 3-ի (1455-1419) մայրն էր: Այս փարավոնը ևս ամուսնացել է Խուրրի-Միտանիի արքայադուստրերի հետ: Ամենհոտեպ 3-ի սիրելի կանանցից էր Թիան /Տիա/, որի հետ նա ամուսնացել էր իր թագավորության 2-րդ տարում: Թիան ոչ արքայական ծագում է ունեցել: Նրա դամբարանում հայտնաբերված արձանագրություններից պարզվել է, որ Թիայի ծնողները եղել են Նիխրիա /Նաիրի/ երկրից: Նա Նաիրի երկրի իշխան Յուայի դուստրն էր: Թիան ոչ գեղեցիկ, բայց խելացի թագուհի է եղել և կոչվել է «արքայի մեծ տիկին» ու ազդեցիկ դիրք է ունեցել եգիպտական արքունիքում: Նա նաև օգնել է ամուսնուն երկրի կառավարման գործում: Ամենհոտեպ 3-ի կառուցած տաճարներից մեկում հարգանքի տուրք են մատուցել Թիային որպես փարավոնի սիրելի կին: Ամենհոտեպ 3-ը օտար կանայք շատ է ունեցել (2 բաբելացի, 13 խուրրի, 1 արցավացի), բայց Թիան միշտ առաջինն է եղել և արձանագրություններում փարավոնի անվանը հաջորդել է Թիայի անունը: Չնայած այդ արժանիքներին, ոչ արքայական ծագման պատճառով քրմերը հաճախ են պահանջել փարավոնից, որ բաժանվի նրանից: Սակայն Ամենհոտեպ 3-ը միշտ մերժել է նրանց՝ պատասխանելով, որ Թիան հզոր փարավոնի կին է: Հայտնի հնագետ, եգիպտագետ Պետրին, որը մանրամասն քննել է Խուրրի-Միտանի արքայադուստրերի դիրքը եգիպտական արքունիքում, գրել է. «Թիայի դեմքը… տարբերվում է նախապես Եգիպտոսում տարածված տիպից …, Նեֆերտիտիի կերպարանքը շատ նման դիմագծեր ունի Թիայի հետ, այնքան շատ, որ հավանական է, թե երկուքն էլ պատկանում են նույն ցեղին»: Իր թագավորության 10-րդ տարում (մոտ 1445թ. մ.թ.ա.) Ամենհոտեպ 3-ը կնության է առնում ևս մեկ խուրրի արքայադստեր՝ Սուտառնա 2-ի դուտր Գիլու Հեպային: Նորից դեսպան-խնամախոսներ են ուղարկվում Խուրրի-Միտանի, Արտադամայի որդի և հաջորդ Սուտառնա /Շուտառնա/ 2-ի մոտ՝ խնդրելով նրա դուստր Գիլու Հեպայի ձեռքը: Հայտնի է, որ 6 անգամ Սուտառնայի արքունիք այցելելուց հետո միայն դեսպաններին հաջողվել է ստանալ արքայի համաձայնությունը: Գիլու Հեպան 317 կանանց ուղեկցությամբ ուղևորվել է Եգիպտոս: Արքայադստեր Եգիպտոս գալու առիթով կոյաբզեզ-կնիքի վրա արձանագրվել է. <Հրաշալիք է տրվել Նորին մեծությանը, Նախրենայի (Միտանիի) թագավոր Սուտառնայի դուստր Գիլու-Հեպան իր 327 սպասավորների հետ>: Այս պայմաններում, երբ բարեկամական, բարիդրացիական հարաբերություններ էին հաստատվել Եգիպտոսի ու Միտանիի միջև, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում Միտանիի և Սիրիա-Պաղեստին երկրամասի տնտեսական ու մշակութային զարգացման համար:
Սակայն այդ վիճակի հետ չէր ցանկանում հաշտվել հզորացող Խաթթին (քիչ ավելի ուշ նաև` Բաբելոնն ու նոր կազմավորվող Ասորեստանը): Խաթթին մեծ հավակնություններ ուներ ընդարձակվելու հատկապես դեպի հարուստ ու բարգավաճ խուրրիաբնակ Սիրիա, որը գտնվում էր Միտանիի ենթակայության տակ: Խեթերի ընդարձակվելու բոլոր փորձերը անհաջողությամբ էին ավարտվում՝ բախվելով խուրրիների ռազմական ուժին: Նոր խեթական թագավորության ժամանակ (մ.թ.ա. 1450-1200) վերսկսվում են խուրրի-խեթական ռազմական բախումները: Մ.թ.ա. մոտավորապես 1345թ. Խաթթիում գահ է բարձրացել ակտիվ, նախաձեռնող ու դիվանագիտական հմտություններով օժտված Սուպիլուլիումաս 1-ը (1345-1322), որը մեծ ցանկություն ուներ Խաթթին դարձնել հզոր պետություն: Ապահովելով իր թիկունքը /պայմանագիր Հայասայի թագավոր Հուկաննայի հետ/ Սուպիլուլիումասը պատրաստվել է նոր վճռական հարձակման Միտանիի վրա: Չունենալով ոչ մի դաշնակից Միտանի նոր թագավոր Տուշրատան /14-րդ դ կես/ հույսեր է կապում Եգիպտոսի ու Ամենհոտեպ 3-ի հետ, որը մոր կողմից խուրրի էր: Ամառնայից հայտնաբերված, փարավոնին ուղարկված Տուշրատայի նամակները վկայում են, որ նա ամեն գնով ցանկացել է շարունակել բարեկամությունը Ամենհոտեպ 3-ի հետ: Նրանց անշուշտ հայտնի էր, որ խեթերը նոր արշավանք են նախապատրաստում: Անհրաժեշտ էր, որ Տուշրատան ևս նախապատրաստվեր: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ էր շատ ոսկի, որն արդեն չէր կարող ստանալ ծայրամասային հպատակ թագավորներից, քանի որ նրանք արդեն կամ խեթերի ազդեցության տակ էին (Ալզի, Կիցվատնա) կամ այլևս չէին ենթարկվում Միտանիին (Աշշուր, Բաբելոն): Եվ Տուշրատան իր նամակներում անընդհատ <շատ ոսկի> էր խնդրում իր միակ բարեկամից` Ամենհոտեպ 3-ից: Այն ստանալու ակնկալիքները ավելի են մեծանում, երբ արդեն ծեր Ամենհոտեպ 3-ը ցանկություն է հայտնում ամուսնանալ Տուշրատայի դուստր Տադու-Հեպայի հետ: Փարավոնը Միտանի է ուղարկում իր դեսպան Մանեին մի նամակով, որի մեջ գրված էր. <Իմ եղբայր, ինձ ուղարկիր քո դուստրը իբրև տիրուհի>: Տուշրատան սովորության համաձայն անմիջապես չի տվել իր համաձայնությունը: Սկսել են երկարատև բանակցություններ, որոնք շարունակվել են շատ ամիսներ: Տուշրատայի դեսպան Կելիան, որ մեծատոհմիկ պաշտոնյա էր, մի քանի անգամ ուղևորվել է Եգիպտոս: Տուշրատան փորձել է օգտագործել առիթը և շատ ոսկի ստանալ, <որովհետև իմ եղբոր երկրում ոսկին այնքան շատ է, որքան փոշին կամ ավազը>, իր նամակներից մեկում գրել է Տուշրատան:
Սակայն փարավոնը չէր շտապում ուղարկել պահանջված ոսկին և գրում է. «…Ինչ որ ուղարկում եմ քեզ, սա չնչին է, իսկ եթե դու համաձայնվես տալ նրան ինձ կնության, որին ես փափագում եմ, նվերներ պիտի /գան ավելի շատ/»: Հերթական այցելություններից մեկի ժամանակ Մանե դեսպան-խնամախոսին է ներկայացվում հարսնացուն: Մանեն շատ է հավանում արքայադստերը և Տուշրատայի պատասխան նամակով, որտեղ նա նորից ոսկի էր խնդրում, վերադառնում է Եգիպտոս: Դեսպանների տեղեկությունները հարսնացուի մասին հավանաբար գոհացրել են փարավոնին, քանի որ Մանեն նոր նվերներով ու նոր նամակով նորից ուղևորվում է Հայոց աշխարհ, որպեսզի արքայադստերը առաջնորդի Եգիպտոս: Հայտնի են նաև Տուշրատայի դեսպանների անունները. Կելիա, Ար-Թեշշուբ և Ասալի /գրագիր/, որոնք նույնպես հաճախ էին լինում Եգիպտոսում, Մանեի