2023 թվականի հունվարի 15-ին Թբիլիսիում մահացել է Վախթանգ Կոնստանտինի Կիկաբիձեն, վրացի դերասան, երգիչ, սցենարիստ, ռեժիսոր, Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1980), ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1978), վրացական և խորհրդային մշակույթի խորհրդանիշ, որի կապը հայերի և Հայաստանի հետ դարձել է նրա կյանքի և ստեղծագործության անբաժան մասը:

Ծնվելով Վրաստանի մայրաքաղաքում՝ Վախթանգը, ով հայտնի էր «Բուբա» մականունով, մեծացել է բազմամշակութային միջավայրում, որտեղ հայ-վրացական բարեկամությունը խոր արմատներ ուներ:

Կիկաբիձեի կապը Հայաստանի հետ առավել վառ դրսևորվել է նրա մտերիմ ընկերության և ստեղծագործական համագործակցության մեջ հայ մեծ դերասան Ֆրունզիկ Մկրտչյանի հետ: Նրանց համատեղ աշխատանքը Գեորգի Դանելիայի «Միմինո» (1977) ֆիլմում, որտեղ Կիկաբիձեն խաղացել է վրացի օդաչու Վալիկո Միզանդարիի դերը, իսկ Մկրտչյանը՝ հայ վարորդ Ռուբիկ Խաչիկյանի դերը, դարձել է խորհրդային կինոյի դասական: Ֆիլմը, որը պատմում է հայ-վրացական բարեկամության մասին, լի է ջերմությամբ և հումորով, որոնք արտացոլում էին երկու ժողովուրդների մշակութային մտերմությունը: Ֆիլմի հաջողությունը, որը դիտել է մոտ 25 միլիոն հանդիսատես, մեծապես պայմանավորված էր նրանց անկրկնելի դերասանական խաղով: Կիկաբիձեն հաճախ էր խոսում Մկրտչյանի մասին՝ նշելով նրա խորությունն ու տաղանդը, ինչը վկայում էր նրանց անձնական և մասնագիտական խոր կապի մասին:

Կիկաբիձեի ստեղծագործական կապը հայերի հետ ընդլայնվել է նաև հայ կոմպոզիտորներ Ալեքսանդր Էքիմյանի և Գեորգի Մովսիսյանի հետ համագործակցությամբ: Էքիմյանի հետ նա աշխատել է մի շարք երաժշտական ստեղծագործությունների վրա, որոնք համատեղել են վրացական և հայկական մեղեդիների ջերմությունն ու խորությունը: Իսկ Մովսիսյանի հետ համագործակցությունը ներառել է երգեր, որոնք հնչել են ինչպես Վրաստանում, այնպես էլ Հայաստանում՝ ամրապնդելով երկու ժողովուրդների մշակութային կապերը: Նրա կատարած «Чито-Грито» երգը, որը հայտնի դարձավ «Միմինո»-ի շնորհիվ, հնչել է Հայաստանում՝ գրավելով հայ հանդիսատեսի սրտերը: Կիկաբիձեն բազմիցս ելույթ է ունեցել Հայաստանում՝ միշտ ընդգծելով հայերի ջերմ ընդունելությունը: Նրա համերգները Երևանում և այլ հայկական քաղաքներում ընդունվել են մեծ ոգևորությամբ:

Կիկաբիձեի ստեղծագործական կյանքը ներառում էր նաև ռեժիսորական աշխատանքներ, ինչպիսիք են «Եղիր առողջ, սիրելիս» (1981) և «Տղամարդը և մյուսները» (1985) ֆիլմերը, որոնք արտացոլում էին նրա հումորի և մարդկային ջերմության զգացումը, որոնք մոտ էին նաև հայկական մշակույթին: Նրա երաժշտական կարիերան, ներառյալ «Օրերա» անսամբլի հետ աշխատանքը և ավելի քան 20 սոլո ալբոմները, գտել են արձագանք Հայաստանում: Չնայած նրա քաղաքական հայացքները, մասնավորապես 2008 թվականի վրաց-ռուսական հակամարտության վերաբերյալ, հակասություններ են առաջացրել, նա միշտ առանձնացրել է իր սերը հայ ժողովրդի հանդեպ՝ ընդգծելով հայերի և վրացիների միջև պատմական բարեկամությունը:

Վախթանգ Կիկաբիձեի կյանքը, լի երաժշտությամբ, կինոյով և մարդկային ջերմությամբ, կամուրջ էր հայերի և վրացիների միջև: Նրա ժառանգությունը, ներառյալ հայերի հետ ստեղծագործական և անձնական կապները, մնում է ոգեշնչման աղբյուր՝ խորհրդանշելով երկու ժողովուրդների եղբայրական կապը:

—

### Биография на русском языке

Наследие Бубы: любовь и музыка в армяно-грузинских связях 

15 января 2023  года в Тбилиси скончался  Вахтанг Константинович Кикабидзе, грузинский актёр, певец, сценарист, режиссёр, народный артист Грузинской ССР (1980), лауреат Государственной премии СССР (1978), икона грузинской и советской культуры, чья связь с армянами и Арменией стала неотъемлемой частью его жизни и творчества. Родившись в столице Грузии, Вахтанг, известный как «Буба», вырос в многокультурной среде, где армяно-грузинская дружба имела глубокие корни.

Связь Кикабидзе с Арменией особенно ярко проявилась в его близкой дружбе и творческом сотрудничестве с великим армянским актёром Фрунзиком Мкртчяном. Их совместная работа в фильме Георгия Данелия «Мимино» (1977), где Кикабидзе сыграл грузинского пилота Валико Мизандари, а Мкртчян — армянского водителя Рубика Хачикяна, стала классикой советского кино. Фильм, повествующий об армяно-грузинской дружбе, полон тепла и юмора, отражающих культурную близость двух народов. Успех картины, которую посмотрели около 25 миллионов зрителей, во многом был обусловлен их неподражаемой актёрской игрой. Кикабидзе часто говорил о Мкртчяне с восхищением, подчёркивая его глубину и талант, что свидетельствовало о их личной и профессиональной близости.

Творческое сотрудничество Кикабидзе с армянами также включало работу с армянскими композиторами Александром Экимяном и Георгием Мовсисяном. С Экимяном он создавал музыкальные произведения, сочетавшие тепло и глубину грузинских и армянских мелодий. Сотрудничество с Мовсисяном включало песни, которые звучали как в Грузии, так и в Армении, укрепляя культурные связи между народами. Его исполнение песни «Чито-Грито», ставшей популярной благодаря «Мимино», звучало в Армении, завоёвывая сердца армянской публики. Он неоднократно выступал в Армении, всегда отмечая тёплый приём армян. Его концерты в Ереване и других армянских городах встречали с огромным воодушевлением.

Творческая жизнь Кикабидзе включала режиссёрские работы, такие как комедия «Будь здоров, дорогой!» (1981) и фильм «Мужчина и все остальные» (1985), которые отражали его чувство юмора и человеческую теплоту, близкие и армянской культуре. Его музыкальная карьера, включая работу с ансамблем «Орэра» и более 20 сольных альбомов, также находила отклик в Армении. Несмотря на противоречия, вызванные его политическими взглядами, особенно относительно грузино-российского конфликта 2008 года, Кикабидзе всегда подчёркивал свою любовь к армянскому народу, выделяя историческую дружбу между армянами и грузинами.

Жизнь Вахтанга Кикабидзе, полная музыки, кино и человеческого тепла, стала мостом между армянами и грузинами. Его наследие, включая творческие и личные связи с армянами, остаётся источником вдохновения, символизируя братскую связь двух народов.

—

### Biography in English

Buba’s Legacy: Love and Music in Armenian-Georgian Ties 

On January 15, 2023, Vakhtang Konstantinovich Kikabidze passed away in Tbilisi. a Georgian actor, singer, screenwriter, director, People’s Artist of the Georgian SSR (1980), and laureate of the USSR State Prize (1978), whose connection with Armenians and Armenia became an integral part of his life and work. Born in the capital of Georgia, Vakhtang, affectionately known as “Buba,” grew up in a multicultural environment where Armenian-Georgian friendship was deeply rooted.

Kikabidze’s bond with Armenia was most vividly expressed through his close friendship and creative collaboration with the great Armenian actor Frunzik Mkrtchyan. Their joint work in Georgi Danelia’s *Mimino* (1977), where Kikabidze played the Georgian pilot Valiko Mizandari and Mkrtchyan portrayed the Armenian driver Rubik Khachikyan, became a classic of Soviet cinema. The film, a heartfelt tale of Armenian-Georgian friendship, is filled with warmth and humor that reflect the cultural closeness of the two peoples. Watched by approximately 25 million viewers, the film’s success was largely driven by their unforgettable performances. Kikabidze often spoke of Mkrtchyan with admiration, highlighting his depth and talent, which underscored their deep personal and professional connection.

Kikabidze’s creative ties with Armenians extended to collaborations with Armenian composers Alexander Ekimyan and Georgi Movsisyan. With Ekimyan, he worked on musical pieces that blended the warmth and depth of Georgian and Armenian melodies. His collaboration with Movsisyan included songs that resonated in both Georgia and Armenia, strengthening cultural ties between the two nations. His performance of “Chito-Grito,” popularized by *Mimino*, was embraced in Armenia, capturing the hearts of Armenian audiences. He performed frequently in Armenia, always noting the warm reception from Armenians. His concerts in Yerevan and other Armenian cities were met with great enthusiasm.

Kikabidze’s creative life also included directing films such as *Be Healthy, Dear!* (1981) and *The Man and Everyone Else* (1985), which showcased his humor and human warmth, qualities that resonated with Armenian culture. His musical career, including his work with the *Orera* ensemble and over 20 solo albums, found a receptive audience in Armenia. Despite controversies surrounding his political views, particularly regarding the 2008 Georgian-Russian conflict, Kikabidze consistently emphasized his affection for the Armenian people, highlighting the historical friendship between Armenians and Georgians.

Vakhtang Kikabidze’s life, filled with music, cinema, and human warmth, served as a bridge between Armenians and Georgians. His legacy, encompassing both creative and personal ties with Armenians, remains a source of inspiration, symbolizing the fraternal bond between the two nations.

—

### ბიოგრაფია ქართულად (Biography in Georgian)

2023 წლის 15 იანვარს თბილისში გარდაიცვალა ვახტანგ კონსტანტინოვიჩ კიკაბიძე, ქართველი მსახიობი, მომღერალი, სცენარისტი, რეჟისორი, საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1980), სსრკ-ის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1978), ქართული და საბჭოთა კულტურის სიმბოლო, რომლის კავშირი სომხებთან და სომხეთთან გახდა მისი ცხოვრებისა და შემოქმედების განუყოფელი ნაწილი. თბილისში, საქართველოს დედაქალაქში დაბადებული ვახტანგი, რომელიც ცნობილი იყო „ბუბას“ მეტსახელით, გაიზარდა მრავალკულტურულ გარემოში, სადაც სომხურ-ქართული მეგობრობა ღრმა ფესვებს იდგამდა.

