Սարգիս Գևորգի Գևորգյանը մահացել է 1971 թվականի նոյեմբերի 14-ին Երևանում՝ կյանքի 71-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ խորհրդային կինոյի անմար կադրերը՝ որպես ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1957) և ՀԽՍՀ պետական մրցանակակիր (1970)։

Ծնվել է 1900 թվականի մարտի 2 (15)-ին Երևանում։ 1927 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական կինոտեխնիկումը։ 1924 թվականից՝ «Մեժռաբպոմֆիլմ» ստուդիայի օպերատորի ասիստենտ, 1927 թվականից՝ օպերատոր («Իվան Կարավաևի ոճիրը» 1929, «Պատառոտված կոշիկներ» 1933)։ 1938 թվականից՝ «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գեղարվեստական և փաստավավերագրական կինոնկարների օպերատոր։ 

Նկարահանել է «Ճանապարհ դեպի երջանկություն» (1925), «Լեռնային հեղեղ» (1939), «Քաջ Նազար» (1940), «Մի անգամ գիշերը» (1945), «Հայկական կինոհամերգ» (1954), «Պատվի համար» (1956), «Մոր սիրտը» (1958), «Ջրերը բարձրանում են» (1962), «Բարև, Արտյոմ» (1964), «Դժվար անցում» (1964), «Սարոյան եղբայրներ» (1968, Կ. Մեսյանի հետ), «Աղքատի պատիվը» (1969)։ 

Սարգիս Գևորգյանը մնաց Երևանից Մոսկվա և հետ՝ հայ կինոյի ոսկե օբյեկտիվը՝ իր կադրերով, լույսով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական կինոյի գեղեցկությամբ և խորհրդային արվեստի ճշմարտությամբ։

—

### Русский
Золотой объектив армянского кино

Саркис Геворгиевич Геворгян скончался 14 ноября 1971 года в Ереване на 72-м году жизни, оставив неугасающие кадры армянского советского кино как заслуженный деятель искусств Армянской ССР (1957) и лауреат Государственной премии АрмССР (1970). Родился 2 (15) марта 1900 года в Ереване. В 1927 окончил Московский государственный кинотехникум. С 1924 — ассистент оператора студии «Межрабпомфильм», с 1927 — оператор («Преступление Ивана Караваева» 1929, «Рваные башмаки» 1933). С 1938 работал на киностудии «Арменфильм», снимая художественные и документальные фильмы.

Снял «Дорога к счастью» (1925), «Горный поток» (1939), «Храбрый Назар» (1940), «Однажды ночью» (1945), «Армянский киноконцерт» (1954), «За честь» (1956), «Сердце матери» (1958), «Воды поднимаются» (1962), «Привет, Артём» (1964), «Трудный переход» (1964), «Братья Сароян» (1968, с К. Месяном), «Честь бедняка» (1969).

Саркис Геворгян остался золотым объективом армянского кино от Еревана до Москвы и обратно — своими кадрами, светом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения красотой армянского кино и правдой советского искусства.

—

### English
Golden Lens of Armenian Cinema

Sargis Gevorgi Gevorgyan passed away on November 14, 1971, in Yerevan at the age of 71, leaving behind the undying frames of Armenian Soviet cinema as Honored Artist of the Armenian SSR (1957) and recipient of the Armenian SSR State Prize (1970). Born on March 2 (15), 1900, in Yerevan. Graduated from the Moscow State Cinema Technical School in 1927. From 1924 — assistant cinematographer at Mezhrabpomfilm studio, from 1927 — cinematographer (*The Crime of Ivan Karavaev* 1929, *Torn Shoes* 1933). From 1938 worked at Armenfilm studio, shooting feature and documentary films.

Shot *The Road to Happiness* (1925), *Mountain Torrent* (1939), *Brave Nazar* (1940), *One Night* (1945), *Armenian Film Concert* (1954), *For Honor* (1956), *Mother’s Heart* (1958), *The Waters Rise* (1962), *Hello, Artyom* (1964), *Difficult Passage* (1964), *The Saroyan Brothers* (1968, with K. Mesyan), *The Poor Man’s Honor* (1969).

Sargis Gevorgyan remained the golden lens of Armenian cinema from Yerevan to Moscow and back — with his frames, light, and boundless dedication, inspiring generations with the beauty of Armenian cinema and the truth of Soviet art.

—

1926 թվականի նոյեմբերի 9-ին Երևանում տեղի ունեցավ հայկական կինոյի առաջին գեղարվեստական ֆիլմի՝ «Զարե»-ի պրեմիերան, որը ստեղծվել էր «Արմենկինո» ստուդիայի կողմից: Այս իրադարձությունը, որը անցկացվեց Երևանի կինոթատրոնում, դարձավ հայկական կինեմատոգրաֆիայի ծննդյան խորհրդանիշը Խորհրդային Հայաստանում:

Ֆիլմը, որը ռեժիսոր Ամո Բեկ-Նազարյանը (Ալեքսանդր Մովսիսյան) նկարահանել էր 1926 թվականին, պատմում էր հայկական գյուղի երիտասարդ աղջկա՝ Զարեի սիրո և դասակարգային պայքարի մասին: Պրեմիերան հավաքեց հազարավոր հանդիսատեսներ և խորհրդային կինոգործիչներ, դառնալով հայկական արվեստի հաղթանակը:

**Նախապատմություն** 
Հայկական կինոն սկսվեց 1920-ական թվականներին՝ Խորհրդային Հայաստանի կազմում: 1923 թվականին հիմնադրվեց «Հայֆիլմ»-ը (նախկին «Արմենկինո»), և առաջին գեղարվեստական ֆիլմը դարձավ «Զարե»-ն: Ֆիլմի սցենարը գրվել էր Ամո Բեկ-Նազարյանի և Պերճ Պռոշյանի կողմից՝ հիմնված Պերճ Պռոշյանի «Զարե» վիպասանության վրա: Նկարահանումները տեղի ունեցան 1926 թվականին Երևանում և շրջակայքում՝ հայկական գյուղերում: Գլխավոր դերերում՝ Հռիփսիմե Ներսիսյանը (Զարե), Ավետ Ավետիսյանը (Սայադ), և այլք: Ֆիլմը արտացոլում էր գյուղացիական կյանքը, դասակարգային պայքարը և սոցիալիստական գաղափարները:

**Պրեմիերայի ընթացքը** 
Պրեմիերան տեղի ունեցավ նոյեմբերի 9-ին Երևանի կինոթատրոնում՝ մեծ հանդիսավորությամբ: Հանդիսատեսները, որոնց թվում էին խորհրդային կինոգործիչներ և կուսակցական ղեկավարներ, ջերմ ընդունեցին ֆիլմը: Բեկ-Նազարյանը ելույթ ունեցավ՝ խոսելով հայկական կինոյի ապագայի մասին: Ֆիլմը ցուցադրվեց նաև Մոսկվայում և այլ քաղաքներում, գրավելով ուշադրություն իր ռեալիզմով և հայկական կոլորիտով:

**Նշանակությունը հայկական կինոյի համար** 
«Զարե»-ն դարձավ հայկական կինոյի առաջին գեղարվեստական ֆիլմը, որը հիմք դրեց «Հայֆիլմ»-ի զարգացմանը: Այն խորհրդանշում էր հայկական մշակույթի վերածնունդը խորհրդային շրջանում և խթանեց հետագա ֆիլմերի ստեղծումը, ինչպես «Նամուս» (1926): Որպես հայ կինոպատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական արվեստի հաղթանակը՝ չնայած ճնշումներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1926 թ. նոյեմբերի 9
– **Ռեժիսոր**: Ամո Բեկ-Նազարյան
– **Գլխավոր դեր**: Հռիփսիմե Ներսիսյան (Զարե)
– **Տևողություն**: 70 րոպե

(Աղբյուրներ՝ Հայֆիլմի արխիվներ, «Հայկական կինոյի պատմություն» գիրք):

—

### Русская версия

Первые шаги армянского кино

9 ноября 1926 года в Ереване состоялась премьера первого армянского художественного фильма «Зарэ», созданного студией «Арменкино». Это событие стало символом рождения армянского кинематографа в Советской Армении. Фильм, снятый режиссёром Амо Бек-Назаровым (Александр Мовсисян), рассказывал о любви и классовой борьбе молодой девушки Зарэ в армянской деревне. Премьера собрала тысячи зрителей и советских кинокритиков, став триумфом армянского искусства.

**Предыстория** 
Армянское кино началось в 1920-х годах в Советской Армении. В 1923 году была основана студия «Хайфильм» (бывшая «Арменкино»), и первым художественным фильмом стал «Зарэ». Сценарий написали Амо Бек-Назаров и Перч Прошян на основе повести Прошяна «Зарэ». Съёмки прошли в 1926 году в Ереване и окрестных деревнях. Главные роли: Хрипсиме Нерсисян (Зарэ), Авет Аветисян и другие. Фильм отражал крестьянскую жизнь, классовую борьбу и социалистические идеи.

**Ход премьеры** 
Премьера прошла 9 ноября в ереванском кинотеатре с большим торжеством. Зрители, включая советских деятелей кино и партийных лидеров, тепло приняли фильм. Бек-Назаров выступил с речью о будущем армянского кино. Фильм показали также в Москве и других городах, привлекая внимание реализмом и армянским колоритом.

**Значение для армянского кино** 
«Зарэ» стал первым армянским художественным фильмом, заложив основу развитию «Хайфильма». Он символизировал возрождение армянской культуры в советский период и стимулировал создание последующих фильмов, таких как «Намус» (1926). Как армянский киновед, я вижу в этом триумф армянского искусства несмотря на давление.

**Краткие факты**
– **Дата**: 9 ноября 1926 г.
– **Режиссёр**: Амо Бек-Назаров
– **Главная роль**: Хрипсиме Нерсисян (Зарэ)
– **Длительность**: 70 минут

(Источники: Архивы Хайфильма, книга «История армянского кино»).

—

### English Version 

The First Steps of Armenian Cinema

On November 9, 1926, the premiere of the first Armenian feature film “Zare” took place in Yerevan, produced by the “Armenkino” studio. This event became a symbol of the birth of Armenian cinematography in Soviet Armenia. Directed by Amo Bek-Nazarian (Alexander Movsisyan), the film told the story of love and class struggle of a young village girl Zare. The premiere gathered thousands of spectators and Soviet film figures, marking a triumph for Armenian art.

**Background** 
Armenian cinema began in the 1920s in Soviet Armenia. In 1923, the “Hayfilm” studio (formerly “Armenkino”) was founded, and “Zare” became its first feature film. The screenplay was written by Amo Bek-Nazarian and Perch Proshyan based on Proshyan’s novella “Zare.” Filming occurred in 1926 in Yerevan and surrounding villages. Main roles: Hripsime Nersisyan (Zare), Avet Avetisyan, and others. The film reflected peasant life, class struggle, and socialist ideas.

**Course of the Premiere** 
The premiere was held on November 9 in a Yerevan cinema with great ceremony. The audience, including Soviet cinema figures and party leaders, warmly received the film. Bek-Nazarian spoke about the future of Armenian cinema. The film was also shown in Moscow and other cities, attracting attention with its realism and Armenian flavor.

**Significance for Armenian Cinema** 
“Zare” became the first Armenian feature film, laying the foundation for “Hayfilm”‘s development. It symbolized the revival of Armenian culture in the Soviet period and stimulated subsequent films like “Namus” (1926). As an Armenian film historian, I see in this the triumph of Armenian art despite pressures.

**Key Facts**
– **Date**: November 9, 1926
– **Director**: Amo Bek-Nazarian
– **Lead Role**: Hripsime Nersisyan (Zare)
– **Duration**: 70 minutes

(Sources: Hayfilm archives, book “History of Armenian Cinema”).

—

Միխայիլ Զախարի Դրույանը ծնվել է 1911 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Խարկովում, Ռուսական կայսրություն։ Ռուս-խորհրդային օպերատոր, մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի բեմադրիչ, հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Մահացել է 2000 թվականի հուլիսի 7-ին Մոսկվայում, Ռուսաստան։ Դեռահաս էր, երբ միայնակ, առանց միջոցների տեղափոխվեց Մոսկվա, դարձավ անապաստան։ 1932 թվականից աշխատել է «Վոենտեխֆիլմ» ստուդիայի մուլտիպլիկացիայի բաժնում՝ որպես օպերատորի օգնական։ Առաջին նշանակալի աշխատանքը եղել է Գրիգորի Ալեքսանդրովի «Ուրախ երեխաներ» երաժշտական կոմեդիայի մուլտիպլիկացիոն լուսագրերը։ 1936 թվականին ընտրվել է «Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի օպերատոր, 1941 թվականին կամավոր մեկնել ռազմաճակատ՝ Հատուկ նշանակության մոտոհրաձգային առանձին ջոկատում։ 1945 թվականի դեկտեմբերին զորացրվելով վերադարձել է ստուդիա։ 1975 թվականին պարգևատրվել է ՌՍՖՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ կոչումով, 1996 թվականին կաթվածից հետո դադարեցրել է աշխատանքը։ Թաղված է Մոսկվայի Դանսկոյ գերեզմանատան առաջին մասում։ Նկարահանել է ավելի քան 300 ֆիլմ, որոնցից շատերը դարձել են խորհրդային մուլտիպլիկացիայի դասականներ, այդ թվում՝ «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկան մասին» (1950), «Շագանակ» (1952), «Ոսկե այծքաղ» (1954), «Բուրատինոյի արկածները» (1959), «Մատնաչափիկը» (1964), «Փղիկը» (1967), «Կառլսոնը վերադարձել է» (1970), «Բրեմենյան երաժիշտների հետքերով» (1973), «Մրջյունի ճանապարհորդությունը» (1983)։ Միխայիլ Դրույանի օպերատորական տաղանդը ստեղծել է խորհրդային մանկության անմոռանալի կերպարներ, նրա աշխատանքները ոգեշնչել են սերունդներին՝ դառնալով խաղաղության, հերոսության և երազանքի խորհրդանիշ։