նման նախապատրաստելով փարավոնի և Տադու-Հեպայի ամուսնությունը: Հայտնի է նաև Տադու-Հեպայի մոր անունը. Յունի: Բանակցությունների թեմա է դարձել հարսնացուի համար տրվելիք օժիտը: Այդ խնդիրն է արծարծված նաև Տուշրատայի խուրրիերենով գրված միակ նամակում: Ենթադրվում է, որ նամակը Եգիպտոս է ուղարկվել հարսնացուի` Տադու-Հեպայի հետ: Ներկայացնենք հատվածներ նամակից. <Նիմմուրիային, Եգիպտոսի թագավորին, իմ եղբորը, իմ փեսային, որին ես սիրում եմ, որը ինձ սիրում է, ասա: Այսպես է ասում Տուշրատան, Միտանի երկրի թագավորը, քո աները, որը քեզ սիրում է, քո եղբայրը: Ես լավ եմ, թող դու էլ լավ լինես: Իմ փեսան, իր կանայք, իր երեխաները, իր որդիները, իր ձիերը, իր մարտակառքերը, իր զորքը, իր երկիրն ու ունեցվածքը թող լավ լինեն … Իմ եղբայրը կին էր ուզում, և ես տվել եմ, և նա ուղևորվել է իմ եղբոր մոտ …>:
Տուշրատան իր դստեր համար օժիտ է պատրաստում, որի համար ժամանակ էր պետք և որոշվում է, որ Մանեն պետք է 6 ամիս սպասեր Վաշուգանե մայրաքաղաքում, մինչև օժիտը պատրաստվեր: Նեֆերտիտիի օժիտը կազմված էր Հարմոհե և Մաշրիանի քաղաքների տուրքերից, ուղարկվում էին նաև մի քանի հարյուր կանայք, մի մատուռ՝ ազգային աստվածների պաշտամունքի համար և այլն: Տուշրատայի իշխանության տակ գտնվող քաղաքներն ու իշխանները ևս մասնակցում էին օժիտի պատրաստմանը: Ամառնայի նամակների հավաքածուի մեջ պահպանվել է Նեֆերտիտիի օժիտի մանրամասն ցանկը: Այն այսպիսին է. ոսկե, արծաթե ու պղնձե առարկաներ, անոթներ, հագուստի թանկարժեք գործվածքներ, ասեղնագործված իրեր, ոսկեհյուս պատմուճան, թանկագին գոհարներով գինդեր, դրվագված ապարանջաններ բազկի ու սրունքների համար, զարդեղեն, բաժակներ, տուփեր, անուշաբույր յուղերով սրվակներ, պղնձե սպասք, ոսկե ու արծաթե արձանիկներ: Կան նաեւ արծաթապատ կառքեր իրենց ձիերով, զենք ու զրահ, պղնձե սաղավարտներ, արծնապատ, ոսկով ու գոհարներով զարդարված ոսկեպատ աղեղներ ու այլ զենքեր: Ամենհոտեպ 3-րդի ժամանակներով թվագրվող մշակութային արժեքների մեջ ոսկու և պղնձի հետ հայտնաբերվել են նաև երկաթե իրեր: Երկաթն այդ ժամանակ թանկարժեք մետաղ էր համարվել և հաճախ այն դրվել է ոսկե շրջանակի մեջ: Տուշրատան Ամենհոտեպ 3-րդին ուղարկել է երկաթե շեղբով երեք դաշույն, 2 երկաթե մատանի և էլի ինչ-որ իր, նրա որդի Ամենհոտեպ 4-րդին` 3 երկաթե մատանի և այլն: Իսկ Թութանհամոնի դամբարանից հայտնաբերվել են փայտե մեծ դաստակով և երկաթե փոքր շեղբով դաշույններ: Փարավոնի դեսպան Մանեի և Տուշրատայի դեսպան Կելիայի փոխադարձ բազմաթիվ այցելություններից հետո լուծվել են բոլոր հարցերը: Սակայն Տուշրատան չի ստացել իր ակնկալած մեծ քանակությամբ ոսկին: Այնուամենայնիվ Տուշրատան օրհնել է իր դստերը և ուղարկել Եգիպտոս, ուր նրան ընդունել են արքայավայել: Ե´վ փարավոնը, և´ եգիպտացիները ջերմությամբ ու մեծ հանդեսներով են ընդունել Միտանիի գեղեցիկ արքայադստերը: Եգիպտացիները շատ են հավանել հարսնացուին