კიკაბიძის კავშირი სომხეთთან განსაკუთრებით ნათლად გამოიხატა მისი მჭიდრო მეგობრობითა და შემოქმედებითი თანამშრომლობით დიდ სომეხ მსახიობ ფრუნზიკ მკრტჩიანთან. მათი ერთობლივი მუშაობა გიორგი დანელიას ფილმში „მიმინო“ (1977), სადაც კიკაბიძემ განასახიერა ქართველი მფრინავი ვალიკო მიზანდარი, ხოლო მკრტჩიანმა — სომეხი მძღოლი რუბიკ ხაჩიკიანი, გახდა საბჭოთა კინოს კლასიკა. ფილმი, რომელიც სომხურ-ქართული მეგობრობის ამბავს ჰყვება, სავსეა სითბოთი და იუმორით, რაც ასახავს ორი ხალხის კულტურულ სიახლოვეს. ფილმის წარმატება, რომელსაც დაახლოებით 25 მილიონი მაყურებელი უყურა, დიდწილად მათი უნიკალური სამსახიობო თამაშით იყო განპირობებული. კიკაბიძე ხშირად საუბრობდა მკრტჩიანზე აღფრთოვანებით, ხაზს უსვამდა მის სიღრმესა და ნიჭს, რაც მათი პირადი და პროფესიული სიახლოვის მოწმობა იყო.

კიკაბიძის შემოქმედებითი კავშირი სომხებთან ასევე გაფართოვდა სომეხ კომპოზიტორებთან, ალექსანდრე ექიმიანთან და გიორგი მოვსისიანთან თანამშრომლობით. ექიმიანთან ერთად მან შექმნა მუსიკალური ნაწარმოებები, რომლებიც აერთიანებდა ქართული და სომხური მელოდიების სითბოსა და სიღრმეს. მოვსისიანთან თანამშრომლობა მოიცავდა სიმღერებს, რომლებიც ისმოდა როგორც საქართველოში, ისე სომხეთში, რაც აძლიერებდა ორ ხალხს შორის კულტურულ კავშირებს. მის მიერ შესრულებული სიმღერა „ჩიტო-გრიტო“, რომელიც „მიმინოს“ წყალობით გახდა პოპულარული, ისმოდა სომხეთში, სადაც მან სომეხი მაყურებლის გული მოიგო. ის ხშირად გამოდიოდა სომხეთში, ყოველთვის აღნიშნავდა სომხების თბილ მიღებას. მისი კონცერტები ერევანსა და სხვა სომხურ ქალაქებში დიდი ენთუზიაზმით იყო მიღებული.

კიკაბიძის შემოქმედებითი ცხოვრება ასევე მოიცავდა სარეჟისორო ნამუშევრებს, როგორებიცაა „იყავი ჯანმრთელი, ძვირფასო!“ (1981) და „კაცი და სხვები“ (1985), რომლებიც ასახავდა მის იუმორის გრძნობასა და ადამიანურ სითბოს, რაც ახლო იყო სომხურ კულტურასთან. მისი მუსიკალური კარიერა, მათ შორის „ორერას“ ანსამბლთან მუშაობა და 20-ზე მეტი სოლო ალბომი, ასევე პოულობდა გამოხმაურებას სომხეთში. მიუხედავად მისი პოლიტიკური შეხედულებებით გამოწვეული კონტროვერსიებისა, განსაკუთრებით 2008 წლის ქართულ-რუსული კონფლიქტის შესახებ, კიკაბიძე ყოველთვის ხაზს უსვამდა თავის სიყვარულს სომეხი ხალხის მიმართ, ხაზს უსვამდა სომხებსა და ქართველებს შორის ისტორიულ მეგობრობას.

ვახტანგ კიკაბიძის ცხოვრება, სავსე მუსიკით, კინოთი და ადამიანური სითბოთი, გახდა ხიდი სომხებსა და ქართველებს შორის. მისი მემკვიდრეობა, მათ შორის სომხებთან შემოქმედებითი და პირადი კავშირები, რჩება შთაგონების წყაროდ, რომელიც სიმბოლურად გამოხატავს ორ ხალხს შორის ძმობის კავშირს.

2004 թվականի հունվարի 14-ին Վրաստանի խորհրդարանը վերականգնեց երկրի պատմական պետական դրոշը՝ հինգ խաչերով (մեծ կենտրոնական խաչ և չորս փոքր խաչեր անկյուններում) սպիտակ դաշտի վրա կարմիր խաչերով:

Այս դրոշը Վրաստանում օգտագործվել էր միջնադարում, մասնավորապես Թամար թագուհու ժամանակաշրջանում (XII–XIII դդ.) և հետագայում Բագրատունիների և այլ թագավորական դինաստիաների օրոք:

Հայաստանի, հայերի և Կիլիկիայի հետ կապը հետևյալն է.

• Կիլիկիայի հայկական թագավորության (1080–1375) պետական դրոշը նույնպես պարունակում էր կարմիր խաչեր սպիտակ դաշտի վրա, ինչը խորհրդանշում էր քրիստոնեական ժառանգությունը և խաչակրաց արշավանքների հետ համագործակցությունը:
• Դրոշների մեջ խաչերի համադրությունը ընդհանուր քրիստոնեական միջնադարյան ավանդույթի մաս էր՝ ընդհանուր բյուզանդական և կիլիկյան ազդեցությամբ:
• Վրաստանի և Կիլիկիայի հայկական թագավորության միջև եղել են սերտ դաշնակցային և ընտանեկան կապեր (օրինակ՝ Թամար թագուհու ամուսինը՝ Դավիթ Սոսլանը, հայկական ծագում ուներ մասնակիորեն):
• Վերականգնված դրոշը խորհրդանշում էր ոչ միայն վրացական, այլև ընդհանուր քրիստոնեական Կովկասի և Կիլիկիայի ժառանգության վերադարձը՝ հետխորհրդային շրջանում:

Հայաստանի համար այս իրադարձությունը կարևոր էր որպես հարևան երկրի քրիստոնեական ինքնության վերահաստատում և ընդհանուր պատմամշակութային ժառանգության հիշեցում:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 2004 թ. հունվարի 14
• Որոշում: Վրաստանի խորհրդարանը վերականգնեց հինգ խաչերով դրոշը
• Կապ Կիլիկիայի հետ: Ընդհանուր կարմիր խաչերի մոտիվը քրիստոնեական միջնադարյան ժառանգություն է

---

Русская версия

Исторический флаг Грузии и связь с Арменией, армянами и Киликией

14 января 2004 года парламент Грузии восстановил исторический государственный флаг страны — белое полотнище с пятью красными крестами (большой центральный крест и четыре малых креста в углах). Этот флаг использовался в Грузии в Средние века, в частности во времена царицы Тамары (XII–XIII вв.) и позже при династиях Багратионов и других царских родов.

Связь с Арменией, армянами и Киликией следующая:

• Государственный флаг Киликийского армянского царства (1080–1375) также содержал красные кресты на белом поле — символ христианского наследия и сотрудничества с крестоносцами.
• Общий мотив крестов в этих флагах — часть средневековой христианской традиции Кавказа и Ближнего Востока, с сильным византийским и киликийским влиянием.
• Между Грузией и Киликийским армянским царством существовали тесные союзнические и династические связи (например, супруг царицы Тамары Давид Сослан имел частично армянское происхождение).
• Восстановленный флаг символизировал не только грузинскую, но и общую христианскую кавказско-киликийскую идентичность в постсоветский период.

Для Армении это событие было значимым как восстановление христианской идентичности соседней страны и напоминание об общем историко-культурном наследии.

Краткие факты

• Дата: 14 января 2004 г.
• Решение: Парламент Грузии восстановил флаг с пятью крестами
• Связь с Киликией: Общий мотив красных крестов — общее христианское средневековое наследие

---

English Version

Georgia’s Historical Flag and Connection to Armenia, Armenians, and Cilicia

On January 14, 2004, the Parliament of Georgia restored the country’s historical state flag — a white field with five red crosses (a large central cross and four smaller ones in the corners). This flag had been used in Georgia during the Middle Ages, particularly in the era of Queen Tamar (12th–13th centuries) and later under the Bagrationi and other royal dynasties.

Connection to Armenia, Armenians, and Cilicia:

• The state flag of the Armenian Kingdom of Cilicia (1080–1375) also featured red crosses on a white field — a symbol of Christian heritage and cooperation with the Crusaders.
• The common cross motif in these flags is part of the shared medieval Christian tradition of the Caucasus and the Near East, with strong Byzantine and Cilician influence.
• Close allied and dynastic ties existed between Georgia and the Armenian Kingdom of Cilicia (e.g., Queen Tamar’s husband David Soslan had partial Armenian origin).
• The restored flag symbolized not only Georgian, but also the common Christian Caucasian-Cilician identity in the post-Soviet period.

For Armenia, this event was significant as the reaffirmation of Christian identity in a neighboring country and a reminder of shared historical and cultural heritage.

Key Facts

• Date: January 14, 2004
• Decision: Parliament of Georgia restored the five-cross flag
• Connection to Cilicia: Common motif of red crosses — shared medieval Christian heritage

---

საქართველოს ისტორიული დროშის აღდგენა და კავშირი სომხეთთან, სომხებთან და კილიკიასთან

2004 წლის 14 იანვარს საქართველოს პარლამენტმა აღადგინა ქვეყნის ისტორიული სახელმწიფო დროშა — თეთრი ველი ხუთი წითელი ჯვრით (დიდი ცენტრალური ჯვარი და ოთხი პატარა ჯვარი კუთხეებში). ეს დროშა გამოიყენებოდა საქართველოში შუა საუკუნეებში, განსაკუთრებით თამარ მეფის დროს (XII–XIII სს.) და მოგვიანებით ბაგრატიონთა და სხვა სამეფო დინასტიების პერიოდში.

კავშირი სომხეთთან, სომხებთან და კილიკიასთან:

• კილიკიის სომხეთის სამეფოს (1080–1375) სახელმწიფო დროშაზეც იყო წითელი ჯვრები თეთრ ველზე — ქრისტიანული მემკვიდრეობისა და ჯვაროსნებთან თანამშრომლობის სიმბოლო.
• ამ დროშებში ჯვრების მოტივი საერთო ქრისტიანული შუა საუკუნეების ტრადიციის ნაწილია — ძლიერი ბიზანტიური და კილიკიური გავლენით.
• საქართველოსა და კილიკიის სომხეთის სამეფოს შორის არსებობდა მჭიდრო მოკავშირეობრივი და დინასტიური კავშირები (მაგ., თამარ მეფის მეუღლე დავით სოსლანს ნაწილობრივ სომხური წარმოშობა ჰქონდა).
• აღდგენილი დროშა სიმბოლურად ასახავდა არა მხოლოდ ქართულ, არამედ საერთო ქრისტიანულ კავკასიურ-კილიკიურ იდენტობას პოსტსაბჭოთა პერიოდში.

სომხეთისთვის ეს მოვლენა მნიშვნელოვანი იყო როგორც მეზობელი ქვეყნის ქრისტიანული იდენტობის აღდგენა და საერთო ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის შეხსენება.