—

### Русский
Классик мультипликации

Михаил Захарович Друян родился 17 октября 1911 года в Харькове, Российская империя. Русско-советский оператор, режиссёр мультфильмов, участник Великой Отечественной войны. Умер 7 июля 2000 года в Москве, Россия. Подростком, без средств к существованию, переехал в Москву, стал беспризорником. С 1932 года работал помощником оператора в отделе мультипликации студии «Воентехфильм». Первая заметная работа — мультипликационные съёмки в музыкальной комедии Григория Александрова «Весёлые ребята». В 1936 году выбран оператором студии «Союзмультфильм». В 1941 году добровольцем ушёл на фронт в составе отдельного мотострелкового батальона особого назначения. В декабре 1945 года демобилизован и вернулся на студию. В 1975 году удостоен звания Заслуженного деятеля культуры РСФСР, в 1996 году после инсульта вынужден был оставить работу. Похоронен на первом участке Донского кладбища в Москве. Снял более 300 фильмов, многие из которых стали классикой советской мультипликации: «Сказка о рыбаке и рыбке» (1950), «Цапля» (1952), «Золотая антилопа» (1954), «Приключения Буратино» (1959), «Короткометражка» (1964), «Слонёнок» (1967), «Карлсон вернулся» (1970), «По следам бременских музыкантов» (1973), «Путешествие муравья» (1983). Операторский талант Михаила Друяна создал незабываемых героев советского детства, его работы вдохновляли поколения, став символами мира, героизма и мечты.

—

### English
Classic of Animation

Mikhail Zakharovich Druyan was born on October 17, 1911, in Kharkov, Russian Empire. A Russian-Soviet cinematographer and animation director, participant in the Great Patriotic War. Passed away on July 7, 2000, in Moscow, Russia. As a teenager without means, he moved to Moscow and became a homeless orphan. From 1932, he worked as an assistant cameraman in the animation department of “Voentechfilm” studio. His first notable work was the animated shots in Grigory Alexandrov’s musical comedy “Merry Fellows.” In 1936, he was selected as a cinematographer for “Soyuzmultfilm” studio. In 1941, he volunteered for the front in the Separate Motorized Rifle Battalion of Special Purpose. Demobilized in December 1945, he returned to the studio. In 1975, awarded the title of Merited Worker of Culture of the RSFSR; in 1996, after a stroke, he had to stop working. Buried in the first section of Moscow’s Donskoy Cemetery. He filmed over 300 works, many becoming classics of Soviet animation: “The Tale of the Fisherman and the Fish” (1950), “The Heron” (1952), “The Golden Antelope” (1954), “The Adventures of Buratino” (1959), “The Short Meter” (1964), “The Little Elephant” (1967), “Carlson Has Returned” (1970), “In the Tracks of the Bremen Town Musicians” (1973), “The Ant’s Journey” (1983). Mikhail Druyan’s cinematography talent created unforgettable characters of Soviet childhood; his works inspired generations, becoming symbols of peace, heroism, and dreams.

—

1926 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Մոսկվայում տեղի ունեցավ հայկական կինոյի առաջին լիարժեք կատարության՝ «Նամուս» («Պատիվ») ֆիլմի պրեմիերան, որը ստեղծվել էր «Հայ Ֆիլմ » ստուդիայի կողմից:

Այս իրադարձությունը, որը հաջորդեց Երևանի պրեմիերային (ապրիլի 13, 1926), դարձավ հայկական կինեմատոգրաֆիայի ծննդյան խորհրդանիշը Խորհրդային Միության շրջանակներում: Ֆիլմը, որը հիմնված էր ավետիկ Իսահակյանի հանունավոր դրամայի վրա, պատմում էր հայկական հասարակության սովորույթների, պատվի և սիրո մասին, դառնալով հայկական կինոյի առաջին կարևոր քայլը: Ռեժիսոր Ալեքսանդր Մովսիսյանը (Համո Բեկ-Նազարով) և սցենարի հեղինակ Ավետիկ Իսահակյանը ստեղծեցին աշխատանք, որը ոչ միայն արտացոլեց հայկական իրականությունը, այլև գրավեց խորհրդային կինոյի կենտրոնների ուշադրությունը: «Նամուս»-ը, որպես առաջին հայկական ֆիլմ, հիմնարար դեր խաղաց հայկական կինոյի զարգացման մեջ, ոգեշնչելով հետագա սերունդներին:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականների սկզբին Հայաստանը, որպես Խորհրդային Միության մաս, սկսեց ակտիվորեն զարգացնել իր մշակութային և արվեստի ոլորտները: Կինեմատոգրաֆիան, որպես նոր տեխնոլոգիա, դառնում էր գրականության և թատրոնի հաջորդը: 1922 թվականին հիմնադրվեց «Արմենկինո» ստուդիան Երևանում, որը հետագայում դարձավ «Հայֆիլմ»: «Նամուս»-ի ստեղծումը սկսվեց 1925 թվականին, երբ Մովսիսյանը, ով հայտնի էր իր դերասանական և ռեժիսորական տաղանդով, ընտրեց Իսահակյանի դրաման՝ որպես հիմք: Ֆիլմի սցենարը հարմարեցվեց Իսահակյանի կողմից, ով անձամբ մասնակցեց աշխատանքին: Պատմությունը կենտրոնանում էր հայկական գյուղի երիտասարդի սիրո և պատվի կոնֆլիկտի վրա, արտացոլելով ավանդական սովորույթների դեմ պայքարը: Պատրաստված էր Երևանում, ֆիլմը նկարահանվեց հայկական բնակավայրերում, օգտագործելով տեղական դերասաններ՝ ներառյալ Մովսիսյանին ինքնին գլխավոր դերակից:

**Պրեմիերան և ընդունելությունը** 
Պրեմիերան տեղի ունեցավ Երևանում 1926 թվականի ապրիլի 13-ին, որտեղ ֆիլմը հանդիսատեսի ջերմ ընդունելություն գտավ: Մոսկվայի պրեմիերան հոկտեմբերի 3-ին տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ կինոյի կենտրոնում՝ «Ռուստավելի» թատրոնում, որտեղ ֆիլմը ցուցադրվեց խորհրդային կինոգործիչների և քննադատների ներկայությամբ: Այն գրավեց ուշադրությունը իր իսկականությամբ և սոցիալական խորությամբ, դառնալով հայկական կինոյի առաջին միջազգային հաջողությունը: Ֆիլմի հաջողությունը խթանեց «Արմենկինո»-ի զարգացումը, որը հետագայում արտադրեց «Գիտելիքի ծաղիկները» (1927) և այլ տիտղոսներ:

**Նշանակությունը հայկական կինոյի համար** 
«Նամուս»-ը դարձավ հայկական կինոյի հիմքը, որը հետագայում հասավ միջազգային ճանաչման: Այն արտացոլեց հայկական հասարակության սոցիալական խնդիրները, ինչպես սովորույթների ճնշումը, և դարձավ կրթական գործիք: Մովսիսյանը, ով խաղաց գլխավոր դերում, դարձավ հայկական կինոյի հիմնադիրներից: Ֆիլմը պահպանվել է որպես պատմական փաստաթուղթ, և 2026 թվականին կնշվի նրա 100-ամյակը հատուկ ցուցադրություններով:

### Русская версия

рождение армянского кино

3 октября 1926 года в Москве состоялась премьера первого полнометражного фильма армянского кино — «Намус» («Честь»), созданного студией «Арменкино». Это событие, последовавшее за премьерой в Ереване (13 апреля 1926 года), стало символом рождения армянского кинематографа в рамках Советского Союза. Фильм, основанный на одноименной драме Аветика Исаакяна, рассказывал о традициях, чести и любви в армянском обществе, став первым важным шагом армянского кино. Режиссер Александр Мовсисян (Гамо Бек-Назаров) и сценарист Аветик Исаакян создали работу, которая не только отразила армянскую реальность, но и привлекла внимание советских кинокритиков. «Намус», как первый армянский фильм, сыграл фундаментальную роль в развитии армянского кинематографа, вдохновив последующие поколения.

**Предыстория** 
В начале 1920-х годов Армения, как часть Советского Союза, активно развивала культурную и художественную сферы. Кинематограф, как новая технология, стал продолжением литературы и театра. В 1922 году в Ереване была основана студия «Арменкино», которая позже стала «Хайфильм». Создание «Намуса» началось в 1925 году, когда Мовсисян, известный своим актерским и режиссерским талантом, выбрал драму Исаакяна за основу. Сценарий был адаптирован самим Исаакяном, который лично участвовал в работе. Сюжет фокусировался на конфликте любви и чести молодого человека в армянской деревне, отражая борьбу с традиционными обычаями. Фильм был снят в Ереване, используя армянские локации и местных актеров, включая самого Мовсисяна в главной роли.

**Премьера и прием** 
Премьера прошла в Ереване 13 апреля 1926 года, где фильм получил теплый прием публики. Премьера в Москве 3 октября состоялась в центре советского кино — в театре «Руставели», в присутствии кинокритиков и деятелей. Фильм привлек внимание своей аутентичностью и социальной глубиной, став первым международным успехом армянского кино. Успех фильма стимулировал развитие «Арменкино», которое позже выпустило «Цветы знания» (1927) и другие картины.

**Значение для армянского кино** 
«Намус» стал основой армянского кинематографа, который позже достиг международного признания. Он отразил социальные проблемы армянского общества, такие как давление традиций, и послужил образовательным инструментом. Мовсисян, сыгравший главную роль, стал одним из основоположников армянского кино. Фильм сохранился как исторический документ, и в 2026 году отметят его 100-летие специальными показами.

### English Version

The Birth of Armenian Cinema

On October 3, 1926, in Moscow, the premiere of the first full-length Armenian film, “Namus” (“Honor”), took place, produced by the “Armenkinо” studio. This event, following the Yerevan premiere (April 13, 1926), became a symbol of the birth of Armenian cinema within the Soviet Union. Based on Avetik Isahakyan’s famous drama, the film explored traditions, honor, and love in Armenian society, marking the first significant step in Armenian filmmaking. Director Alexander Movsisyan (Hamo Bek-Nazаров) and screenwriter Avetik Isahakyan created a work that not only reflected Armenian reality but also captured the attention of Soviet film critics. “Namus,” as the first Armenian film, played a foundational role in the development of Armenian cinema, inspiring future generations.

**Background** 
In the early 1920s, Armenia, as part of the Soviet Union, actively developed its cultural and artistic sectors. Cinema, as a new technology, became the successor to literature and theater. In 1922, the “Armenkinо” studio was founded in Yerevan, later becoming “Hayfilm.” The creation of “Namus” began in 1925 when Movsisyan, renowned for his acting and directing talents, selected Isahakyan’s drama as the basis. The screenplay was adapted by Isahakyan himself, who personally contributed to the project. The plot centered on a young man’s conflict between love and honor in an Armenian village, reflecting the struggle against traditional customs. Filmed in Yerevan using Armenian locations and local actors, including Movsisyan in the lead role.

**Premiere and Reception** 
The premiere in Yerevan on April 13, 1926, received a warm public response. The Moscow premiere on October 3 took place in the Soviet cinema hub — the “Rustaveli” theater, attended by critics and figures. The film drew attention for its authenticity and social depth, becoming the first international success of Armenian cinema. Its success spurred the development of “Armenkinо,” which later produced “Flowers of Knowledge” (1927) and other titles.

**Significance for Armenian Cinema** 
“Namus” became the cornerstone of Armenian cinema, which later achieved international recognition. It highlighted social issues in Armenian society, such as the pressure of traditions, and served as an educational tool. Movsisyan, who starred in the lead, became one of the founders of Armenian film. The film is preserved as a historical document, and in 2026, its 100th anniversary will be marked with special screenings.

Շառլ Ժերարը (Նուբար Աճեմյան, ֆր.՝ Charles Gérard) մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Վերսալում, Ֆրանսիա։ Հայկական ծագմամբ ֆրանսիացի դերասան է, ով նկարահանվել է ավելի քան 50 ֆիլմերում 1957 թվականից սկսած։

Հռչակ է ձեռք բերել «Փամփուշտը տակառում» ֆիլմով։ Խաղացել է այնպիսի դերասանների հետ, ինչպիսիք են Ժան Պոլ Բելմոնդոն, Պիեռ Ռիշարը, Լինո Վենտուրան, և աշխատել է հայտնի ֆրանսիացի ռեժիսորների՝ Կլոդ Զադինի, Ֆրանսիս Վեբերի, Կլոդ Լելուշի և Անրի Վեռնոյի հետ։ Կլոդ Լելուշի հետ ընկերությունը հանգեցրել է նրան, որ Ժերարը նկարահանվել է նրա 18 ֆիլմերում, այդ թվում՝ «Անպիտանը» (1970)։

Նրա հայտնի ֆիլմերից են՝ «Շնորհավոր Ամանոր» (1973), «Ամուսնություն» (1974), «Թշնամուս դիակը» (1976), «Խաղալիք» (1976), «Հրեշը» (1977), «Ով ով է, ոստիկան, թե ավազակ» (1979), «Խաղ չորս ձեռքով» (1980), «Հեռանալ, վերադառնալ» (1985), «Զգուշացեք ավազակներից» (1986), «Կինը և տղամարդը 20 տարի անց» (1986), «Լինում են օրեր, լինում են գիշերներ» (1990), «Մարդը և շունը» (2008), «Մարդը և նրա շունը» (2009), «Դավաճանության իրավունք» (2012), «Վերջին դասը» (2015)։ Որպես ռեժիսոր նկարահանել է «Թշնամին խավարում», «Մարդկանց օրենքը» և «Մաֆիային դավաճանած մարդը» ֆիլմերը։ Ժերարի աշխատանքը կարևոր դեր է խաղացել ֆրանսիական կինոյում՝ ընդգծելով նրա բազմակողմանի տաղանդը և հայկական ծագման ազդեցությունը։

### Русский

Многогранный армянский талант французского кино 

Шарль Жерар (Нубар Аджемян, фр. Charles Gérard, Charles Atchémian) умер 19 сентября 2019 года в Версале, Франция. Французский актёр армянского происхождения, снявшийся более чем в 50 фильмах с 1957 года. Славу ему принёс фильм «Пуля в стволе». Снимался с такими актёрами, как Жан-Поль Бельмондо, Пьер Ришар, Лино Вентура, и работал с известными французскими режиссёрами — Клодом Зиди, Франсисом Вебером, Клодом Лелушем и Анри Вернёем. Дружба с Клодом Лелушем привела к участию в 18 его фильмах, включая «Негодяй» (1970).

