Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը ծնվել է 1920 թվականի հունվարի 14-ին Երևանում՝ հայ դատաբժիշկ, փորձագետ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1963), ով իր կյանքը նվիրել է դատական բժշկության զարգացմանը Հայաստանում։ Մահացել է 1988 թվականի հունվարի 5-ին Երևանում։

1942 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1953–1989 թվականներին եղել է Երևանի բժշկական ինստիտուտի դատական բժշկության ամբիոնի վարիչը, ՀԽՍՀ դատաբժշկական գլխավոր փորձագետը և ՀԽՍՀ դատաբժշկական փորձագետների գիտական ընկերության նախագահը։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր վաղ մանկական տարիքում հանկարծամահության պատճառագիտության, ախտածագման և հյուսվածաբանության հարցերի վրա, ինչպես նաև առաջին անգամ դատական բժշկության պրակտիկայում դիակների և ոսկրածուծի ձգաբանական կազմի ուսումնասիրության վրա։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Դատական բժշկության գործնական պարապմունքների ձեռնարկ» (1969),
• «Դատական բժշկության դասընթաց» (1978, համահեղինակ),
• «Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
• «Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, համահեղինակ)։

Նորայր Մկրտիչի Ավագյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական դատական բժշկության գագաթներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական և փորձագիտական գործունեությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской судебной медицины

Норайр Мкртичевич Авагян родился 14 января 1920 года в Ереване — армянский судебно-медицинский эксперт, доктор медицинских наук (1963), профессор (1963), посвятивший свою жизнь развитию судебной медицины в Армении. Умер 5 января 1988 года в Ереване.

В 1942 году окончил Ереванский медицинский институт. В 1953–1989 годах возглавлял кафедру судебной медицины Ереванского медицинского института, был главным судебно-медицинским экспертом Армянской ССР и председателем Научного общества судебно-медицинских экспертов АрмССР.

Его научная деятельность была сосредоточена на причинах, патогенезе и гистологии внезапной смерти в раннем детском возрасте, а также впервые в практике судебной медицины — на изучении физико-химического состава трупов и костного мозга.

Основные работы:

• «Практическое руководство по занятиям судебной медициной» (1969),
• «Курс судебной медицины» (1978, соавтор),
• «Скоропостижная смерть в раннем детском возрасте» (1964),
• «Очерки истории судебной медицины Армении» (1970, соавтор).

Норайр Мкртичевич Авагян остался мостом от Еревана до вершин армянской судебной медицины — своими научными достижениями, преподавательской и экспертной деятельностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Forensic Medicine

Norayr Mkrtich Avagyan was born on January 14, 1920, in Yerevan — Armenian forensic medical expert, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1963), who devoted his life to the development of forensic medicine in Armenia. Died on January 5, 1988, in Yerevan.

In 1942 graduated from Yerevan Medical Institute. In 1953–1989 headed the Department of Forensic Medicine at Yerevan Medical Institute, served as Chief Forensic Medical Expert of the Armenian SSR and Chairman of the Scientific Society of Forensic Medical Experts of the Armenian SSR.

His scientific work focused on the causes, pathogenesis and histology of sudden death in early childhood, as well as the first study in forensic medicine practice of the physico-chemical composition of corpses and bone marrow.

Main works:

• “Practical Guide to Forensic Medicine Exercises” (1969),
• “Course of Forensic Medicine” (1978, co-author),
• “Sudden Death in Early Childhood” (1964),
• “Essays on the History of Forensic Medicine in Armenia” (1970, co-author).

Norayr Mkrtich Avagyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian forensic medicine — with his scientific achievements, teaching and expert activities, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

1. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայ դատաբժշկության առաջամարտիկ / Норайр Мкртичевич Авагян — пионер армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Pioneer of Armenian Forensic Medicine
2. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Норайр Мкртичевич Авагян — доктор медицинских наук и профессор / Norayr Mkrtich Avagyan — Doctor of Medical Sciences and Professor
3. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ Երևանից մինչև դատաբժշկության գագաթներ / Норайр Мкртичевич Авагян — от Еревана до вершин судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — From Yerevan to the Heights of Forensic Medicine
4. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ հայկական դատաբժշկության խորհրդանիշ / Норайр Мкртичевич Авагян — символ армянской судебной медицины / Norayr Mkrtich Avagyan — Symbol of Armenian Forensic Medicine
5. Նորայր Մկրտիչի Ավագյան՝ դատաբժշկության և գիտության նվիրյալ / Норайр Мкртичевич Авагян — преданный судебной медицине и науке / Norayr Mkrtich Avagyan — Devoted to Forensic Medicine and Science

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մահացել է 2010 թվականի հունվարի 10-ին Երևանում՝ 86 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական գիտության, տեխնիկայի և պետական կառավարման ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի ժառանգություն։ Ծնվել է 1923 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը եղել է հայկական գիտության և պետական կյանքի ամենավառ դեմքերից մեկը։ 1940–1942 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1942–1946 թվականներին՝ Լենինգրադի Ս. Մ. Բուդյոնու անվան ռազմական ակադեմիայում։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1990, թղթակից անդամ՝ 1971-ից)։