և գնահատելով նրա գեղեցկությունը անվանել են Նեֆերտիտի, որը <գեղեցկուհին եկավ> իմաստն ունի: Սակայն շուտով հիվանդացել է ծերունի փարավոնը: Տուշրատային ուղարկված նամակում Ամենհոտեպ 3-ը հայտնելով իր հիվանդության մասին, խնդրել է Եգիպտոս ուղարկել Նինվեի հովանավոր աստվածուհի Իշտարի (Շավուշկա) արձանը, որը պետք է բուժեր իրեն: Տուշրատան ուղարկել է Իշտարի արձանը, որը սակայն չի փրկել փարավոնի կյանքը, և նա վախճանվել է: Գահ է բարձրացել Ամենհոտեպ 4-ը (1419-1400), Ամենհոտեպ 3-ի և Թիայի շատ երիտասարդ որդին: Նոր փարավոնը հոր մահվան մասին լուրն անմիջապես հայտնել է Տուշրատային և խնդրել հոր հետ սկսած բարեկամությունը շարունակել իր հետ, քանի որ <ինքը որոշել է Տուշրատայի դստերը` Տադու–Հեպային (Նեֆերտիտի) ընդունել իր կանանոցը իբրև իրեն կին, որպես իշխանուհի հարավի և հյուսիսի, տիրուհի երկու երկրների> : Բարեբախտաբար մեզ է հասել գեղեցիկ ու հմայիչ Նեֆերտիտիի պատկերը: Ամառնայից հայտնաբերվել է վարպետ Ջեխուտիմեսի կերտած Նեֆերտիտիի դիմաքանդակը: Պատկերված է նուրբ դիմագծերով, երկար վզով ու երազկոտ, նշաձև աչքերով հմայիչ մի կին:
Ուսումնասիրողներից Բեցոլդը խոսելով Նեֆերտիտիի օժիտի մասին, այնուհետև գրում է. «Պետական թելադրանքներ, կառավարական սկզբունքներ, նաև կրոնական գաղափարներ նույն ճանապարհը պետք է բռնած լինեն»: Ամենհոտեպ 4-րդ փարավոնը, չնայած երիտասարդ հասակին, ուժեղ անհատականություն էր, որի անցկացրած բարեփոխումներն արմատապես փոխել են Եգիպտոսի դարավոր սովորույթներն ու լայն, սուր բախումների տեղիք տվել: Նոր փարավոնը ժխտել է բոլոր հին աստվածներին և հաստատել մեկ աստծո` Աթոնի /Արարչի/ պաշտամունքը: Գերագույն աստծուն անվանել է Աթոն՝ «Արեւի սկավառակ», իսկ ինքն անվանափոխվել է Էխնաթոնի, որ նշանակում էր «Աթոնի վահան» /==Արարչի վահան/ կամ <փառք Աթոնի> /փառք Արարչի/: Ըստ նոր կրոնի Աթոնը /Արարիչը/ միակ աստվածն էր տիեզերքում, անդեմ ու անտեսանելի այն ուժը, որն ստեղծել է Արևը և աղբյուրն է այն ամենի, ինչ կա երկրի վրա /ողջ կենդանական ու բուսական աշխարհը/: Աթոն աստծո հետ Էխնաթոնը թույլատրել է միայն արևի Ռա /ԱՐ/ Աստծո պաշտամունքը: Նոր կառուցված Ամառնա /հմմ. հայերեն ամառ բառը/ մայրաքաղաքի Աթոնի տաճարներում կատարվող ծեսերը եղել են պարզ: Աստծուն նվիրվել են ծաղիկներ, մրգեր ու երգել հիմներ, ինչպես հայկական հնագույն տաճարներում: Նրանք հավաքվել են արևածագին ու արևամուտին և աղոթել ծագող ու մայր մտնող արևին` Աթոնին: Էխնաթոնը այնուհետեւ իրեն նվիրել է նոր կրոնի քարոզմանը, գրել է բազմաթիվ ներբողներ, կառուցել է նոր մայրաքաղաք Ախեթաթոն անունով, որ նշանակում էր «Աթոն աստծո քաղաք»: Կառուցել է նաև տաճարներ, որոնց պատերը զարդարել է տվել իր սիրելի կնոջ՝ Նեֆերտիտիի ու երեք աղջիկների պատկերներով: Էխնաթոնը իր գրած ներբողների մեծ մասը նվիրել է Նեֆերտիտիին: Այդ ներբողներում նա գովերգում էր նրա հմայքն ու գեղեցկությունը.