Среди известных фильмов: «С Новым годом» (1973), «Брак» (1974), «Труп моего врага» (1976), «Игрушка» (1976), «Чудовище» (1977), «Кто есть кто: полицейский или бандит» (1979), «Игра в четыре руки» (1980), «Уйти, чтобы вернуться» (1985), «Берегись бандитов» (1986), «Мужчина и женщина 20 лет спустя» (1986), «Бывают дни, бывают ночи» (1990), «Человек и собака» (2008), «Человек и его собака» (2009), «Право на измену» (2012), «Последний урок» (2015). Как режиссёр снял фильмы «Враг в тени», «Закон людей» и «Человек, предавший мафию». Работа Жерара сыграла важную роль во французском кинематографе, подчёркивая его многогранный талант и армянское происхождение.

### English

Versatile Armenian Talent of French Cinema 

Charles Gérard (Nubar Adjemian, fr. Charles Gérard, Charles Atchémian) died on September 19, 2019, in Versailles, France. A French actor of Armenian descent, he appeared in over 50 films since 1957. He gained fame with the film “Bullet in the Barrel.” He acted alongside stars like Jean-Paul Belmondo, Pierre Richard, and Lino Ventura, collaborating with renowned French directors such as Claude Zidi, Francis Veber, Claude Lelouch, and Henri Verneuil. His friendship with Claude Lelouch led to roles in 18 of Lelouch’s films, including “The Scoundrel” (1970).

His notable films include “Happy New Year” (1973), “Marriage” (1974), “The Corpse of My Enemy” (1976), “The Toy” (1976), “The Beast” (1977), “Cop or Hood” (1979), “The Game of Four Hands” (1980), “Go and Come Back” (1985), “Beware of Bandits” (1986), “Man and Woman 20 Years Later” (1986), “There Are Days and Nights” (1990), “Man and Dog” (2008), “A Man and His Dog” (2009), “The Right to Cheat” (2012), and “The Last Lesson” (2015). As a director, he made “Enemy in the Shadows,” “The Law of Men,” and “The Man Who Betrayed the Mafia.” Gérard’s work played a significant role in French cinema, highlighting his versatile talent and Armenian heritage.

### Français

Arménienne Talent polyvalent du cinéma français

Charles Gérard (Nubar Adjemian, fr. Charles Gérard, Charles Atchémian) est décédé le 19 septembre 2019 à Versailles, France. Acteur français d’origine arménienne, il a joué dans plus de 50 films depuis 1957. Il s’est fait connaître grâce au film « Une balle dans le canon ». Il a partagé l’affiche avec des stars comme Jean-Paul Belmondo, Pierre Richard et Lino Ventura, et a travaillé avec des réalisateurs français renommés tels que Claude Zidi, Francis Veber, Claude Lelouch et Henri Verneuil. Son amitié avec Claude Lelouch l’a conduit à apparaître dans 18 de ses films, dont « Le Voyou » (1970).

Parmi ses films notables : « Bonne Année » (1973), « Le Mariage » (1974), « Le Corps de mon ennemi » (1976), « Le Jouet » (1976), « La Bête » (1977), « Flic ou voyou » (1979), « Le Jeu à quatre mains » (1980), « Partir, revenir » (1985), « Méfiez-vous des bandits » (1986), « L’Homme et la femme 20 ans après » (1986), « Il y a des jours et des nuits » (1990), « L’Homme et le chien » (2008), « Un homme et son chien » (2009), « Le Droit de tromper » (2012) et « La Dernière Leçon » (2015). En tant que réalisateur, il a dirigé « L’Ennemi dans l’ombre », « La Loi des hommes » et « L’Homme qui a trahi la mafia ». Le travail de Gérard a joué un rôle important dans le cinéma français, mettant en lumière son talent polyvalent et son héritage arménien.

Ռիչարդ Կասպար Սարաֆյանը  մահացել է 2013 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Սանտա Մոնիկայում, Կալիֆոռնիա, թոքախտից՝ մեջքի կոտրվածքի բուժման ընթացքում, 83 տարեկանում։ Ամերիկահայ կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան, պրոդյուսեր և մոնտաժորդ էր, որը կինեմատոգրաֆիայի ասպարեզում ստեղծագործել է ավելի քան հինգ տասնամյակ։

Հանդիսատեսին հայտնի է «Դոն Ժուան դե Մարկո», «Ադամանդե ոստիկանը», «Կապ» և «Բագսի» ֆիլմերից։ Լայն ճանաչման է արժանացել 1971 թվականի «Անհետացող կետ» (Vanishing Point) ֆիլմով, որը դարձել է կուլտային հիթ և ազդել է այնպիսի ռեժիսորների վրա, ինչպիսին է Քվենթին Տարանտինոն («Death Proof»):

Նյու Յորքի համալսարանում սովորել է իրավունք և բժշկագիտություն, ապա անցել կինոյի ուսումնասիրության, որտեղ գերազանց արդյունքներ է ցուցաբերել։ Ծառայել է ԱՄՆ զինված ուժերում՝ որպես լրագրող, որտեղ ծանոթացել է Ռոբերտ Ալտմանի հետ, և միասին նկարահանել են արդյունաբերական ֆիլմեր։ Ամուսնացել է Ալտմանի քրոջ՝ Հելեն Ջոան Ալտմանի հետ, ամուսնալուծվել, ապա կրկին ամուսնացել (Հելենը մահացել է 2011 թվականին)։ Ունեցել է հինգ զավակ՝ դերասան Ռիչարդ Սարաֆյան կրտսեր, ռեժիսոր Դերան Սարաֆյան, հատուկ էֆեկտների փորձագետ Դամոն Բ. Սարաֆյան, սցենարիստ Թեդի Սարաֆյան և Քեթրին Սարաֆյան։