ძირითადი ფაქტები

• თარიღი: 14 იანვარი 2004
• გადაწყვეტილება: საქართველოს პარლამენტმა აღადგინა ხუთჯვრიანი დროშა
• კავშირი კილიკიასთან: წითელი ჯვრების საერთო მოტივი — საერთო შუა საუკუნეების ქრისტიანული მემკვიდრეობა

Սոս Սոսյանը մահացել է 2008 թվականի հունվարի 2-ին Թբիլիսիում՝ 79 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական թատրոնի և կինոյի ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի կերպարների ժառանգությունը։ Ծնվել է 1928 թվականի հունվարի 27-ին Թիֆլիսում։

Սոս Սոսյանը իր ողջ ստեղծագործական կյանքն անցկացրել է Թբիլիսիի Պետրոս Ադամյանի անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում՝ դառնալով այդ թատրոնի պատմության ամենավառ անուններից մեկը և Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։ Նրա խաղը առանձնանում էր խոր հուզականությամբ, հզոր էներգիայով և բնականությամբ։

Թատրոնում նա ստեղծել է անմոռանալի կերպարներ՝ 
– Պեպո՝ Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո»-ում, 
– Արա Գեղեցիկ՝ «Արա Գեղեցիկ»-ում, 
– Արշակ II՝ «Արշակ II»-ում, 
– Գլխավոր դերեր՝ «Ծառերը կանգնած են մեռնում» և «Շուշանիկի չարչարանքները» ներկայացումներում։ 

Կինոյում նա հիշվում է Արտաշես Մալյանի կերպարով «Ուրվականները հեռանում են լեռներից» (1955) և Ռուբենի դերով «Հասցեատիրոջ որոնումները» (1955) ֆիլմերում։

Սոս Սոսյանը մնաց Թիֆլիսի հայկական թատրոնի ոսկե դարաշրջանի կամուրջը՝ իր խաղով, խորությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական թատերական արվեստի խորքերով և հավերժականությամբ։



**Русский** 

незабываемый Пепо и Ара Прекрасный 
Сос Сосоян скончался 2 января 2008 года в Тбилиси в возрасте 79 лет — выдающийся армянский актёр театра и кино, народный артист Грузинской ССР, символ золотого века армянского театра в Тбилиси. Родился 27 января 1928 года в Тифлисе.

Всю свою творческую жизнь Сос Сосоян посвятил Тбилисскому армянскому государственному драматическому театру им. Петроса Адамяна, став одной из самых ярких фигур в его истории. Его игра отличалась глубокой эмоциональностью, мощной энергетикой и естественностью.

На сцене он создал незабываемые образы: 
– Пепо в «Пепо» Габриэла Сундукяна, 
– Ара Прекрасный в «Ара Прекрасный», 
– Аршак II в «Аршак II», 
– главные роли в спектаклях «Деревья стоят умирают» и «Мучения Шушаник».

В кино он запомнился ролями Арташеса Маляна в фильме «Призраки уходят в горы» (1955) и Рубена в «Поисках адресата» (1955).

Сос Сосоян остался живым мостом золотого века армянского театра Тифлиса — своей игрой, глубиной и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянского театрального искусства и вечностью.


**English** 

Unforgettable Pepo and Ara the Beautiful 
Sos Sosoyan passed away on January 2, 2008, in Tbilisi at the age of 79 — outstanding Armenian theater and film actor, People’s Artist of the Georgian SSR, symbol of the golden age of Armenian theater in Tbilisi. Born on January 27, 1928, in Tiflis.

Sos Sosoyan dedicated his entire creative life to the Tbilisi Armenian State Dramatic Theater named after Petros Adamyan, becoming one of its brightest figures. His acting was distinguished by deep emotion, powerful energy, and naturalness.

On stage he created unforgettable images: 
– Pepo in «Pepo» by Gabriel Sundukyan, 
– Ara the Beautiful in «Ara the Beautiful», 
– Arshak II in «Arshak II», 
– leading roles in the plays «Trees Stand Dying» and «The Torments of Shushanik».

In cinema he is remembered for the role of Artashes Malyan in the film «Ghosts Leave for the Mountains» (1955) and Ruben in «In Search of an Addressee» (1955).

Sos Sosoyan remained the living bridge of the golden age of Armenian theater in Tbilisi — with his performance, depth, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian theatrical art and eternity.

Լավրենտի Պավլեի Բերիան գնդակահարվել է 1953 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Մոսկվայում՝ դատավճռից հետո, թողնելով հետևում ԽՍՀՄ ամենահակասական և սարսափելի կերպարներից մեկի ժառանգությունը՝ որպես ՆԳԺԿ ղեկավար, ստալինյան ռեպրեսիաների գլխավոր կազմակերպիչ։ Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 29-ին Աբխազիայի Մերխեուլ գյուղում։ 

Բերիան երիտասարդ տարիքում միացել է բոլշևիկներին, 1920-ականներին աշխատել Ադրբեջանում և Վրաստանում՝ ղեկավարելով ՉԿ-ն, հետագայում դարձել Թիֆլիսի կուսակցության ղեկավար։ 1930-ականներին նա կազմակերպել է մեծ ռեպրեսիաներ Վրաստանում և Հայաստանում՝ հազարավոր մտավորականների, գործիչների և սովորական քաղաքացիների ձերբակալություններով և գնդակահարություններով։ Հայաստանում նրա անունը սերտորեն կապված է 1937-1938 թվականների «մեծ տեռորի» հետ, երբ ոչնչացվել է հայկական էլիտայի զգալի մասը։ Հատկապես ուշագրավ է Աղասի Խանջյանի՝ Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղարի մահը 1936 թվականի հուլիսի 9-ին։ Պաշտոնապես ինքնասպանություն էր հայտարարվել, սակայն շատ աղբյուրներում այն կապվում է Բերիայի հետ՝ որպես նրա կողմից կազմակերպված սպանություն՝ Խանջյանի հնարավոր ընդդիմությունը վերացնելու համար։ Բերիան սերտ կապեր ուներ Հայաստանի ղեկավար Գրիգորի Արուտինովի հետ՝ նրան նշանակելով Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղար 1937 թվականին և պահպանելով այդ պաշտոնում մինչև 1953 թվականը։ Արուտինովը, Բերիայի աջակցությամբ, կարողացել է որոշ չափով մեղմել ռեպրեսիաները Հայաստանում՝ փրկելով շատ նշանավոր հայերի կյանքեր և նվազեցնելով տեռորի ինտենսիվությունը համեմատած այլ շրջանների հետ։ 

Սակայն Բերիան նաև նպաստել է Հայաստանի արդյունաբերականացմանը՝ 1930-ականներին ղեկավարելով տրանսկավկասյան կուսակցությունը, կառուցելով գործարաններ, ջրանցքներ և ենթակառուցվածքներ։ Պատերազմի տարիներին որպես ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ղեկավար նա կազմակերպել է ռազմարդյունաբերությունը, այդ թվում՝ Հայաստանում։ 

Լավրենտի Բերիան մնաց Մերխեուլից Մոսկվա տանող իշխանության կամուրջը՝ իր ռեպրեսիաներով, կազմակերպչական տաղանդով և անսահման նվիրումով ստալինյան համակարգին։



### Русский
Организатор террора в Армении 1930-х

Лаврентий Павлович Берия был расстрелян 23 декабря 1953 года в Москве после приговора суда, оставив после себя наследие одного из самых противоречивых и страшных фигур СССР — как руководитель НКВД, главный организатор сталинских репрессий. Родился 29 марта 1899 года в абхазском селе Мерхеули.

Берия в молодости присоединился к большевикам, в 1920-е работал в Азербайджане и Грузии, возглавлял ЧК, позже стал руководителем партии в Тифлисе. В 1930-е организовал массовые репрессии в Грузии и Армении, аресты и расстрелы тысяч интеллигентов, деятелей и обычных граждан. В Армении его имя тесно связано с «большим террором» 1937–1938 годов, когда была уничтожена значительная часть армянской элиты. Особенно примечательна смерть Агася Ханджяна — первого секретаря ЦК Компартии Армянской ССР 9 июля 1936 года. Официально объявлено самоубийством, однако многие источники связывают это с Берией как организованным им убийством для устранения возможной оппозиции Ханджяна. Берия имел тесные связи с руководителем Армении Григорием Арутюновым — назначил его первым секретарём ЦК Компартии АрмССР в 1937 году и держал на этом посту до 1953 года. Арутюнов, благодаря поддержке Берии, смог в определённой мере смягчить репрессии в Армении, спасая жизни многих выдающихся армян и снижая интенсивность террора по сравнению с другими регионами.

Однако Берия способствовал индустриализации Армении — в 1930-е руководя Закавказской партией, строил заводы, каналы и инфраструктуру. В годы войны как глава НКВД организовывал военную промышленность, в том числе в Армении.

Лаврентий Берия остался мостом власти от Мерхеули до Москвы — своими репрессиями, организаторским талантом и безграничной преданностью сталинской системе.


### English

Organizer of Terror in Armenia in the 1930s

Lavrentiy Pavlovich Beria was executed by firing squad on December 23, 1953, in Moscow after the court verdict, leaving behind the legacy of one of the most controversial and terrifying figures of the USSR — as head of the NKVD, main organizer of Stalin’s repressions. Born on March 29, 1899, in the Abkhazian village of Merkheuli.

Beria joined the Bolsheviks in his youth, worked in Azerbaijan and Georgia in the 1920s, headed the Cheka, later became party leader in Tiflis. In the 1930s organized mass repressions in Georgia and Armenia, arrests and executions of thousands of intellectuals, figures, and ordinary citizens. In Armenia, his name is closely associated with the “Great Terror” of 1937–1938, when a significant part of the Armenian elite was destroyed. Particularly notable is the death of Aghasi Khanjian — First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR on July 9, 1936. Officially declared suicide, but many sources link it to Beria as an organized murder to eliminate possible opposition from Khanjian. Beria had close ties with Armenia’s leader Grigory Arutyunov — appointed him First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR in 1937 and kept him in that position until 1953. Arutyunov, thanks to Beria’s support, was able to mitigate the repressions in Armenia to a certain extent, saving the lives of many prominent Armenians and reducing the intensity of terror compared to other regions.

However, Beria contributed to Armenia’s industrialization — in the 1930s leading the Transcaucasian party, building factories, canals, and infrastructure. During the war as head of the NKVD, he organized military industry, including in Armenia.

Lavrentiy Beria remained the bridge of power from Merkheuli to Moscow — with his repressions, organizational talent, and boundless devotion to the Stalinist system



### ქართული
1930-იან წლებში სომხეთში ტერორის ორგანიზატორ

ლავრენტი პავლეს ძე ბერია დახვრიტეს 1953 წლის 23 დეკემბერს მოსკოვში სასამართლოს განაჩენის შემდეგ, დატოვა უკან საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და საშინელი ფიგურის მემკვიდრეობა — როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი, სტალინური რეპრესიების მთავარი ორგანიზატორი. დაიბადა 1899 წლის 29 მარტს აფხაზეთის სოფელ მერხეულში.

ბერია ახალგაზრდობაში შეუერთდა ბოლშევიკებს, 1920-იან წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანში და საქართველოში, ხელმძღვანელობდა ჩეკას, მოგვიანებით გახდა თბილისის პარტიის ხელმძღვანელი. 1930-იან წლებში ორგანიზება გაუკეთა მასობრივ რეპრესიებს საქართველოში და სომხეთში, ათასობით ინტელიგენციის, მოღვაწის და ჩვეულებრივი მოქალაქის დაპატიმრებებსა და დახვრეტებს. სომხეთში მისი სახელი მჭიდროდაა დაკავშირებული 1937–1938 წლების «დიდ ტერორთან», როდესაც განადგურდა სომეხური ელიტის მნიშვნელოვანი ნაწილი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია აღასი ხანჯიანის — სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველი მდივნის სიკვდილი 1936 წლის 9 ივლისს. ოფიციალურად თვითმკვლელობად გამოცხადდა, მაგრამ ბევრი წყარო ამას ბერიასთან აკავშირებს როგორც მის მიერ ორგანიზებულ მკვლელობას ხანჯიანის შესაძლო ოპოზიციის აღმოსაფხვრელად. ბერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა სომხეთის ხელმძღვანელ გრიგორი არუტინოვთან — დანიშნა იგი სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველ მდივნად 1937 წელს და შეინარჩუნა ამ პოსტზე 1953 წლამდე. არუტინოვი, ბერიას მხარდაჭერით, გარკვეულწილად შეძლო რეპრესიების შერბილება სომხეთში, გადაარჩინა ბევრი გამორჩეული სომეხის სიცოცხლე და შეამცირა ტერორის ინტენსივობა სხვა რეგიონებთან შედარებით.