Ես սիրում եմ քաղցր շունչը քո,
Ամեն օր հիանում եմ քո գեղեցկությամբ,
Իմ ցանկությունն է լսել քո ձայնը հմայիչ,
Որ հնչում է ինչպես շրշյուն հյուսիսային քամու:
Կրոնական այս հեղափոխության մեջ մեծ է եղել էխնաթոնի մոր` Թիայի ու կնոջ` Նեֆերտիտիի դերը, որոնք իրենց հետ Եգիպտոս էին բերել իենց նախնիների` հայ-արմենների Արարիչ Ար Աստծո և Արև-Աստծո պաշտամունքը: Այդ մասին պրոֆեսոր Պետրին գրում է. «Էխնաթոնի մայրը միտանական-հայկական ծագում ուներ և նա էր բերել Աթոնի կրոնը իր հայրենիքից և սովորեցրել որդուն»: Ամառնայի նամակներից պարզ է դառնում, որ Էխնաթոնի ու Տուշրատայի հարաբերությունները այնքան էլ բարեկամաբար չեն զարգացել: Նոր փարավոնը չի ուղարկում Ամենհոտեպ 3-ի խոստացած նվերները: Տուշրատան հատկապես շատ էր ուզում ստանալ իր դստեր 2 երկու ոսկե արձանները, որոնք պատրաստի վիճակում ցույց էին տվել դեսպաններին: Որպես պատասխան Ամենհոտեպ 4-ը ուղարկում է փայտե ոսկեզօծված արձաններ, որը խիստ վիրավորական էր Տուշրատայի համար: Հետագա նամակագրությունները և իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ հարաբերությունները ավելի ու ավելի սառն են դարձել և ի վերջո խզվել են: Սա այն ժամանակն էր, երբ Խուրրի-Միտանին թուլանում էր, իսկ Եգիպտոսն էլ այլևս չէր ցանկանում շարունակել բարեկամությունը թուլացող երկրի հետ: Էխնաթոնը և Նեֆերտիտին որդի չեն ունեցել /նշվում է ինչպես 3, այնպես էլ 6 աղջիկների մասին/, այդ պատճառով էլ, երբ կյանքի 30-րդ տարում վախճանվել է փարավոնը, գահն անցել է փեսաներին, նախ՝ Սեմնեխկարին, ապա` Թութանհամոնին: Փարավոն-ամուսնու մահից հետո ապրելով ևս մի քանի տարի, Նեֆերտիտին մահացել է 37 տարեկանում:
Այսպիսով, գրեթե երեք սերունդ շարունակվել են Խուրրի–Միտանիի եւ Եգիպտոսի արքայական ընտանիքներիազգակցական–խնամիկան կապերը: Կարճ ժամանակամիջոցում Եգիպտոս հարս են գնացել Արտատամա 1-իդուստր Մուտեմույան, իշխան Յուայի դուստր Թիան, Սուտառնա 2-ի դուստր Գիլու Հեպան և Տուշրատա 1-ի դուստր Տադու Հեպա–Նեֆերտիտին: Հայոց աշխարհի արքայադուստրերը մեծ համբավ են ունեցել եգիպտական արքունիքում: Նրանք աչքի են ընկել իրենց բացառիկ խելքով, հմայիչ գեղցկությամբ և խելացի խորհրդատուներ ու օգնականներ են եղել իրենց ամուսին-փարավոնների համար[1]: Կարելի է մտածել, որ Հայկական լեռնաշխարհից հարավ բնակվող ժողովուրդների, հիմնականում սեմական ցեղերի մոտ հնում տարածված, այժմ էլ օգտագործվող հուրի-փերի արտահայտությունը գեղեցկուհի իմաստով, կապ ունի խուրրի /=հուրրի-հայ/ անվան ու հմայիչ հայուհիների հետ: Հայոց արքայադուստրերի հետ անկասկած Եգիպտոս են մեկնել նաև հարյուրավոր կանայք՝ դայակներ, սպասավորներ, պալատական այլ կանայք, որոնք եգիպտական արքունիք էին մտցնում իրենց հայրենիքի բարքերը, սովորությունները, ինչպես նաև կրոնական հայացքները: Եգիպտոսի պատմության մեջ աչքի է ընկնում հենց այս՝ Նոր թագավորության շրջանը, որը սկսվում է 18-րդ հարստության փարավոնների գահակալությամբ: Այս շրջանը համարվում է եգիպտական պետության ծաղկման ու բարգավաճման ժամանակաշրջանը: Կարելի է մտածել, որ այս հաջողությունները պայմանավորված են եղել նաև Խուրրի-Միտանիի թագավորների և եգիպտական փարավոնների միջև հաստատված ազգակցական ու բարեկամական կապերով:
Անժելա Տերյան, պատմաբան
Հնդկաստան – Индия – India
26 հունվարի 1992 թվականին Շուշիի մերձակայքում գտնվող Կարին Տակ գյուղի պաշտպանները՝ շրջափակված և գերազանցող թշնամու ուժերի դեմ, մղեցին 12 ժամ տևած հերոսական ինքնապաշտպանական մարտ:
Այս օրը հայկական պատմության մեջ մտավ որպես Կարին Տակի հերոսամարտի օր՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության և արժանապատվության խորհրդանիշ: Գյուղը 1988 թվականից անընդհատ գտնվում էր հարձակման տակ, իսկ 1992-ի հունվարին ադրբեջանական ուժերը որոշեցին ամբողջությամբ ոչնչացնել բնակիչներին՝ համարելով նրանց լուրջ ռազմավարական սպառնալիք:
Աշոտ Գուլյանի գլխավորած ջոկատը արևելյան ուղղությունից ժամանեց՝ աջակցելու գյուղի պաշտպաններին: Չնայած թշնամու ճնշող թվային գերակշռությանը, մարտը տևեց մոտ 12 ժամ: Թշնամին կրեց ավելի քան 90 զոհ և մեծ քանակությամբ զենք ու զինամթերք թողնելով գյուղի ծայրամասում՝ ստիպված եղավ նահանջել: Այս հաղթանակը դարձավ Արցախյան ազատամարտի կարևորագույն էջերից մեկը:
Այսօր ադրբեջանական կողմը այս օրը անվանում է «Արյունոտ հունվար» և Կարին Տակը՝ «Արյունոտ կիրճ»: 2020 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ եռակողմ հայտարարությունից մի քանի օր առաջ, գյուղը օկուպացվեց Ադրբեջանի կողմից: 2021 թվականից սկսած ադրբեջանական իշխանությունները համակարգված կերպով ոչնչացրին գյուղը՝ 2024 թվականի ընթացքում այն ամբողջությամբ քանդելով: Կարին Տակի պատմական ժառանգությունը, եկեղեցիները, գերեզմանոցները և բնակելի տները ոչնչացվեցին՝ անդառնալի վնաս հասցնելով հայ ժողովրդի մշակութային և պատմական ժառանգությանը:
Արագ փաստեր
день героической битвы за Карин Так в армянской истории
26 января 1992 года защитники села Карин Так, расположенного вблизи Шуши, вели героическую 12-часовую самооборону против окружившего их превосходящего силами противника. Этот день вошёл в армянскую историю как день героической битвы за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления и достоинства армянского народа. Село с 1988 года постоянно подвергалось нападениям, а в январе 1992 года азербайджанские силы решили полностью уничтожить его жителей, считая их серьёзной стратегической угрозой.
Отряд под командованием Ашота Гуляна прибыл с восточного направления для поддержки защитников. Несмотря на подавляющее численное превосходство врага, бой длился около 12 часов. Противник потерял более 90 человек и, бросив большое количество оружия и боеприпасов на окраине села, вынужден был отступить. Эта победа стала одной из важнейших страниц Арцахской освободительной войны.
