Հայաստանի 1930-ականների Տեռորի Կազմակերպիչ

Լավրենտի Պավլեի Բերիան գնդակահարվել է 1953 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Մոսկվայում՝ դատավճռից հետո, թողնելով հետևում ԽՍՀՄ ամենահակասական և սարսափելի կերպարներից մեկի ժառանգությունը՝ որպես ՆԳԺԿ ղեկավար, ստալինյան ռեպրեսիաների գլխավոր կազմակերպիչ։ Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 29-ին Աբխազիայի Մերխեուլ գյուղում։ 

Բերիան երիտասարդ տարիքում միացել է բոլշևիկներին, 1920-ականներին աշխատել Ադրբեջանում և Վրաստանում՝ ղեկավարելով ՉԿ-ն, հետագայում դարձել Թիֆլիսի կուսակցության ղեկավար։ 1930-ականներին նա կազմակերպել է մեծ ռեպրեսիաներ Վրաստանում և Հայաստանում՝ հազարավոր մտավորականների, գործիչների և սովորական քաղաքացիների ձերբակալություններով և գնդակահարություններով։ Հայաստանում նրա անունը սերտորեն կապված է 1937-1938 թվականների «մեծ տեռորի» հետ, երբ ոչնչացվել է հայկական էլիտայի զգալի մասը։ Հատկապես ուշագրավ է Աղասի Խանջյանի՝ Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղարի մահը 1936 թվականի հուլիսի 9-ին։ Պաշտոնապես ինքնասպանություն էր հայտարարվել, սակայն շատ աղբյուրներում այն կապվում է Բերիայի հետ՝ որպես նրա կողմից կազմակերպված սպանություն՝ Խանջյանի հնարավոր ընդդիմությունը վերացնելու համար։ Բերիան սերտ կապեր ուներ Հայաստանի ղեկավար Գրիգորի Արուտինովի հետ՝ նրան նշանակելով Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղար 1937 թվականին և պահպանելով այդ պաշտոնում մինչև 1953 թվականը։ Արուտինովը, Բերիայի աջակցությամբ, կարողացել է որոշ չափով մեղմել ռեպրեսիաները Հայաստանում՝ փրկելով շատ նշանավոր հայերի կյանքեր և նվազեցնելով տեռորի ինտենսիվությունը համեմատած այլ շրջանների հետ։ 

Սակայն Բերիան նաև նպաստել է Հայաստանի արդյունաբերականացմանը՝ 1930-ականներին ղեկավարելով տրանսկավկասյան կուսակցությունը, կառուցելով գործարաններ, ջրանցքներ և ենթակառուցվածքներ։ Պատերազմի տարիներին որպես ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ղեկավար նա կազմակերպել է ռազմարդյունաբերությունը, այդ թվում՝ Հայաստանում։ 

Լավրենտի Բերիան մնաց Մերխեուլից Մոսկվա տանող իշխանության կամուրջը՝ իր ռեպրեսիաներով, կազմակերպչական տաղանդով և անսահման նվիրումով ստալինյան համակարգին։



### Русский
Организатор террора в Армении 1930-х

Лаврентий Павлович Берия был расстрелян 23 декабря 1953 года в Москве после приговора суда, оставив после себя наследие одного из самых противоречивых и страшных фигур СССР — как руководитель НКВД, главный организатор сталинских репрессий. Родился 29 марта 1899 года в абхазском селе Мерхеули.

Берия в молодости присоединился к большевикам, в 1920-е работал в Азербайджане и Грузии, возглавлял ЧК, позже стал руководителем партии в Тифлисе. В 1930-е организовал массовые репрессии в Грузии и Армении, аресты и расстрелы тысяч интеллигентов, деятелей и обычных граждан. В Армении его имя тесно связано с «большим террором» 1937–1938 годов, когда была уничтожена значительная часть армянской элиты. Особенно примечательна смерть Агася Ханджяна — первого секретаря ЦК Компартии Армянской ССР 9 июля 1936 года. Официально объявлено самоубийством, однако многие источники связывают это с Берией как организованным им убийством для устранения возможной оппозиции Ханджяна. Берия имел тесные связи с руководителем Армении Григорием Арутюновым — назначил его первым секретарём ЦК Компартии АрмССР в 1937 году и держал на этом посту до 1953 года. Арутюнов, благодаря поддержке Берии, смог в определённой мере смягчить репрессии в Армении, спасая жизни многих выдающихся армян и снижая интенсивность террора по сравнению с другими регионами.