თუმცა ბერიამ ხელი შეუწყო სომხეთის ინდუსტრიალიზაციას — 1930-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ამიერკავკასიის პარტიას, აშენებდა ქარხნებს, არხებს და ინფრასტრუქტურას. ომის წლებში როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი ორგანიზებდა სამხედრო მრეწველობას, მათ შორის სომხეთში.

1922 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում բացվեց Անդրկովկասյան Խորհուրդների Առաջին Համագումարը, որին մասնակցում էին Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի խորհրդային հանրապետությունների ներկայացուցիչները:

Համագումարը որոշեց վերակազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետությունների Միությունը (ԱՍՍՖՀՄ)՝ որպես մեկ միասնական Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն (ԱՍՖՍՀ): Այս որոշումը խորհրդանշում էր երեք հանրապետությունների միավորումը մեկ ֆեդերատիվ կառույցի մեջ՝ ԽՍՀՄ-ի կազմում: Համագումարը տևեց մինչև դեկտեմբերի 13-ը և դարձավ խորհրդային կառուցվածքի կարևոր քայլը տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն** 
1922 թվականի մարտին ստեղծվել էր ԱՍՍՖՀՄ-ը՝ որպես երեք հանրապետությունների ժամանակավոր միություն: Դեկտեմբերի համագումարը որոշեց ավելի սերտ ինտեգրացիա՝ վերակազմավորելով այն մեկ ֆեդերատիվ հանրապետության: Հայկական կողմից մասնակցում էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլ գործիչներ: Այս քայլը նախապատրաստում էր ԽՍՀՄ-ի ստեղծմանը (1922 թվականի դեկտեմբերի 30):

**Համագումարի որոշումները** 
Համագումարը ընդունեց ԱՍՖՍՀ-ի սահմանադրությունը, ստեղծեց կենտրոնական իշխանություններ և որոշեց տնտեսական ու քաղաքական միավորում: Այն խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Կովկասում:

**Հետևանքները հայերի համար** 
ԱՍՖՍՀ-ի ստեղծումը խորացրեց Հայաստանի ինտեգրացիան խորհրդային համակարգում, բայց նաև սահմանափակեց անկախությունը: Այն տևեց մինչև 1936 թվականը, երբ երեք հանրապետությունները դարձան առանձին ԽՍՀՄ անդամներ, խորհրդայնացման գործընթացը և հայկական պետականության ժամանակավոր կորուստը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1922 թ. դեկտեմբերի 10-13
– **Վայր**: Բաքու
– **Որոշում**: ԱՍՍՖՀՄ-ից ԱՍՖՍՀ
– **Մասնակիցներ**: Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, ԽՍՀՄ արխիվներ):

—

### Русская версия

Первый съезд Советов Закавказья— Преобразование  ЗСФСРС в ЗСФСР

10 декабря 1922 года в Баку открылся Первый съезд Советов Закавказья, в котором участвовали представители советских республик Армении, Азербайджана и Грузии. Съезд решил преобразовать Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику Союз (ЗСФСРС) в единую Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику (ЗСФСР). Это решение символизировало объединение трёх республик в одну федеративную структуру в составе СССР. Съезд длился до 13 декабря и стал важным шагом в советском строительстве региона.

**Предыстория** 
В марте 1922 года была создана ЗСФСРС как временный союз трёх республик. Декабрьский съезд решил более тесную интеграцию — преобразование в единую федеративную республику. От Армении участвовали Александр Мясникян и другие деятели. Это подготавливало создание СССР (30 декабря 1922 года).

**Решения съезда** 
Съезд принял конституцию ЗСФСР, создал центральные органы власти и решил экономическое и политическое объединение. Это символизировало укрепление советской власти на Кавказе.

**Последствия для армян** 
Создание ЗСФСР углубило интеграцию Армении в советскую систему, но ограничило независимость. Оно просуществовало до 1936 года, когда три республики стали отдельными членами СССР.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10–13 декабря 1922 г.
– **Место**: Баку
– **Решение**: Из ЗСФСРС в ЗСФСР
– **Участники**: Армения, Азербайджан, Грузия

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы СССР).

—

### English Version

The First Congress of Soviets of Transcaucasia — Transformation of ZSFSRS into ZSFSR**

On December 10, 1922, the First Congress of Soviets of Transcaucasia opened in Baku, with representatives from the Soviet republics of Armenia, Azerbaijan, and Georgia. The congress decided to transform the Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republics Union (ZSFSRS) into a single Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic (ZSFSR). This decision symbolized the unification of the three republics into one federative entity within the USSR. The congress lasted until December 13 and became an important step in Soviet construction in the region.

**Background** 
In March 1922, the ZSFSRS was created as a temporary union of the three republics. The December congress decided on closer integration — transformation into a single federative republic. From Armenia participated Alexander Myasnikyan and other figures. This prepared the creation of the USSR (December 30, 1922).

**Decisions of the Congress** 
The congress adopted the ZSFSR constitution, created central authorities, and decided on economic and political unification. It symbolized the strengthening of Soviet power in the Caucasus.

**Consequences for Armenians** 
The creation of ZSFSR deepened Armenia’s integration into the Soviet system but limited independence. It lasted until 1936, when the three republics became separate USSR members.

**Key Facts**
– **Date**: December 10–13, 1922
– **Location**: Baku
– **Decision**: From ZSFSRS to ZSFSR
– **Participants**: Armenia, Azerbaijan, Georgia

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, USSR archives).

—

### Azərbaycan versiyası
Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı— ZSFSRİ-nin ZSFSR-ə çevrilməsi

10 dekabr 1922-ci ildə Bakıda Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı açıldı, burada Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan sovet respublikalarının nümayəndələri iştirak etdilər. Qurultay Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikaları İttifaqını (ZSFSRİ) vahid Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasına (ZSFSR) çevirmək qərarına gəldi. Bu qərar üç respublikanın SSRİ tərkibində vahid federativ quruma birləşməsini simvollaşdırırdı. Qurultay 13 dekabradək davam etdi və regionda sovet quruculuğunun mühüm addımı oldu.

**Arxa Plan** 
Mart 1922-ci ildə ZSFSRİ üç respublikanın müvəqqəti ittifaqı kimi yaradılmışdı. Dekabr qurultayı daha sıx inteqrasiya qərarı verdi — vahid federativ respublikaya çevrilmə. Ermənistandan Aleksandr Myasnikyan və digər fiqurlar iştirak etdi. Bu, SSRİ-nin yaradılmasına (30 dekabr 1922) hazırlaşdırırdı.

**Qurultayın Qərarları** 
Qurultay ZSFSR konstitusiyasını qəbul etdi, mərkəzi hakimiyyət orqanları yaratdı və iqtisadi-siyasi birləşmə qərarı verdi. Bu, Qafqazda sovet hakimiyyətinin möhkəmlənməsini simvollaşdırırdı.

**Ermənilər Açısından Nəticələri** 
ZSFSR-nin yaradılması Ermənistanın sovet sisteminə inteqrasiyasını dərinləşdirdi, lakin müstəqilliyi məhdudlaşdırdı. O, 1936-cı ilə qədər davam etdi, üç respublika SSRİ-nin ayrı üzvləri oldu.

**Qısa Faktlar**
– **Tarix**: 10–13 dekabr 1922
– **Yer**: Bakı
– **Qərar**: ZSFSRİ-dən ZSFSR-ə
– **İştirakçılar**: Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, SSRİ arxivləri).

—

### ქართული ვერსია

ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა— ზსფსრ-ის ზსფსრ-ად გარდაქმნა

1922 წლის 10 დეკემბერს ბაქოში გაიხსნა ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა, რომელშიც მონაწილეობდნენ სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკების წარმომადგენლები. ყრილობამ გადაწყვიტა ზაქავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის (ზსფსრკ) გარდაქმნა ერთიან ზაქავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად (ზსფსრ). ეს გადაწყვეტილება სიმბოლურად ასახავდა სამი რესპუბლიკის გაერთიანებას ერთ ფედერაციულ სტრუქტურაში სსრკ-ის შემადგენლობაში. ყრილობა 13 დეკემბრამდე გაგრძელდა და რეგიონში საბჭოთა მშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა.

**წინაისტორია** 
1922 წლის მარტში შეიქმნა ზსფსრკ სამი რესპუბლიკის დროებითი კავშირის სახით. დეკემბრის ყრილობამ უფრო მჭიდრო ინტეგრაცია გადაწყვიტა — ერთიან ფედერაციულ რესპუბლიკად გარდაქმნა. სომხეთიდან მონაწილეობდნენ ალექსანდრ მიასნიკიანი და სხვა ფიგურები. ეს სსრკ-ის შექმნას ამზადებდა (30 დეკემბერი 1922).

**ყრილობის გადაწყვეტილებები** 
ყრილობამ მიიღო ზსფსრ-ის კონსტიტუცია, შექმნა ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები და გადაწყვიტა ეკონომიკურ-პოლიტიკური გაერთიანება. ეს კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების გამყარებას სიმბოლურად ასახავდა.

**სომხებისთვის შედეგები** 
ზსფსრ-ის შექმნა სომხეთის საბჭოთა სისტემაში ინტეგრაციას გააღრმავა, მაგრამ დამოუკიდებლობას შეზღუდა. იგი 1936 წლამდე გაგრძელდა, სამი რესპუბლიკა სსრკ-ის ცალკე წევრები გახდნენ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 10–13 დეკემბერი 1922
– **ადგილი**: ბაქო
– **გადაწყვეტილება**: ზსფსრკ-დან ზსფსრ-ად
– **მონაწილეები**: სომხეთი, აზერბაიჯანი, საქართველო

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, სსრკ არქივები).

1903 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի Հաղպատ գյուղում բռնկվեց գյուղացիների ապստամբություն՝ ընդդեմ կալվածատիրական ճնշման և վրացի իշխան Զալիկո Բարաթովի անօրինությունների:

Այն վերաճեց զինված ընդհարման գյուղացիների և ռուսական կայսերական զորքերի միջև և դաժանորեն ճնշվեց կազակական ջոկատների կողմից նոյեմբերի 10-ին: Ապստամբությունը դարձավ հայ ժողովրդի դասակարգային պայքարի վառ էջերից մեկը և նախապատրաստեց 1905-1907 թվականների հեղափոխական շարժումները Լոռու տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Հաղպատի 9560 դեսյատին հողերից 8500-ը պատկանում էր վրացի իշխան Բարաթովներին, որոնք այն ստացել էին Քարթլի-Կախեթի թագավոր Գեորգի XII-ից՝ բնակություն հաստատելու պայմանով: 1902 թվականին Զալիկո Բարաթովը կտրուկ բարձրացրեց կապալավարձը և դատարանի միջոցով պարտադրեց գյուղացիներին վճարել: Նախկինում տեղի ունեցած ողբերգական դեպքը՝ Բարաթովի կողմից գյուղացու դստեր բռնաբարությունը և նրա նշանածի կողմից Բարաթովների ընտանիքի 11 անդամի սպանությունը, խորացրել էր ատելությունը: Գյուղացիները, որոնց մեծ մասը հայեր էին, հայտնվել էին տնտեսական ճգնաժամի մեջ և հրաժարվեցին ենթարկվել դատարանի վճռին:

**Ապստամբության ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ին 60 հեծյալ ոստիկանների ուղեկցությամբ Հաղպատ ժամանեց դատական կարգադրիչը՝ առգրավելու գյուղացիների գույքը: Գյուղացիները զինված դիմադրություն ցույց տվեցին, ստիպելով ոստիկաններին փախչել: Գավառապետ Շանշիևը հեռագիր ուղարկեց Կովկասի կառավարչապետին, և նոյեմբերի 10-ին 150 կազակներից ու ոստիկաններից կազմված ջոկատը ներխուժեց գյուղ: Նրանք կրակ բացեցին գյուղացիների վրա՝ սպանելով 8 մարդու (այդ թվում 4 կնոջ), վիրավորելով տասնյակներին: Հետո սկսվեց համատարած թալան, բռնաբարություններ և ծեծ: Ձերբակալվեց շուրջ 200 գյուղացի, որոնցից 18-ը տեղափոխվեց Թիֆլիսի Մետեխի բանտ:

**Հետևանքներ և ժառանգություն** 
Ապստամբությունը հուՖեց հարակից գյուղերը և դարձավ 1905 թվականի հեղափոխական շարժման նախերգանքը: Հենց Հաղպատում 1905-ին Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյանը անցկացրին բոլշևիկյան առաջին հավաքներից մեկը: Հաղպատի բնակիչները ստեղծեցին գյուղացիական կոմիտե, որը հրաժարվեց ճանաչել ցարական իշխանությունը: Դեպքերը արտացոլվեցին Էդուարդ Իսաբեկյանի երկու կտավներում (1956 և 1957 թթ.): Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ Հաղպատի ապստամբությունում հայ ժողովրդի անկոտրում ոգին՝ ընդդեմ ճորտատիրության և օտար իշխանության:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1903 թ. նոյեմբերի 8-10
– **Զոհեր**: 8 սպանված (այդ թվում 4 կին), տասնյակներ վիրավոր
– **Ձերբակալվածներ**: ~200, որոնցից 18-ը՝ Մետեխի բանտ
– **Հետագա զարգացում**: 1905 թ. հեղափոխական կոմիտեի ստեղծում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Լոռու մարզի արխիվներ, Էդուարդ Իսաբեկյանի արխիվ):

—

### Русская версия

Восстание крестьян села Хахпат— Символ борьбы армянского народа за справедливость

8 ноября 1903 года в селе Хахпат Борчалинского уезда Тифлисской губернии Российской империи вспыхнуло крестьянское восстание против феодального гнёта и беззаконий грузинского князя Залико Баратова. Оно переросло в вооружённое столкновение между жителями и царскими войсками и было жестоко подавлено казачьими отрядами 10 ноября. Восстание стало яркой страницей классовой борьбы армянского народа и предтечей революционных событий 1905–1907 годов в Лори.

**Предыстория и причины** 
Из 9560 десятин земли Хахпата 8500 принадлежали грузинским князьям Баратовым, получившим их от царя Картли-Кахети Георгия XII при условии переселения. В 1902 году Залико Баратов резко повысил арендную плату и через суд заставил крестьян платить. Ранее произошла трагедия: Баратов изнасиловал дочь своего работника, а её жених с друзьями убил 11 членов семьи Баратова. Крестьяне, в основном армяне, оказались в экономическом кризисе и отказались подчиняться суду.

**Ход восстания** 
8 ноября с 60 конными полицейскими в Хахпат прибыл пристав для описи и ареста имущества. Жители оказали вооружённое сопротивление, заставив полицию бежать. Уездный начальник Шаншиев сообщил в Тифлис, и 10 ноября прибыл отряд из 150 казаков и полицейских. Они открыли огонь по крестьянам, убив 8 человек (в том числе 4 женщины), ранив десятки. Затем начался массовый грабёж, изнасилования и избиения. Арестовано около 200 человек, 18 отправлены в Метехскую тюрьму Тифлиса.

**Последствия и наследие** 
Восстание взволновало соседние сёла и стало предвестником революции 1905 года. Именно в Хахпате в 1905 году Степан Шаумян и Сурен Спандарян провели одно из первых большевистских собраний. Жители создали крестьянский комитет, отказавшийся признавать царскую власть. События отражены в двух картинах Эдуарда Исабекяна (1956 и 1957). Как армянский историк, я вижу в Хахпатском восстании несгибаемый дух армянского народа против крепостничества и чужеземной власти.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8–10 ноября 1903 г.
– **Жертвы**: 8 убитых (в т.ч. 4 женщины), десятки раненых
– **Арестованы**: ~200, из них 18 — в Метехскую тюрьму
– **Дальнейшее развитие**: 1905 г. — создание революционного комитета

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Лорийской области, архив Эдуарда Исабекяна).

—

### English Version

The Khaghpat Peasants’ Uprising: — A Symbol of the Armenian People’s Struggle for Justice**

On November 8, 1903, a peasant uprising erupted in the village of Khaghpat, Borchalu uezd, Tiflis Governorate of the Russian Empire, against feudal oppression and the lawlessness of Georgian prince Zaliko Baratov. It escalated into armed clashes between villagers and imperial forces and was brutally suppressed by Cossack detachments on November 10. The uprising became a vivid page in the Armenian people’s class struggle and a precursor to the 1905–1907 revolutionary movements in Lori.

**Background and Causes** 
Of Khaghpat’s 9,560 desyatins of land, 8,500 belonged to the Georgian Baratov princes, granted by King George XII of Kartli-Kakheti on condition of settlement. In 1902, Zaliko Baratov sharply raised rent and enforced payment through court. A prior tragedy — Baratov’s rape of a worker’s daughter and the subsequent killing of 11 Baratov family members by her fiancé — deepened hatred. The mostly Armenian peasants faced economic crisis and refused to comply with the court.

**Course of the Uprising** 
On November 8, a judicial executor arrived with 60 mounted police to seize property. Villagers offered armed resistance, forcing police to flee. Uezd chief Shanshiev reported to Tiflis, and on November 10, a 150-strong Cossack-police detachment invaded. They fired on villagers, killing 8 (including 4 women) and wounding dozens. Mass looting, rapes, and beatings followed. About 200 were arrested, 18 sent to Metekhi Prison in Tiflis.

**Aftermath and Legacy** 
The uprising stirred neighboring villages and foreshadowed the 1905 revolution. In 1905, Stepan Shaumyan and Suren Spandaryan held one of their first Bolshevik meetings in Khaghpat. Villagers formed a peasant committee refusing to recognize tsarist authority. The events are depicted in two paintings by Eduard Isabekyan (1956 and 1957). As an Armenian historian, I see in the Khaghpat uprising the unbreakable spirit of the Armenian people against serfdom and foreign rule.

**Key Facts**
– **Date**: November 8–10, 1903
– **Casualties**: 8 killed (incl. 4 women), dozens wounded
– **Arrested**: ~200, 18 to Metekhi Prison
– **Further Development**: 1905 — formation of revolutionary committee

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Lori region archives, Eduard Isabekyan archive).

—

### ქართული ვერსია

ხაღფატის გლეხთა აჯანყება — სომეხი ხალხის სამართლიანობისთვის ბრძოლის სიმბოლო**

1903 წლის 8 ნოემბერს რუსეთის იმპერიის თბილისის გუბერნიის ბორჩალოს მაზრის სოფელ ხაღფატში აფეთქდა გლეხთა აჯანყება ფეოდალური ჩაგვრისა და ქართველი თავადის ზალიკო ბარათოვის უკანონობის წინააღმდეგ. აჯანყება გადაიზარდა შეიარაღებულ დაპირისპირებად მოსახლეობასა და იმპერიულ ჯარებს შორის და სასტიკად ჩაახშეს ყაზახურმა რაზმებმა 10 ნოემბერს. ეს მოვლენა გახდა სომეხი ხალხის კლასობრივი ბრძოლის ნათელი გვერდი და 1905–1907 წლების რევოლუციური მოძრაობების წინამორბედი ლორის რეგიონში.

**წინარე ისტორია და მიზეზები** 
ხაღფატის 9560 დესიატინიდან 8500 ეკუთვნოდა ქართველ თავად ბარათოვებს, რომლებიც მიიღეს ისინი ქართლ-კახეთის მეფე გიორგი XII-ისგან დასახლების პირობით. 1902 წელს ზალიკო ბარათოვმა მკვეთრად გაზარდა ქირა და სასამართლოს მეშვეობით აიძულა გლეხები გადაეხადათ. ადრე მომხდარი ტრაგედია — ბარათოვის მიერ მუშის ქალიშვილის გაუპატიურება და მისი საქმროს მიერ ბარათოვების ოჯახის 11 წევრის მკვლელობა — გაამწვავა სიძულვილი. უმეტესად სომეხი გლეხები ეკონომიკურ კრიზისში აღმოჩნდნენ და უარი თქვეს სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე.

**აჯანყების მიმდინარეობა** 
8 ნოემბერს 60 ცხენოსან პოლიციელთან ერთად ხაღფატში ჩამოვიდა სასამართლო აღმასრულებელი ქონების ჩამორთმევის მიზნით. მოსახლეობამ შეიარაღებული წინააღმდეგობა გაუწია და პოლიცია გააქცია. მაზრის უფროსმა შანშიევმა შეატყობინა თბილისს და 10 ნოემბერს 150 ყაზახი და პოლიციელი შეიჭრა სოფელში. მათ ცეცხლი გაუხსნეს გლეხებს, მოკლეს 8 ადამიანი (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაიჭრა. შემდეგ დაიწყო მასობრივი ძარცვა, გაუპატიურება და ცემა. დააპატიმრეს დაახლოებით 200 ადამიანი, 18 გადაიყვანეს თბილისის მეტეხის ციხეში.

**შედეგები და მემკვიდრეობა** 
აჯანყებამ აღძრა მეზობელი სოფლები და გახდა 1905 წლის რევოლუციის წინამორბედი. სწორედ ხაღფატში 1905 წელს სტეპან შაუმიანმა და სურენ სპანდარიანმა ჩაატარეს ბოლშევიკური პირველი შეხვედრებიდან ერთ-ერთი. მოსახლეობამ შექმნა გლეხური კომიტეტი, რომელმაც უარი თქვა ცარისტული ხელისუფლების აღიარებაზე. მოვლენები აისახა ედუარდ ისაბეკიანის ორ ტილოში (1956 და 1957). როგორც სომეხი ისტორიკოსი, ხაღფატის აჯანყებაში ვხედავ სომეხი ხალხის ურღვევ სულს მონობისა და უცხო ხელისუფლების წინააღმდეგ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 1903 წლის 8–10 ნოემბერი
– **დანაკარგები**: 8 მოკლული (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაჭრილი
– **დაპატიმრებულები**: ~200, მათგან 18 — მეტეხის ციხეში
– **შემდგომი განვითარება**: 1905 წ. — რევოლუციური კომიტეტის შექმნა

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, ლორის რეგიონის არქივები, ედუარდ ისაბეკიანის არქივი).