Сегодня азербайджанская сторона называет этот день «Кровавым январем», а Карин Так — «Кровавым каньоном». 4 ноября 2020 года, за несколько дней до подписания трёхстороннего заявления, село было оккупировано Азербайджаном. С 2021 года азербайджанские власти начали систематическое уничтожение села, которое продолжалось до 2024 года. Карин Так был полностью разрушен, историческое наследие и инфраструктура стёрты, что нанесло непоправимый ущерб культурному и историческому наследию армянского народа.
Краткие факты
English Version
the day of the heroic battle of Karin Tak in Armenian history
On January 26, 1992, the defenders of Karin Tak village, located near Shushi, fought a heroic 12-hour self-defense battle against an enemy that had surrounded them with overwhelming forces. This day entered Armenian history as the day of the heroic battle of Karin Tak — a symbol of the unbreakable resistance and dignity of the Armenian people. The village had been under constant attack since 1988, and in January 1992 Azerbaijani forces decided to completely annihilate its inhabitants, considering them a serious strategic threat.
A detachment led by Ashot Gulyan arrived from the eastern direction to support the village defenders. Despite the enemy’s overwhelming numerical superiority, the battle lasted about 12 hours. The enemy suffered over 90 casualties and, abandoning large quantities of weapons and ammunition on the outskirts of the village, was forced to retreat. This victory became one of the most important pages of the Artsakh Liberation War.
Today, the Azerbaijani side calls this day “Bloody January” and Karin Tak — “Bloody Canyon”. On November 4, 2020, a few days before the signing of the infamous trilateral statement, the village was occupied by Azerbaijan. Since 2021, Azerbaijani authorities have systematically destroyed the village, a process that continued until 2024. Karin Tak was completely razed, its historical heritage and infrastructure erased, inflicting irreparable damage to the cultural and historical heritage of the Armenian people.
Key Facts
Մոկք
⚜️1691 թ․ Կոստանդնուպոլսում ստեղծված հայոց վանքերի և սրբավայրերի միջնադարյան խոշոր քարտեզը (մոտ 120 × 358 սմ) ոչ միայն աշխարհագրական, այլև պատմամշակութային արժեքավոր վկայագիր է։ Այն արտացոլում է հայկական աշխարհի տարածքները, սրբավայրերը և ժամանակի հոգևոր կյանքը։
Քարտեզը ստեղծվել է հայ մտավորական Երեմիա Չելեպի Քյոմուրճյանի և իտալացի քարտեզագիր Լուիջի Ֆերդինանդո Մարսիլիի համագործակցությամբ, որոնց հանդիպումը տեղի է ունեցել 1691-ին Կոստանդնուպոլսում՝ Օսմանյան և Հաբսբուրգյան կայսրությունների պատերազմի ժամանակ։
Քարտեզի վրա պատկերված են շուրջ 800 տեղանք՝ ներառյալ Էջմիածնի, Գանձասարի, Աղթամարի և Կիլիկիայի կաթողիկոսությունները, ինչպես նաև Երուսաղեմի և Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունները։ Մանրամասն ներկայացված է Վանա լիճը իր չորս կղզիներով, նշված են դրանց գլխավոր եկեղեցիներն ու պահվող սրբությունները։ Պատկերված են նաև Արարատն ու Արագածը, Սաղմոսավանքն ու շրջակա վանական համալիրները։
Քարտեզը ընդգրկում է պատմական Հայաստանի ողջ տարածքը՝ Արցախից մինչև Կոստանդնուպոլիս, ներառյալ Ղրիմի հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։
Մարսիլիի՝ Բոլոնիա վերադարձից հետո քարտեզի հետքերը երկար ժամանակ կորում են։ Միայն 1991 թ․ Բոլոնիայի համալսարանի հայագիտության պրոֆեսոր Գաբրիելլա Ուլոհոջյանը այն հայտնաբերում է համալսարանի հավաքածուում և հրատարակում։
Այդ ժամանակից ի վեր քարտեզը վերարտադրվել է և դարձել պատմական ու գիտական կարևոր աղբյուր:
⚜️This large medieval map of Armenian monasteries and sacred sites was created in 1691 in Constantinople. Measuring approximately 120 × 358 cm, it is not only a geographical work but also a rich historical and cultural testimony of the Armenian world.