Однако Берия способствовал индустриализации Армении — в 1930-е руководя Закавказской партией, строил заводы, каналы и инфраструктуру. В годы войны как глава НКВД организовывал военную промышленность, в том числе в Армении.

Лаврентий Берия остался мостом власти от Мерхеули до Москвы — своими репрессиями, организаторским талантом и безграничной преданностью сталинской системе.


### English

Organizer of Terror in Armenia in the 1930s

Lavrentiy Pavlovich Beria was executed by firing squad on December 23, 1953, in Moscow after the court verdict, leaving behind the legacy of one of the most controversial and terrifying figures of the USSR — as head of the NKVD, main organizer of Stalin’s repressions. Born on March 29, 1899, in the Abkhazian village of Merkheuli.

Beria joined the Bolsheviks in his youth, worked in Azerbaijan and Georgia in the 1920s, headed the Cheka, later became party leader in Tiflis. In the 1930s organized mass repressions in Georgia and Armenia, arrests and executions of thousands of intellectuals, figures, and ordinary citizens. In Armenia, his name is closely associated with the “Great Terror” of 1937–1938, when a significant part of the Armenian elite was destroyed. Particularly notable is the death of Aghasi Khanjian — First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR on July 9, 1936. Officially declared suicide, but many sources link it to Beria as an organized murder to eliminate possible opposition from Khanjian. Beria had close ties with Armenia’s leader Grigory Arutyunov — appointed him First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR in 1937 and kept him in that position until 1953. Arutyunov, thanks to Beria’s support, was able to mitigate the repressions in Armenia to a certain extent, saving the lives of many prominent Armenians and reducing the intensity of terror compared to other regions.

However, Beria contributed to Armenia’s industrialization — in the 1930s leading the Transcaucasian party, building factories, canals, and infrastructure. During the war as head of the NKVD, he organized military industry, including in Armenia.

Lavrentiy Beria remained the bridge of power from Merkheuli to Moscow — with his repressions, organizational talent, and boundless devotion to the Stalinist system



### ქართული
1930-იან წლებში სომხეთში ტერორის ორგანიზატორ

ლავრენტი პავლეს ძე ბერია დახვრიტეს 1953 წლის 23 დეკემბერს მოსკოვში სასამართლოს განაჩენის შემდეგ, დატოვა უკან საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და საშინელი ფიგურის მემკვიდრეობა — როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი, სტალინური რეპრესიების მთავარი ორგანიზატორი. დაიბადა 1899 წლის 29 მარტს აფხაზეთის სოფელ მერხეულში.

ბერია ახალგაზრდობაში შეუერთდა ბოლშევიკებს, 1920-იან წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანში და საქართველოში, ხელმძღვანელობდა ჩეკას, მოგვიანებით გახდა თბილისის პარტიის ხელმძღვანელი. 1930-იან წლებში ორგანიზება გაუკეთა მასობრივ რეპრესიებს საქართველოში და სომხეთში, ათასობით ინტელიგენციის, მოღვაწის და ჩვეულებრივი მოქალაქის დაპატიმრებებსა და დახვრეტებს. სომხეთში მისი სახელი მჭიდროდაა დაკავშირებული 1937–1938 წლების «დიდ ტერორთან», როდესაც განადგურდა სომეხური ელიტის მნიშვნელოვანი ნაწილი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია აღასი ხანჯიანის — სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველი მდივნის სიკვდილი 1936 წლის 9 ივლისს. ოფიციალურად თვითმკვლელობად გამოცხადდა, მაგრამ ბევრი წყარო ამას ბერიასთან აკავშირებს როგორც მის მიერ ორგანიზებულ მკვლელობას ხანჯიანის შესაძლო ოპოზიციის აღმოსაფხვრელად. ბერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა სომხეთის ხელმძღვანელ გრიგორი არუტინოვთან — დანიშნა იგი სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველ მდივნად 1937 წელს და შეინარჩუნა ამ პოსტზე 1953 წლამდე. არუტინოვი, ბერიას მხარდაჭერით, გარკვეულწილად შეძლო რეპრესიების შერბილება სომხეთში, გადაარჩინა ბევრი გამორჩეული სომეხის სიცოცხლე და შეამცირა ტერორის ინტენსივობა სხვა რეგიონებთან შედარებით.

თუმცა ბერიამ ხელი შეუწყო სომხეთის ინდუსტრიალიზაციას — 1930-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ამიერკავკასიის პარტიას, აშენებდა ქარხნებს, არხებს და ინფრასტრუქტურას. ომის წლებში როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი ორგანიზებდა სამხედრო მრეწველობას, მათ შორის სომხეთში.