Կարիերան սկսել է 1960-ականներին՝ հեռուստատեսությունում՝ որպես Ալտմանի օգնական, ապա ինքնուրույն ռեժիսոր։ 1963 թվականին նկարահանել է «The Twilight Zone» սերիալի «Living Doll» դրվագը, որը նրա առաջին մեծ հաջողությունն էր։ Աշխատել է Ալտմանի թատերական բեմադրություններում, նկարահանել է «Gunsmoke» և «Batman» սերիալների դրվագներ։ Առաջին գեղարվեստական ֆիլմը՝ «And Now Miguel» (1965), որին հաջորդել են «Run Wild, Run Free» (1969), «Fragment of Fear» (1970), «Man in the Wilderness» (1971), «The Man Who Loved Cat Dancing» (1973)։ Դերասանական աշխատանքներից առանձնանում են «Bugsy» (1991), «Bound» (1996), «Bulworth» (1998), «Dr. Dolittle 2» (հնչյունավորում) և «Foley Square» սիտկոմը (1985–1986)։ Նրա «The Next Man» (1976) ֆիլմը առաջադրվել է Չիկագոյի միջազգային կինոփառատոնի «Ոսկե Հուգո» մրցանակին։ Սարաֆյանի ստեղծագործությունները կարևոր դեր են խաղացել ամերիկյան կինոյում, հատկապես կուլտային ֆիլմերով, որոնք ազդել են հետագա սերունդների վրա։

### Русский

Армянин в Голливуде

Ричард Каспар Сарафян (англ. Richard Caspar Sarafian) умер 18 сентября 2013 года в Санта-Монике, Калифорния, от пневмонии во время лечения перелома позвоночника в возрасте 83 лет. Американский режиссёр армянского происхождения, сценарист, актёр, продюсер и монтажёр, чья карьера в кинематографе длилась более пяти десятилетий. Известен зрителям по фильмам «Дон Жуан де Марко», «Алмазный коп», «Связь» и «Багси». Широкую известность получил благодаря фильму 1971 года «Исчезающая точка» (Vanishing Point), который стал культовым хитом и повлиял на режиссёров, таких как Квентин Тарантино («Доказательство смерти»).

Учился в Нью-Йоркском университете, изначально изучая право и медицину, затем переключился на кино, где показал выдающиеся результаты. Служил в армии США журналистом, где познакомился с Робертом Альтманом, с которым снимал промышленные фильмы. Женился на сестре Альтмана, Хелен Джоан Альтман, развёлся, затем вновь женился (она умерла в 2011 году). У них пятеро детей: актёр Ричард Сарафян-младший, режиссёр Деран Сарафян, специалист по спецэффектам Дэймон Б. Сарафян, сценарист Теди Сарафян и Кэтрин Сарафян.

Карьеру начал в 1960-х на телевидении как ассистент Альтмана, затем как самостоятельный режиссёр. В 1963 году снял эпизод «Кукла» сериала «Сумеречная зона», ставший его первым крупным успехом. Работал в театральных постановках Альтмана, снимал эпизоды сериалов «Gunsmoke» и «Batman». Первый художественный фильм — «И теперь Мигель» (1965), за которым последовали «Run Wild, Run Free» (1969), «Fragment of Fear» (1970), «Man in the Wilderness» (1971), «The Man Who Loved Cat Dancing» (1973). Среди актёрских работ выделяются «Bugsy» (1991), «Bound» (1996), «Bulworth» (1998), озвучка в «Dr. Dolittle 2» и роль в ситкоме «Foley Square» (1985–1986). Его фильм «The Next Man» (1976) был номинирован на премию «Золотой Хьюго» Чикагского международного кинофестиваля. Творчество Сарафяна сыграло важную роль в американском кино, особенно благодаря культовым фильмам, повлиявшим на последующие поколения.

### English

An Armenian in Hollywood

Richard Caspar Sarafian died on September 18, 2013, in Santa Monica, California, from pneumonia during treatment for a spinal fracture, at the age of 83. He was an Armenian-American film director, screenwriter, actor, producer, and editor whose career in cinematography spanned over five decades. Known to audiences for films like “Don Juan DeMarco,” “The Diamond Cop,” “Bound,” and “Bugsy,” he gained widespread recognition for his 1971 film “Vanishing Point,” which became a cult classic and influenced directors like Quentin Tarantino (“Death Proof”).

He studied law and medicine at New York University before switching to film, where he excelled. He served as a journalist in the U.S. Army, where he met Robert Altman, collaborating on industrial films. He married Altman’s sister, Helen Joan Altman, divorced, and later remarried (she died in 2011). They had five children: actor Richard Sarafian Jr., director Deran Sarafian, special effects expert Damon B. Sarafian, screenwriter Tedi Sarafian, and Catherine Sarafian.

His career began in the 1960s on television as Altman’s assistant, then as an independent director. In 1963, he directed the “Living Doll” episode of “The Twilight Zone,” marking his first major success. He acted in Altman’s theater productions and directed episodes of “Gunsmoke” and “Batman.” His first feature film was “And Now Miguel” (1965), followed by “Run Wild, Run Free” (1969), “Fragment of Fear” (1970), “Man in the Wilderness” (1971), and “The Man Who Loved Cat Dancing” (1973). Notable acting roles include “Bugsy” (1991), “Bound” (1996), “Bulworth” (1998), voice work in “Dr. Dolittle 2,” and a role in the sitcom “Foley Square” (1985–1986). His film “The Next Man” (1976) was nominated for the Golden Hugo at the Chicago International Film Festival. Sarafian’s work played a significant role in American cinema, particularly through cult films that influenced later generations.

Վիլյամ Ներսեսի Հայկազյանը մահացել է 1963 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Նա հայ կինոռեժիսոր և սցենարիստ էր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1963) և Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Վիլյամը ծնվել է 1907 թվականի փետրվարի 23-ին Կղզի գյուղում, Վանի գավառ, Օսմանյան կայսրություն, որտեղից Հայոց ցեղասպանության ժամանակ գաղթել է Անդրկովկաս։ 1932-1935 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական ինստիտուտում։ 1938 թվականից աշխատել է Երևանի կինոստուդիայում (այժմ՝ Հայֆիլմ) որպես ռեժիսոր և նկարահանել ավելի քան 20 վավերագրական կինոնկար, որոնցից շատերը նվիրված էին հայկական մշակույթին, արվեստին և պատմությանը։ Նրա ֆիլմագրությունը ներառում է «Գիտությունը ծառայում է ժողովրդին» (1948), «Հանուն պղնձի, մոլիբդենի և ալյումինի» (1948), «Ավետիք Իսահակյան» (1956, նաև սցենարիստ), «Հայ արվեստի տասնօրյակը Մոսկվայում» (1956, նաև սցենարիստ), «Հայաստանի ճարտարապետությունը» (1958), «Պոեմ Հայաստանի մասին» (1960), «Հայրենիքի գրկում» (1962) և «Աշխարհի չեմպիոնը Հայաստանում» (1963, նաև սցենարիստ) ֆիլմերը։ Վիլյամ Հայկազյանի ստեղծագործությունները կարևոր դեր են խաղացել հայկական կինոյի զարգացման և վավերագրության արվեստի հիմնադրման գործում, պահպանելով հայ ժողովրդի պատմությունը և մշակութային ժառանգությունը։