The map was the result of a collaboration between the Armenian intellectual, poet, and political figure Eremia Chelebi Kömürjian and the Italian cartographer and diplomat Luigi Ferdinando Marsili, who met in Constantinople during the war between the Ottoman and Habsburg Empires.
It depicts nearly 800 locations, including major Armenian ecclesiastical centers such as Etchmiadzin, Gandzasar, Aghtamar, and the Catholicosate of Cilicia, as well as the Patriarchates of Jerusalem and Constantinople. Lake Van and its four islands are shown in detail, along with key monasteries, sacred relics, Mount Ararat, Mount Aragats, and numerous churches and monastic complexes.
The map covers the full extent of historical Armenia—from Artsakh to Constantinople—and also includes Armenian churches and monasteries in Crimea.
After Marsili returned to Bologna, the map disappeared from historical records for centuries. In 1991, it was rediscovered in the University of Bologna collection by Armenologist Gabriella Uluhogian, who subsequently published it.
Since its rediscovery, the map has been widely studied and reproduced, becoming an essential source for scholars of Armenian history and culture.
For more information:
Крупнейшие нефтяные фирмы Баку в 1898 году (взято из “Кавказский календарь на 1900 год”). Кружочками отмечены нефтепромыслы, которыми владели армяне.
Armenian highland AVC Multimedia e-Book Series e-Book-eng.pdf
Աբիգ Համազասպի Ավագյան ծնվել է 1919 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Թեհրանում (Իրան)՝ հայ արձակագիր, գրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1949-ից), ով իր ստեղծագործություններով դարձավ իրանահայ և հայաստանաբնակ գրականության վառ դեմքերից մեկը։
Նախնական կրթություն է ստացել Թեհրանի հայկական, պարսկական, ֆրանսիական դպրոցներում և ամերիկյան քոլեջում։ 1939-ին զորակոչվել է բանակ և որպես ռազմական օդաչու ծառայել մինչև 1941 թվականը։ 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան։ 1957-ին ավարտել է ԽՍՀՄ գրողների միության առընթեր գրական բարձրագույն դասընթացները (Մոսկվա)։ 1959–1983 թվականներին որպես խորհրդական աշխատել է Հայաստանի գրողների միությունում։
Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել և առանձին գրքով լույս են տեսել ռուսերեն։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։
Հիմնական գործերից են՝
Աբիգ Համազասպի Ավագյանը մնաց Թեհրանից Երևան տանող իրանահայ գրականության կամուրջը՝ իր վեպերով, պատմվածքներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ արձակի խորքերով և հայրենասիրությամբ։
Русский
Абиг Амазаспович Авагян родился 14 сентября 1919 года в Тегеране (Иран) — армянский прозаик, писатель, член Союза писателей СССР (с 1949), ставший одной из ярких фигур ирано-армянской и армянской литературы.
Начальное образование получил в армянских, персидских, французских школах и американском колледже Тегерана. В 1939 году был призван в армию и служил военным лётчиком до 1941 года. В 1946 году репатриировался в Армению. В 1957 году окончил Высшие литературные курсы при Союзе писателей СССР (Москва). В 1959–1983 годах работал консультантом в Союзе писателей Армении.
Его произведения переведены и изданы отдельными книгами на русском языке. Награждён орденом «Знак Почёта».
Основные произведения:
Абиг Амазаспович Авагян остался мостом ирано-армянской литературы от Тегерана до Еревана — своими романами, рассказами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской прозы и патриотизмом.
English
From Tehran to Yerevan: Bridge of Armenian Prose
Abig Hamazasp Avagyan was born on September 14, 1919, in Tehran (Iran) — Armenian prose writer, member of the Union of Writers of the USSR (since 1949), who became one of the prominent figures of Iranian-Armenian and Armenian literature.
Received primary education in Armenian, Persian, French schools and the American college in Tehran. In 1939 drafted into the army and served as a military pilot until 1941. In 1946 repatriated to Armenia. In 1957 graduated from the Higher Literary Courses under the Union of Writers of the USSR (Moscow). In 1959–1983 worked as a consultant in the Union of Writers of Armenia.
His works were translated and published separately in Russian. Awarded the Order of the Badge of Honor.
Main works:
Abig Hamazasp Avagyan remained the bridge of Iranian-Armenian literature from Tehran to Yerevan — with his novels, stories, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian prose and patriotism.
You must be logged in to post a comment.