Նինո Չավչավաձեն (վրացերեն՝ ნინო ჭავჭავაძე, ռուսերեն՝ Нина Александровна Грибоедова) ծնվել է 1812 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Վրաստանում, ռուսական կայսրության կազմում, որպես հայտնի վրացի արքայազն և բանաստեղծ Ալեքսանդր Չավչավաձեի դուստր, ով 1828 թվականին ամուսնացել է ռուս դիպլոմատ, բանաստեղծ, դրամատուրգ Ալեքսանդր Սերգեյևիչ ԳրիբոյԵդովի հետ, դառնալով ռուս-վրացական գրականության և դիվանագիտության խորհրդանիշ, որի կյանքը կապված է հայկական պատմության հետ՝ Չավչավաձե ընտանիքի հայկական արմատների և ԳրիբոյԵդովի հայկական կապերի միջոցով։

Մահացել է 1857 թվականի հունիսի 28-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Տիֆլիս)՝ 44 տարեկանում, դեպի կնոջ իր ցանկությամբ թաղվելով ամուսնու կողքին Մթաթմինդա լեռան վրա, որտեղ նրա գերեզմանը մինչ օրս ծաղիկներ են դրվում՝ վրացիների հարգանքի խորհրդանիշ։

Նինո Չավչավաձեն ծնվել է Վրաստանի Չավչավաձե արքայական ընտանիքում, որը հայ-վրացական կապեր ուներ, քանի որ Չավչավաձե ընտանիքի արմատները հասնում էին հայկական սփյուռքին, և Ալեքսանդր Չավչավաձեն բարեկամացել էր հայ գրողներին, ինչպես ԳրիբոյԵդովը, ով հայկական հարցերով զբաղվել էր դիվանագիտության ժամանակ։ Նինոն սովորել է Պրասկովյա Ախվերդովայի դպրոցում, որտեղ հանդիպել է ԳրիբոյԵդովին, ով 1828 թվականի օգոստոսի 22-ին ամուսնացել է նրա հետ Սիոնի տաճարում, և հարսանեկան տոնակատարությունը տեղի է ունեցել Չավչավաձե ընտանիքի Ցինանդալի կալվածքում, որտեղ «սիրո ճանապարհ»-ը խորհրդանշում էր երջանիկ կյանքը (լեգենդով՝ սիրահարվածները կարող են անցնել այն աչքերը փակ՝ երջանիկ ապագան երազելով)։ Այդ ամուսնությունը կարճ է եղել. 1829 թվականի փետրվարի 11-ին Թեհրանում ԳրիբոյԵդովը սպանվել է որպես ռուս դիվանագետ, և Նինոն, հղիանալով, կորցրել է ամուսնուն, ինչը նրան դարձրել է ռուս-վրացական գրականության տխուր սիմվոլ՝ հայկական կապով, քանի որ ԳրիբոյԵդովը աջակցել է հայերի հարցերին և Չավչավաձե ընտանիքը ունեցել հայկական արմատներ։ Նինոն կյանքի վերջին տարիներին հիվանդացել է, սակայն իր կյանքը նվիրել է ամուսնու հիշատակին, և նրա գերեզմանը Մթաթմինդայում ծաղիկները խորհրդանշում են վրացիների հարգանքը, իսկ հայկական կապը՝ Չավչավաձե ընտանիքի հայկական ժառանգության և ԳրիբոյԵդովի դերակցությունը հայկական հարցերին, ինչպես Թուրքմենչայի պայմանագրով հայերի հնարավորությունը տեղափոխվել Ռուսաստան։ Նինո Չավչավաձեն ռուս-վրացական գրականության խորհրդանիշ է, ով իր կյանքով կապել է հայկական պատմությունը Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև՝ ոգեշնչելով սերունդներին սիրո, կորուստի և հիշատակի թեմաներով։

—

### Русский
Грузинская княжна, жена писателя А. С. Грибоедова, литературный образ с армянскими связями 

Нина Чавчавадзе (груз. ნინო ჭავჭავაძე, рус. Нина Александровна Грибоедова) родилась 4 октября 1812 года в Грузии, в составе Российской империи, как дочь известного грузинского князя и поэта Александра Чавчавадзе, и вышла замуж за русского дипломата, поэта и драматурга Александра Сергеевича Грибоедова в 1828 году, став символом русско-грузинской литературы и дипломатии, чья жизнь связана с армянской историей через грузинско-армянские корни семьи Чавчавадзе и роль Грибоедова в армянских вопросах. Умерла 28 июня 1857 года в Тифлисе (ныне Тбилиси) в возрасте 44 лет, похоронена рядом с мужем на горе Мтацминда по её желанию, где до сих пор на её могиле кладут цветы как знак уважения грузин, а армянская связь — через армянские корни семьи Чавчавадзе и вклад Грибоедова в армянские дела, такие как возможность переселения армян в Россию по Туркманчайскому договору.

Нина Чавчавадзе родилась в грузинской княжеской семье Чавчавадзе, которая имела армянско-грузинские связи, так как корни Чавчавадзе уходят в армянскую диаспору, и Александр Чавчавадзе дружил с армянскими писателями, как Грибоедов, который занимался армянскими вопросами в дипломатии. Нина училась в школе Прасковьи Ахвердовой, где встретила мужа, и вышла за него 22 августа 1828 года в соборе Сиони, с свадебным пиром в имении Цинандали, где «дорога любви» символизировала счастливую жизнь (легенда: влюблённые могут пройти по ней с закрытыми глазами, мечтая о счастье). Брак был коротким: в феврале 1829 года Грибоедов был убит в Тегеране как русский дипломат, и Нина, беременная, потеряла мужа, став трагическим символом русско-грузинской литературы с армянским оттенком, так как Грибоедов поддерживал армян и Чавчавадзе семья имела армянские корни. В последние годы жизни Нина болела, но посвятила себя памяти мужа, и её могила на Мтацминде с цветами символизирует грузинское уважение, а армянский кap — через армянское наследие Чавчавадзе и роль Грибоедова в армянских делах, как переселение армян по Туркманчайскому договору. Нина Чавчавадзе — символ русско-грузинской литературы, чья жизнь связала армянскую историю с Россией и Грузией, вдохновляя поколения темами любви, потери и памяти.

—

### English
Georgian Princess, Wife of Writer A. S. Griboedov, Literary Figure with Armenian Ties

Nina Chavchavadze (Georg. ნინო ჭავჭავაძე, Rus. Nina Alexandrovna Griboedova) was born on October 4, 1812, in Georgia, Russian Empire, as the daughter of the famous Georgian prince and poet Alexander Chavchavadze, and married Russian diplomat, poet, and playwright Alexander Sergeyevich Griboedov in 1828, becoming a symbol of Russian-Georgian literature and diplomacy, whose life is linked to Armenian history through the Chavchavadze family’s Armenian roots and Griboedov’s role in Armenian affairs. Died on June 28, 1857, in Tiflis (now Tbilisi) at age 44, buried next to her husband on Mtatsminda Mountain as per her wish, where flowers are still placed on her grave as a sign of Georgian respect, and the Armenian connection — through the Chavchavadze family’s Armenian heritage and Griboedov’s contribution to Armenian issues, such as the possibility of Armenian resettlement to Russia under the Treaty of Turkmenchay.

Nina Chavchavadze was born in the Georgian princely family of Chavchavadze, which had Armenian-Georgian ties, as the Chavchavadze roots trace back to the Armenian diaspora, and Alexander Chavchavadze befriended Armenian writers like Griboedov, who dealt with Armenian matters in diplomacy. Nina studied at Praskovya Akhverdova’s school, where she met her husband, and married him on August 22, 1828, in Sioni Cathedral, with the wedding feast at the Chavchavadze estate in Tsinandali, where the “love path” symbolized happiness (legend: lovers can pass it with closed eyes, dreaming of bliss). The marriage was short: in February 1829, Griboedov was killed in Tehran as a Russian diplomat, and Nina, pregnant, lost her husband, becoming a tragic symbol of Russian-Georgian literature with Armenian undertones, as Griboedov supported Armenians and the Chavchavadze family had Armenian roots. In her later years, Nina fell ill but devoted herself to her husband’s memory, and her grave on Mtatsminda with flowers symbolizes Georgian respect, while the Armenian link — through the Armenian legacy of the Chavchavadze family and Griboedov’s role in Armenian affairs, like Armenian resettlement under the Treaty of Turkmenchay. Nina Chavchavadze is a symbol of Russian-Georgian literature, her life linking Armenian history with Russia and Georgia, inspiring generations with themes of love, loss, and memory.

—
ნინო ჭავჭავაძე: რუსულ-ქართული ლიტერატურის ტრაგიკული სიმბოლო
ნინო ჭავჭავაძე (ქართ. ნინო ჭავჭავაძე, რუს. Нина Александровна Грибоедова) დაიბადა 1812 წლის 4 ოქტომბერს საქართველოში, რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში, ცნობილი ქართველი პრინცისა და პოეტის ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქალიშვილად, და 1828 წელს გათხოვდა რუს დიპლომატზე, პოეტსა და დრამატურგზე ალექსანდრე სერგეევიჩ გრიბოედოვზე, გახდა რუსულ-ქართული ლიტერატურისა და დიპლომატიის სიმბოლო, რომლის ცხოვრება დაკავშირებულია სომხურ ისტორიასთან ჭავჭავაძეების ოჯახის სომხური ფესვებითა და გრიბოედოვის როლით სომხურ საკითხებში. გარდაიცვალა 1857 წლის 28 ივნისს თბილისში 44 წლის ასაკში, დაკრძალულია ქმრის გვერდით მთაწმინდის მთაზე მისი სურვილით, სადაც დღემდე აყენებენ ყვავილებს ქართველების პატივისცემის ნიშნად, ხოლო სომხური კავშირი — ჭავჭავაძეების ოჯახის სომხური მემკვიდრეობითა და გრიბოედოვის წვლილით სომხურ საქმეებში, როგორიცაა სომეხთა გადასახლების შესაძლებლობა რუსეთში თურქმენჩაის ხელშეკრულებით.
ნინო ჭავჭავაძე დაიბადა ქართველ პრინცთა ოჯახში, რომელსაც სომხურ-ქართული კავშირები ჰქონდა, რადგან ჭავჭავაძეების ფესვები სომხურ დიასპორაში იყო, და ალექსანდრე ჭავჭავაძე მეგობრობდა სომეხ მწერლებთან, როგორიც იყო გრიბოედოვი, რომელიც დიპლომატიაში სომხურ საკითხებს ეხებოდა. ნინო სწავლობდა პრასკოვია ახვერდოვას სკოლაში, სადაც შეხვდა ქმარს, და გათხოვდა 1828 წლის 22 აგვისტოს სიონის ტაძარში, საქორწილო ქეიფი კი ჭავჭავაძეების ცინანდლის მამულში გაიმართა, სადაც „სიყვარულის გზა“ ბედნიერ ცხოვრებას სიმბოლურად წარმოადგენდა (ლეგენდით: შეყვარებულები შეუძლიათ გაიარონ თვალებდახუჭული და ბედნიერი მომავალი იოცნებონ). ქორწინება მოკლე იყო: 1829 წლის თებერვალში გრიბოედოვი მოკლეს თეირანში როგორც რუსი დიპლომატი, და ნინო, ფეხმძიმედ, დაკარგა ქმარი, გახდა რუსულ-ქართული ლიტერატურის ტრაგიკული სიმბოლო სომხური ელფერით, რადგან გრიბოედოვი მხარს უჭერდა სომეხებს და ჭავჭავაძეების ოჯახს სომხური ფესვები ჰქონდა. ბოლო წლებში ნინო ავადმყოფობდა, მაგრამ ცხოვრება ქმრის ხსოვნას მიუძღვნა, და მისი საფლავი მთაწმინდაზე ყვავილებით ქართველების პატივისცემას სიმბოლურად წარმოადგენს, ხოლო სომხური კავშირი — ჭავჭავაძეების სომხური მემკვიდრეობითა და გრიბოედოვის როლით სომხურ საქმეებში, როგორიცაა სომეხთა გადასახლება თურქმენჩაის ხელშეკრულებით. ნინო ჭავჭავაძე რუსულ-ქართული ლიტერატურის სიმბოლოა, რომლის ცხოვრებამ სომხური ისტორია რუსეთთან და საქართველოსთან დააკავშირა, თაობებს სიყვარულის, დანაკარგისა და ხსოვნის თემებით შთააგონებს.