### Русский

Мастер армянского документального кино

Вильям Нерсесович Хайказян скончался 13 сентября 1963 года в Ереване, Армянская ССР. Он был армянским кинорежиссёром и сценаристом, заслуженным деятелем искусств Армянской ССР (1963) и участником Великой Отечественной войны. Вильям родился 23 февраля 1907 года в селе Кгзи, Ванский уезд, Османская империя, откуда во время Геноцида армян эмигрировал в Закавказье. В 1932–1935 годах учился в Всесоюзном государственном институте кинематографии в Москве. С 1938 года работал режиссёром на Ереванской киностудии (ныне «Hayfilm») и снял более 20 документальных фильмов, многие из которых были посвящены армянской культуре, искусству и истории. Его фильмография включает «Наука служит народу» (1948), «За медь, молибден и алюминий» (1948), «Аветик Исаакян» (1956, также сценарист), «Десятилетие армянского искусства в Москве» (1956, также сценарист), «Архитектура Армении» (1958), «Поэма об Армении» (1960), «В объятиях Родины» (1962) и «Чемпион мира в Армении» (1963, также сценарист). Творчество Вильяма Хайказяна сыграло важную роль в развитии армянского кинематографа и документального искусства, сохраняя историю и культурное наследие армянского народа.

### English

Master of Armenian Documentary Cinema

William Nersesovich Haikazyan passed away on September 13, 1963, in Yerevan, Armenian SSR. He was an Armenian film director and screenwriter, Honored Artist of the Armenian SSR (1963), and a participant in the Great Patriotic War. William was born on February 23, 1907, in the village of Kghzi, Van Province, Ottoman Empire, from where he emigrated to the Transcaucasus during the Armenian Genocide. From 1932 to 1935, he studied at the All-Union State Institute of Cinematography in Moscow. From 1938, he worked as a director at the Yerevan Film Studio (now Hayfilm) and directed over 20 documentary films, many dedicated to Armenian culture, art, and history. His filmography includes “Science Serves the People” (1948), “For Copper, Molybdenum, and Aluminum” (1948), “Avetik Isahakyan” (1956, also screenwriter), “Decade of Armenian Art in Moscow” (1956, also screenwriter), “Architecture of Armenia” (1958), “Poem About Armenia” (1960), “In the Embrace of the Motherland” (1962), and “World Champion in Armenia” (1963, also screenwriter). William Haikazyan’s work played a crucial role in the development of Armenian cinema and documentary art, preserving the history and cultural heritage of the Armenian people.

Պարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմը 1970 թվականի օգոստոսի 29-ին առաջին անգամ հայտնվեց խորհրդային էկրաններին: Այս ժապավենը, որի հեղինակային անվանումն է «Սայաթ-Նովա», դարձավ համաշխարհային կինոարվեստի գլուխգործոց՝ նվիրված հայ մեծ բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի հոգևոր աշխարհին: 

Ֆիլմը պատմություն չէ ավանդական իմաստով: Այն բանաստեղծական կինոպատում է, որը միավորում է Սայաթ-Նովայի կյանքի, սիրո, հավատի և ժողովրդի հետ նրա կապի խորհրդանիշները: Պարաջանովը, հրաժարվելով սովորական գրական մենախոսություններից, ստեղծել է տեսողական արվեստի մի յուրօրինակ գոհար, որտեղ յուրաքանչյուր կադր նման է կենդանի նկարի: Նկարահանումները տեղի են ունեցել Հայաստանի Լոռու մարզի Արդվի գյուղի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցում՝ ավելացնելով ֆիլմին խորը հոգևոր մթնոլորտ: 

Սակայն ֆիլմի ճանապարհը դեպի հանդիսատես հեշտ չէր: Ցենզուրայի ճնշման տակ Պարաջանովը ստիպված եղավ վերամոնտաժել ժապավենը՝ փոխելով անվանումը «Սայաթ-Նովա»-ից «Նռան գույն»: 1973 թվականին էկրան բարձրացավ ֆիլմի խմբագրված տարբերակը՝ Սերգեյ Յուտկևիչի վերահսկողությամբ, որը դիտեց 1,07 միլիոն հանդիսատես: 

«Նռան գույնը» ոչ միայն հայկական կինոյի, այլև համաշխարհային կինոարվեստի գանձ է: Ֆիլմի ազդեցությունը երևում է ժամանակակից մշակույթում՝ սկսած Մադոննայի «Bedtime Story» տեսահոլովակից մինչև Լեդի Գագայի «911»-ը: Չնայած որոշ փորձերին՝ օրինակ, Նիկոլաս Ջարի կողմից ֆիլմի համար նոր սաունդթրեք ստեղծելու, Պարաջանով-Վարդանով ինստիտուտը պաշտպանել է ֆիլմի բնօրինակ տեսլականը՝ ընդգծելով դրա անձեռնմխելիությունը: 

«Նռան գույնը» մնում է արվեստի հավերժական հուշարձան, որը ոգեշնչում է սերունդներին՝ պատմելով Սայաթ-Նովայի հոգևոր ճանապարհի և հայ մշակույթի գեղեցկության մասին: 

—

**Русский**

Шедевр Параджанова: Вечный свет Цвета граната

29 августа 1970 года на советские экраны вышел фильм Сергея Параджанова «Цвет граната», снятый в 1968 году на киностудии «Арменфильм». Этот шедевр, изначально названный автором «Саят-Нова», стал поэтической кинопритчей о духовном мире великого армянского поэта Саят-Новы. 

Фильм не следует традиционному повествованию. Это визуальная симфония, раскрывающая внутренний мир поэта, его любовь, отношение к религии, власти и народу. Отказавшись от привычных диалогов, Параджанов создал уникальное произведение, где каждый кадр — как живая картина, наполненная символизмом. Съёмки проходили в церкви Святого Иоанна в селе Ардви Лорийской области Армении, что придало фильму глубокую духовную атмосферу. 

Путь фильма к зрителю был нелёгким. Под давлением цензуры Параджанов был вынужден перемонтировать ленту, изменив название на «Цвет граната». В 1973 году вышла отредактированная версия под надзором Сергея Юткевича, которую посмотрели 1,07 миллиона зрителей. 

«Цвет граната» стал мировым достоянием кинематографа. Его влияние прослеживается в современной культуре: отсылки к фильму есть в клипах Мадонны («Bedtime Story»), Леди Гаги («911»), а также в работах групп «Juno Reactor» и «Kiosk». Когда музыкант Николас Джаар попытался создать альтернативный саундтрек к фильму, Институт Параджанова-Вартанова в Голливуде защитил оригинальную версию, подчеркнув её неприкосновенность. 

«Цвет граната» остаётся вечным памятником искусства, воспевающим духовный путь Саят-Новы и красоту армянской культуры. 