Վիկտոր Հակոբի  Հովսեփյանը ծնվել է 1947 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Վրաստանի Նինոծմինդայի շրջանի Հեշտիա գյուղում։ Նա հայ բանաստեղծ, արձակագիր և մանկավարժ էր, ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ 1981 թվականից, ինչպես նաև Վրաստանի և Հայաստանի Գրողների միությունների անդամ 1991 թվականից։

Նա ծնվել է Հակոբ Հովսեփյանի և Մարիամ Գրաբսկայի ընտանիքում, որի մայրը լեհ կոմս Ալեքսանդր Գրաբսկու թոռնուհին էր։ Վիկտորը ավարտել է Հեշտիայի միջնակարգ դպրոցը, իսկ 1973 թվականին՝ Վանաձորի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1973-1996 թվականներին նա դասավանդել է իր հայրենի գյուղի դպրոցում։ Հովսեփյանը հեղինակել է 16 չափածո և արձակ ժողովածու, այդ թվում՝ «Թափառող աստղեր» (1978), «Արևածաղկի գիշեր» (1979), «Լուսապսակ» (1985) և «Կորուսյալ Եդեմ, կամ որտեղից է սկսվում Արաքսը» (2013)։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են վրացերեն, ռուսերեն, գերմաներեն և ուզբեկերեն։ Նա նաև թարգմանել է վրացերենից Տերենտի Գրանելիի, գերմաներենից՝ Ռայներ Մարիա Ռիլկեի և ռուսերենից Իննոկենտի Անենսկու ստեղծագործությունները։ Նրա հիշատակին Հեշտիայում անվանակոչվել է դպրոց, Նինոծմինդայում՝ փողոց, իսկ 1997 թվականին բացվել է նրա տուն-թանգարանը։ Վիկտոր Հովսեփյանի գրական ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել ընթերցողներին։

### Русский

Яркая звезда армянской литературы

Виктор Овсепян родился 4 сентября 1947 года в селе Хештия Нинозминдского района Грузии. Он был армянским поэтом, прозаиком и педагогом, членом Союза писателей СССР с 1981 года, а также Союза писателей Грузии и Армении с 1991 года. Родился в семье Акопа Овсепяна и Мариам Грабской, чья мать была внучкой польского графа Александра Грабского. Виктор окончил среднюю школу в Хештии, а в 1973 году — филологический факультет Ванадзорского педагогического института. С 1973 по 1996 год он преподавал в школе родного села. Овсепян написал 16 сборников стихов и прозы, включая «Блуждающие звёзды» (1978), «Ночь подсолнуха» (1979), «Световой венец» (1985) и «Потерянный Эдем, или откуда начинается Аракс» (2013). Его произведения переводились на грузинский, русский, немецкий и узбекский языки. Он также переводил на армянский произведения Теренти Гранели с грузинского, Райнера Марии Рильке с немецкого и Иннокентия Анненского с русского. В память о нём в Хештии названа школа, в Нинозминде — улица, а в 1997 году открыт его дом-музей. Литературное наследие Виктора Овсепяна продолжает вдохновлять читателей.

### English

A Shining Star of Armenian Literature

Viktor Hovsepyan was born on September 4, 1947, in the village of Kheshtia, Ninotsminda District, Georgia. He was an Armenian poet, prose writer, and educator, a member of the USSR Writers’ Union from 1981 and the Writers’ Unions of Georgia and Armenia from 1991. Born to Hakob Hovsepyan and Mariam Grabskaya, whose mother was the granddaughter of Polish count Alexander Grabski, Viktor graduated from Kheshtia’s secondary school and, in 1973, from the philological faculty of Vanadzor Pedagogical Institute. From 1973 to 1996, he taught at his village school. Hovsepyan authored 16 collections of poetry and prose, including “Wandering Stars” (1978), “Sunflower Night” (1979), “Halo of Light” (1985), and “Lost Eden, or Where the Araks Begins” (2013). His works were translated into Georgian, Russian, German, and Uzbek. He also translated the works of Terenti Graneli from Georgian, Rainer Maria Rilke from German, and Innokenty Annensky from Russian. In his memory, a school in Kheshtia and a street in Ninotsminda bear his name, and a house-museum was opened in 1997. Viktor Hovsepyan’s literary legacy continues to inspire readers.

### ქართული (Грузинский)

სომხური ლიტერატურის ნათელი ვარსკვლავი

ვიქტორ ჰოვსეპიანი დაიბადა 1947 წლის 4 სექტემბერს, ნინოწმინდის რაიონის სოფელ ხეშტიაში, საქართველო. ის იყო სომეხი პოეტი, მწერალი და პედაგოგი, სსრკ მწერალთა კავშირის წევრი 1981 წლიდან, ასევე საქართველოსა და სომხეთის მწერალთა კავშირის წევრი 1991 წლიდან. დაიბადა ჰაკობ ჰოვსეპიანისა და მარიამ გრაბსკაიას ოჯახში, რომლის დედა იყო პოლონელი გრაფის, ალექსანდრე გრაბსკის შვილთაშვილი. ვიქტორმა დაამთავრა ხეშტიის საშუალო სკოლა და 1973 წელს ვანაძორის პედაგოგიური ინსტიტუტის ფილოლოგიური ფაკულტეტი. 1973-1996 წლებში ასწავლიდა მშობლიურ სოფელში. ჰოვსეპიანმა დაწერა 16 კრებული, მათ შორის „მოხეტიალე ვარსკვლავები“ (1978), „მზესუმზირის ღამე“ (1979), „შუქის გვირგვინი“ (1985) და „დაკარგული ედემი, ანუ საიდან იწყება არაქსი“ (2013). მისი ნაწარმოებები თარგმნილია ქართულ, რუსულ, გერმანულ და უზბეკურ ენებზე. მან ასევე თარგმნა თერენტი გრანელის ნაწარმოებები ქართულიდან, რაინერ მარია რილკეს გერმანულიდან და ინოკენტი ანენსკის რუსულიდან. მისი ხსოვნის პატივსაცემად ხეშტიაში სკოლა და ნინოწმინდაში ქუჩა მის სახელს ატარებს, ხოლო 1997 წელს გაიხსნა მისი სახლ-მუზეუმი. ვიქტორ ჰოვსეპიანის ლიტერატურული მემკვიდრეობა აგრძელებს მკითხველთა შთაგონებას.

1387 թվականի սեպտեմբերի  1-ը Հայաստում  նշանավորվեց մի խավար օրով, երբ Վանի բերդի ամուր պարիսպները, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանել էին հայ ժողովրդին, ծնկի բերվեցին Լենկ Թեմուրի անողոք զորքերի կողմից:

Լճի ափին կանգնած այս հաստատուն բերդը, որը խորհրդանշում էր հայոց դիմադրության ոգին, ընկավ 20 օր տևած հերոսական պայքարից հետո՝ դառնալով Թեմուրի ավերիչ արշավանքների ևս մեկ զոհ: 

Լենկ Թեմուր՝ միջինասիական սարսափելի զորապետը, ում անունը դող էր առաջացնում ժողովուրդների սրտերում, 1386 թվականին սկսել էր իր արշավանքները Հայաստանում: Նա գրավել էր Նախիջևանը, Երևանը և Այրարատի այլ վայրեր՝ ամենուր թողնելով ավերածություններ և կոտորածներ: 1387 թվականի գարնանը նրա հայացքն ընկավ Վանի վրա: Բերդը, որի բնական պաշտպանությունը լրացվում էր հզոր պարիսպներով, հայտնի էր իր անառիկությամբ: Սակայն Թեմուրի բանակը, որը բաղկացած էր թյուրքական և մոնղոլական ցեղերից, անդադար հարվածներ էր հասցնում: 

Հայ պաշտպանները՝ տեղի բնակիչներն ու զինվորները, քաջությամբ դիմակայեցին: Իրենց հայրենիքի և սրբավայրերի համար նրանք 20 օր պայքարեցին՝ չնայելով սննդի սղությանն ու թշնամու ճնշող գերակայությանը: Բայց ճակատագիրը անողոք էր: Սեպտեմբերի 1-ին Թեմուրի զորքերը ճեղքեցին պաշտպանությունը: Բերդի անկումը բերեց սարսափելի հետևանքներ՝ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց, իսկ կանայք և երեխաները գերեվարվեցին՝ տարվելով Միջին Ասիա: 

Վանի բերդի անկումը ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև հայ ժողովրդի համար խորը վերք: Լենկ Թեմուրի արշավանքները խաթարեցին Հայաստանի ժողովրդագրությունը, տեղահանելով հազարավոր հայերի և բնակեցնելով քոչվոր ցեղեր: Սակայն Վանի պաշտպանների սխրանքը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես աննկուն ոգու և զոհաբերության խորհրդանիշ: 

—

### Русский

Ван под ударом: Триумф и трагедия под натиском Тимура»


В первый день сентября 1387 года над Ванской крепостью, что возвышалась на берегу озера Ван, нависла тень беды. Могучие стены, веками защищавшие армянский народ, пали под натиском безжалостных войск Ленк-Тимура, известного как Тамерлан. Двадцать дней отчаянного сопротивления не смогли остановить его армию, и этот день стал ещё одной трагической главой в истории Армении, полной мужества и жертв. 

Ленк-Тимур, грозный военачальник из Средней Азии, чьё имя наводило ужас на целые народы, начал свои опустошительные походы в Армению в 1386 году. Он захватил Нахичевань, Ереван и другие земли Айрарата, оставляя за собой разрушенные города и горы тел. Весной 1387 года его взор обратился к Вану. Крепость, окружённая водами озера и укреплённая мощными стенами, казалась неприступной. Но армия Тимура, состоявшая из тюркских и монгольских воинов, была неумолима. 

Местные защитники — армянские жители и воины — сражались с неукротимым мужеством. Двадцать дней они держали оборону, несмотря на нехватку продовольствия и подавляющее превосходство врага. Каждый камень крепости был пропитан их решимостью защитить родную землю. Но силы были неравны. 1 сентября войска Тимура ворвались в крепость, и началась бойня. Мужчин перебили, а женщин и детей угнали в плен, отправив в далёкую Среднюю Азию. 

Падение Ванской крепости стало не только военным поражением, но и глубокой раной для армянского народа. Походы Тимура разрушили демографию Армении, вынудив тысячи людей покинуть родные земли и заменив их кочевыми племенами. Однако подвиг защитников Вана остался в памяти народа как символ стойкости и самопожертвования, вдохновляющий поколения. 

—

### English

Van’s Last Stand: The Tragedy of Timur’s Conquest


On the first day of September 1387, the ancient Van Fortress, standing proudly on the shores of Lake Van, faced a dark fate. Its formidable walls, which had shielded the Armenian people for centuries, crumbled under the relentless assault of Timur’s merciless army. For twenty days, the defenders held their ground with unwavering courage, but the fortress fell, marking a sorrowful chapter in Armenia’s history—a tale of heroism drowned in tragedy. 

Timur, known as Tamerlane, was a fearsome Central Asian warlord whose name struck terror across continents. By the late 14th century, he had forged a vast empire centered in Samarkand, uniting Turkic and Mongol tribes. His campaigns swept through Central Asia, Persia, Azerbaijan, Georgia, and Armenia. In 1386, he first invaded Armenia, seizing Nakhchivan, Yerevan, and other regions of Ayrarat, leaving behind a trail of devastation and slaughter. By the spring of 1387, his sights were set on Van. 

The Van Fortress, with its natural defenses and sturdy fortifications, was a symbol of Armenian resilience. Yet, Timur’s army, vast and ruthless, surrounded it with unyielding determination. The Armenian defenders—local residents and soldiers—fought fiercely for twenty days, their spirits unbroken despite dwindling supplies and the enemy’s overwhelming numbers. But on September 1, the fortress fell. The aftermath was brutal: most men were killed, and women and children were taken captive, marched off to Central Asia as prisoners. 

The fall of Van was more than a military defeat; it was a wound to the heart of the Armenian people. Timur’s campaigns displaced thousands, reshaping the region’s demographics as nomadic tribes were settled in their place. Yet, the courage of Van’s defenders endures in Armenian memory, a testament to their unyielding spirit and sacrifice in the face of impossible odds. 

—

Պարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմը 1970 թվականի օգոստոսի 29-ին առաջին անգամ հայտնվեց խորհրդային էկրաններին: Այս ժապավենը, որի հեղինակային անվանումն է «Սայաթ-Նովա», դարձավ համաշխարհային կինոարվեստի գլուխգործոց՝ նվիրված հայ մեծ բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի հոգևոր աշխարհին: 

Ֆիլմը պատմություն չէ ավանդական իմաստով: Այն բանաստեղծական կինոպատում է, որը միավորում է Սայաթ-Նովայի կյանքի, սիրո, հավատի և ժողովրդի հետ նրա կապի խորհրդանիշները: Պարաջանովը, հրաժարվելով սովորական գրական մենախոսություններից, ստեղծել է տեսողական արվեստի մի յուրօրինակ գոհար, որտեղ յուրաքանչյուր կադր նման է կենդանի նկարի: Նկարահանումները տեղի են ունեցել Հայաստանի Լոռու մարզի Արդվի գյուղի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում՝ ավելացնելով ֆիլմին խորը հոգևոր մթնոլորտ: 

Սակայն ֆիլմի ճանապարհը դեպի հանդիսատես հեշտ չէր: Ցենզուրայի ճնշման տակ Պարաջանովը ստիպված եղավ վերամոնտաժել ժապավենը՝ փոխելով անվանումը «Սայաթ-Նովա»-ից «Նռան գույն»: 1973 թվականին էկրան բարձրացավ ֆիլմի խմբագրված տարբերակը՝ Սերգեյ Յուտկևիչի վերահսկողությամբ, որը դիտեց 1,07 միլիոն հանդիսատես: 

«Նռան գույնը» ոչ միայն հայկական կինոյի, այլև համաշխարհային կինոարվեստի գանձ է: Ֆիլմի ազդեցությունը երևում է ժամանակակից մշակույթում՝ սկսած Մադոննայի «Bedtime Story» տեսահոլովակից մինչև Լեդի Գագայի «911»-ը: Չնայած որոշ փորձերին՝ օրինակ, Նիկոլաս Ջարի կողմից ֆիլմի համար նոր սաունդթրեք ստեղծելու, Պարաջանով-Վարդանով ինստիտուտը պաշտպանել է ֆիլմի բնօրինակ տեսլականը՝ ընդգծելով դրա անձեռնմխելիությունը: 

«Նռան գույնը» մնում է արվեստի հավերժական հուշարձան, որը ոգեշնչում է սերունդներին՝ պատմելով Սայաթ-Նովայի հոգևոր ճանապարհի և հայ մշակույթի գեղեցկության մասին: 

—

**Русский**

Шедевр Параджанова: Вечный свет Цвета граната

29 августа 1970 года на советские экраны вышел фильм Сергея Параджанова «Цвет граната», снятый в 1968 году на киностудии «Арменфильм». Этот шедевр, изначально названный автором «Саят-Нова», стал поэтической кинопритчей о духовном мире великого армянского поэта Саят-Новы. 

Фильм не следует традиционному повествованию. Это визуальная симфония, раскрывающая внутренний мир поэта, его любовь, отношение к религии, власти и народу. Отказавшись от привычных диалогов, Параджанов создал уникальное произведение, где каждый кадр — как живая картина, наполненная символизмом. Съёмки проходили в церкви Святого Иоанна в селе Ардви Лорийской области Армении, что придало фильму глубокую духовную атмосферу. 

Путь фильма к зрителю был нелёгким. Под давлением цензуры Параджанов был вынужден перемонтировать ленту, изменив название на «Цвет граната». В 1973 году вышла отредактированная версия под надзором Сергея Юткевича, которую посмотрели 1,07 миллиона зрителей. 

«Цвет граната» стал мировым достоянием кинематографа. Его влияние прослеживается в современной культуре: отсылки к фильму есть в клипах Мадонны («Bedtime Story»), Леди Гаги («911»), а также в работах групп «Juno Reactor» и «Kiosk». Когда музыкант Николас Джаар попытался создать альтернативный саундтрек к фильму, Институт Параджанова-Вартанова в Голливуде защитил оригинальную версию, подчеркнув её неприкосновенность. 

«Цвет граната» остаётся вечным памятником искусства, воспевающим духовный путь Саят-Новы и красоту армянской культуры. 

—

**English**

Parajanov’s Masterpiece: The Eternal Glow of The Color of Pomegranates

**August 29, 1970, Yerevan, Armenia** 
On August 29, 1970, Soviet screens welcomed Sergei Parajanov’s *The Color of Pomegranates*, filmed in 1968 at Armenfilm Studio. Originally titled *Sayat-Nova*, this cinematic masterpiece is a poetic parable dedicated to the spiritual world of the great Armenian poet Sayat-Nova. 

The film defies conventional storytelling. It is a visual symphony that weaves together the poet’s life, love, faith, and connection to his people. Eschewing traditional dialogue, Parajanov crafted a unique work where every frame is a living painting, rich with symbolism. Filming took place in the Church of St. John in the village of Ardvi, Lori Province, Armenia, infusing the film with profound spiritual resonance. 

The journey to the screen was fraught with challenges. Under censorship pressure, Parajanov was forced to re-edit the film, renaming it *The Color of Pomegranates*. In 1973, a further edited version, overseen by Sergei Yutkevich, was released and viewed by 1.07 million people. 

*The Color of Pomegranates* became a global cinematic treasure. Its influence echoes in modern culture, with references in Madonna’s “Bedtime Story” music video, Lady Gaga’s “911,” and works by bands like Juno Reactor and Kiosk. When electronic musician Nicolas Jaar attempted an unauthorized alternative soundtrack, the Parajanov-Vartanov Institute in Hollywood defended the film’s original vision, emphasizing its sanctity. 

*The Color of Pomegranates* remains an enduring monument of art, celebrating Sayat-Nova’s spiritual journey and the beauty of Armenian culture. 

—

**فارسی**

**۲۹ اوت ۱۹۷۰، ایروان، ارمنستان** 
در تاریخ ۲۹ اوت ۱۹۷۰، فیلم «رنگ انار» ساخته سرگئی پاراجانف، که در سال ۱۹۶۸ در استودیوی آرمن‌فیلم تولید شده بود، بر پرده سینماهای شوروی به نمایش درآمد. این شاهکار سینمایی، که در ابتدا «سایات-نوا» نام داشت، قصیده‌ای شاعرانه درباره جهان معنوی شاعر بزرگ ارمنی، سایات-نوا، است. 

این فیلم روایت سنتی ندارد. این یک سمفونی بصری است که زندگی، عشق، ایمان و ارتباط شاعر با مردمش را در هم می‌آمیزد. پاراجانف با کنار گذاشتن دیالوگ‌های مرسوم، اثری بی‌نظیر خلق کرد که هر فریم آن مانند تابلویی زنده و پر از نماد است. فیلم‌برداری در کلیسای سنت یوحنا در روستای آردوی، استان لوری ارمنستان، انجام شد که به فیلم عمق معنوی خاصی بخشید. 

مسیر رسیدن فیلم به مخاطبان آسان نبود. تحت فشار سانسور، پاراجانف مجبور به بازتدوین فیلم و تغییر نام آن به «رنگ انار» شد. در سال ۱۹۷۳، نسخه‌ای بازنگری‌شده تحت نظارت سرگئی یوتکویچ منتشر شد که ۱.۰۷ میلیون تماشاگر را به خود جذب کرد. 

«رنگ انار» به گنجی جهانی در سینمای جهان تبدیل شد. تأثیر آن در فرهنگ معاصر دیده می‌شود: از ویدئوی «داستان زمان خواب» مدونا تا «۹۱۱» لیدی گاگا و آثار گروه‌هایی مانند جونو رآکتور و کیوسک. هنگامی که نیکلاس جار، موسیقی‌دان الکترونیک، بدون اجازه موسیقی جایگزینی برای فیلم ساخت، مؤسسه پاراجانف-وارتانف در هالیوود از نسخه اصلی دفاع کرد و بر قداست آن تأکید نمود. 

«رنگ انار» همچنان بنای جاودانه‌ای از هنر است که مسیر معنوی سایات-نوا و زیبایی فرهنگ ارمنی را تجلیل می‌کند. 

—

### Заголовок: «ბროწეულის ფერი: საიათ-ნოვას პოეზია პარაჯანოვის ეკრანზე»

—

**ქართული**

პარაჯანოვის შედევრი: ბროწეულის ფერის მარადიული ნათება

1970 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა ეკრანებზე გამოვიდა სერგეი პარაჯანოვის ფილმი „ბროწეულის ფერი“, რომელიც 1968 წელს გადაიღეს „არმენფილმის“ სტუდიაში. ეს შედევრი, რომლის თავდაპირველი სათაური იყო „საიათ-ნოვა“, არის პოეტური კინოპარაბოლა, რომელიც ეძღვნება დიდი სომეხი პოეტის, საიათ-ნოვას სულიერ სამყაროს. 

ფილმს არ გააჩნია ტრადიციული ნარატივი. ეს არის ვიზუალური სიმფონია, რომელიც აერთიანებს პოეტის ცხოვრებას, სიყვარულს, რწმენასა და ხალხთან კავშირს. პარაჯანოვმა, უარი თქვა ჩვეულებრივ დიალოგებზე, შექმნა უნიკალური ნაწარმოები, სადაც ყოველი კადრი ცოცხალი ნახატის მსგავსია, სავსე სიმბოლიზმით. გადაღებები მიმდინარეობდა სომხეთის ლორის ოლქის სოფელ არდვის წმინდა იოანეს ეკლესიაში, რამაც ფილმს ღრმა სულიერი ატმოსფერო შესძინა. 

ფილმის გზა მაყურებლამდე ადვილი არ ყოფილა. ცენზურის ზეწოლის ქვეშ პარაჯანოვი იძულებული გახდა ხელახლა დაემონტაჟებინა ფილმი და შეეცვალა სათაური „საიათ-ნოვადან“ „ბროწეულის ფერად“. 1973 წელს გამოვიდა ხელახლა რედაქტირებული ვერსია, სერგეი იუტკევიჩის ზედამხედველობით, რომელიც 1,07 მილიონმა მაყურებელმა ნახა. 

„ბროწეულის ფერი“ გახდა მსოფლიო კინემატოგრაფიის საგანძური. მისი გავლენა შეიმჩნევა თანამედროვე კულტურაში: მაგალითად, მადონას „Bedtime Story“-ის, ლედი გაგას „911“-ისა და ჯგუფების „Juno Reactor“-ისა და „Kiosk“-ის ვიდეოებში. როდესაც ელექტრონული მუსიკის მუსიკოსმა ნიკოლას ჯაარმა ფილმისთვის ნებართვევის გარეშე შექმნა ალტერნატიული საუნდტრეკი, პარაჯანოვ-ვარტანოვის ინსტიტუტმა ჰოლივუდში დაიცვა ფილმის ორიგინალური ხედვა, ხაზი გაუსვა მის ხელშეუხებლობას. 

„ბროწეულის ფერი“ რჩება ხელოვნების მარადიულ ძეგლად, რომელიც ადიდებს საიათ-ნოვას სულიერ მოგზაურობასა და სომხური კულტურის სილამაზეს. 

—