—

**English**

Parajanov’s Masterpiece: The Eternal Glow of The Color of Pomegranates

**August 29, 1970, Yerevan, Armenia** 
On August 29, 1970, Soviet screens welcomed Sergei Parajanov’s *The Color of Pomegranates*, filmed in 1968 at Armenfilm Studio. Originally titled *Sayat-Nova*, this cinematic masterpiece is a poetic parable dedicated to the spiritual world of the great Armenian poet Sayat-Nova. 

The film defies conventional storytelling. It is a visual symphony that weaves together the poet’s life, love, faith, and connection to his people. Eschewing traditional dialogue, Parajanov crafted a unique work where every frame is a living painting, rich with symbolism. Filming took place in the Church of St. John in the village of Ardvi, Lori Province, Armenia, infusing the film with profound spiritual resonance. 

The journey to the screen was fraught with challenges. Under censorship pressure, Parajanov was forced to re-edit the film, renaming it *The Color of Pomegranates*. In 1973, a further edited version, overseen by Sergei Yutkevich, was released and viewed by 1.07 million people. 

*The Color of Pomegranates* became a global cinematic treasure. Its influence echoes in modern culture, with references in Madonna’s “Bedtime Story” music video, Lady Gaga’s “911,” and works by bands like Juno Reactor and Kiosk. When electronic musician Nicolas Jaar attempted an unauthorized alternative soundtrack, the Parajanov-Vartanov Institute in Hollywood defended the film’s original vision, emphasizing its sanctity. 

*The Color of Pomegranates* remains an enduring monument of art, celebrating Sayat-Nova’s spiritual journey and the beauty of Armenian culture. 

—

**فارسی**

**۲۹ اوت ۱۹۷۰، ایروان، ارمنستان** 
در تاریخ ۲۹ اوت ۱۹۷۰، فیلم «رنگ انار» ساخته سرگئی پاراجانف، که در سال ۱۹۶۸ در استودیوی آرمن‌فیلم تولید شده بود، بر پرده سینماهای شوروی به نمایش درآمد. این شاهکار سینمایی، که در ابتدا «سایات-نوا» نام داشت، قصیده‌ای شاعرانه درباره جهان معنوی شاعر بزرگ ارمنی، سایات-نوا، است. 

این فیلم روایت سنتی ندارد. این یک سمفونی بصری است که زندگی، عشق، ایمان و ارتباط شاعر با مردمش را در هم می‌آمیزد. پاراجانف با کنار گذاشتن دیالوگ‌های مرسوم، اثری بی‌نظیر خلق کرد که هر فریم آن مانند تابلویی زنده و پر از نماد است. فیلم‌برداری در کلیسای سنت یوحنا در روستای آردوی، استان لوری ارمنستان، انجام شد که به فیلم عمق معنوی خاصی بخشید. 

مسیر رسیدن فیلم به مخاطبان آسان نبود. تحت فشار سانسور، پاراجانف مجبور به بازتدوین فیلم و تغییر نام آن به «رنگ انار» شد. در سال ۱۹۷۳، نسخه‌ای بازنگری‌شده تحت نظارت سرگئی یوتکویچ منتشر شد که ۱.۰۷ میلیون تماشاگر را به خود جذب کرد. 

«رنگ انار» به گنجی جهانی در سینمای جهان تبدیل شد. تأثیر آن در فرهنگ معاصر دیده می‌شود: از ویدئوی «داستان زمان خواب» مدونا تا «۹۱۱» لیدی گاگا و آثار گروه‌هایی مانند جونو رآکتور و کیوسک. هنگامی که نیکلاس جار، موسیقی‌دان الکترونیک، بدون اجازه موسیقی جایگزینی برای فیلم ساخت، مؤسسه پاراجانف-وارتانف در هالیوود از نسخه اصلی دفاع کرد و بر قداست آن تأکید نمود. 

«رنگ انار» همچنان بنای جاودانه‌ای از هنر است که مسیر معنوی سایات-نوا و زیبایی فرهنگ ارمنی را تجلیل می‌کند. 

—

### Заголовок: «ბროწეულის ფერი: საიათ-ნოვას პოეზია პარაჯანოვის ეკრანზე»

—

**ქართული**

პარაჯანოვის შედევრი: ბროწეულის ფერის მარადიული ნათება

1970 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა ეკრანებზე გამოვიდა სერგეი პარაჯანოვის ფილმი „ბროწეულის ფერი“, რომელიც 1968 წელს გადაიღეს „არმენფილმის“ სტუდიაში. ეს შედევრი, რომლის თავდაპირველი სათაური იყო „საიათ-ნოვა“, არის პოეტური კინოპარაბოლა, რომელიც ეძღვნება დიდი სომეხი პოეტის, საიათ-ნოვას სულიერ სამყაროს. 

ფილმს არ გააჩნია ტრადიციული ნარატივი. ეს არის ვიზუალური სიმფონია, რომელიც აერთიანებს პოეტის ცხოვრებას, სიყვარულს, რწმენასა და ხალხთან კავშირს. პარაჯანოვმა, უარი თქვა ჩვეულებრივ დიალოგებზე, შექმნა უნიკალური ნაწარმოები, სადაც ყოველი კადრი ცოცხალი ნახატის მსგავსია, სავსე სიმბოლიზმით. გადაღებები მიმდინარეობდა სომხეთის ლორის ოლქის სოფელ არდვის წმინდა იოანეს ეკლესიაში, რამაც ფილმს ღრმა სულიერი ატმოსფერო შესძინა. 

ფილმის გზა მაყურებლამდე ადვილი არ ყოფილა. ცენზურის ზეწოლის ქვეშ პარაჯანოვი იძულებული გახდა ხელახლა დაემონტაჟებინა ფილმი და შეეცვალა სათაური „საიათ-ნოვადან“ „ბროწეულის ფერად“. 1973 წელს გამოვიდა ხელახლა რედაქტირებული ვერსია, სერგეი იუტკევიჩის ზედამხედველობით, რომელიც 1,07 მილიონმა მაყურებელმა ნახა. 

„ბროწეულის ფერი“ გახდა მსოფლიო კინემატოგრაფიის საგანძური. მისი გავლენა შეიმჩნევა თანამედროვე კულტურაში: მაგალითად, მადონას „Bedtime Story“-ის, ლედი გაგას „911“-ისა და ჯგუფების „Juno Reactor“-ისა და „Kiosk“-ის ვიდეოებში. როდესაც ელექტრონული მუსიკის მუსიკოსმა ნიკოლას ჯაარმა ფილმისთვის ნებართვევის გარეშე შექმნა ალტერნატიული საუნდტრეკი, პარაჯანოვ-ვარტანოვის ინსტიტუტმა ჰოლივუდში დაიცვა ფილმის ორიგინალური ხედვა, ხაზი გაუსვა მის ხელშეუხებლობას. 

„ბროწეულის ფერი“ რჩება ხელოვნების მარადიულ ძეგლად, რომელიც ადიდებს საიათ-ნოვას სულიერ მოგზაურობასა და სომხური კულტურის სილამაზეს. 

—