1946–1959 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության հրթիռահրետանային գլխավոր վարչությունում տարբեր ղեկավար պաշտոններում։ 1963–1977 թվականներին եղել է Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի (ԵՄՄԳՀԻ) տնօրենը։ 1977–1989 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահը։ 1989–1993 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկատեխնիկական գիտությունների և մեխանիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1993–2006 թվականներին՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահը։ 2006 թվականից մինչև վերջը՝ ՀՀ վարչապետի խորհրդական։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր էլեկտրոնային հաշվողական տեխնիկայի, կառավարման ավտոմատացված համակարգերի և ռադիոլոկացիոն համակարգերի վրա։ Նա մեծ ներդրում ունեցավ հայկական գիտության զարգացման և պետական կառավարման արդիականացման գործում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական գիտության և պետականության բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, պետական առաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գիտության և պետականության խորքերով։

Русский

председатель Совета Министров АрмССР и академик

Фадей Тачатович Саркисян скончался 10 января 2010 года в Ереване в возрасте 86 лет — учёный, академик, государственный деятель, бывший председатель Национальной академии наук Армении, председатель Совета Министров Армянской ССР, бывший депутат Национального собрания РА, генерал.

В 1940–1942 годах учился в Ереванском политехническом институте, в 1942–1946 годах — в Ленинградской военной академии им. С. М. Будённого. Доктор технических наук (1975), профессор, академик НАН РА (1990, член-корреспондент с 1971).

В 1946–1959 годах работал на различных руководящих должностях в Главном артиллерийско-ракетном управлении Министерства обороны СССР. В 1963–1977 годах — директор Ереванского НИИ математических машин (ЕрНИИММ). В 1977–1989 годах — председатель Совета Министров Армянской ССР. В 1989–1993 годах — академик-секретарь отделения физико-технических наук и механики НАН РА, в 1993–2006 годах — президент Национальной академии наук Армении. С 2006 года до конца жизни — советник премьер-министра РА.

Его научная деятельность была сосредоточена на электронной вычислительной технике, автоматизированных системах управления и радиолокационных системах. Он внёс огромный вклад в развитие армянской науки и модернизацию государственного управления.

Фадей Тачатович Саркисян остался мостом от Еревана до вершин армянской науки и государственности — своими научными достижениями, государственным руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и государственности.

English

Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician

Fadey Tachatovich Sarkisyan died on January 10, 2010, in Yerevan at the age of 86 — scientist, academician, statesman, former President of the National Academy of Sciences of Armenia, Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR, former deputy of the National Assembly of RA, general.

In 1940–1942 studied at the Yerevan Polytechnic Institute, in 1942–1946 — at the Leningrad Military Academy named after S. M. Budyonny. Doctor of Technical Sciences (1975), professor, academician of NAS RA (1990, corresponding member since 1971).

In 1946–1959 worked in various leadership positions in the Main Artillery-Rocket Directorate of the Ministry of Defense of the USSR. In 1963–1977 — director of the Yerevan Research Institute of Mathematical Machines (YerNIIMM). In 1977–1989 — Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR. In 1989–1993 — academician-secretary of the department of physical-technical sciences and mechanics of NAS RA, in 1993–2006 — president of the National Academy of Sciences of Armenia. From 2006 until the end of his life — advisor to the Prime Minister of RA.

His scientific activity was focused on electronic computing technology, automated control systems and radar systems. He made a huge contribution to the development of Armenian science and the modernization of state administration.

Fadey Tachatovich Sarkisyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian science and statehood — with his scientific achievements, state leadership and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and statehood.

1. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ գիտնական և ՀՀ ԳԱԱ նախկին նախագահ / Фадей Тачатович Саркисян — учёный и бывший президент НАН РА / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Scientist and Former President of NAS RA
2. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ և ակադեմիկոս / Фадей Тачатович Саркисян — председатель Совета Министров АрмССР и академик / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician
3. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ Երևանից մինչև հայկական գիտության գագաթներ / Фадей Тачатович Саркисян — от Еревана до вершин армянской науки / Fadey Tachatovich Sarkisyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Science
4. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ հայկական գիտության և պետականության խորհրդանիշ / Фадей Тачатович Саркисян — символ армянской науки и государственности / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Symbol of Armenian Science and Statehood
5. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ տեխնիկական գիտությունների դոկտոր և պետական գործիչ / Фадей Тачатович Саркисян — доктор технических наук и государственный деятель / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Doctor of Technical Sciences and Statesman

Աշիկ Ավետի Մանուկյանը մահացել  է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Խորհրդային տնտեսագետ, տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966), ԽՄԿԿ անդամ 1920 թվականից։ 1926 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան կոմունիստական համալսարանը, 1929 թվականին՝ Մոսկվայի Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։

1930-1935 թվականներին եղել է Ամերիկա-խորհրդային բաժնետիրական ընկերության (Ամտորգ) տնտեսական վարչության պետ Նյու Յորքում։ 1935 թվականից՝ ԽՍՀՄ արտաքին առևտրի մենաշնորհի ինստիտուտի տնօրեն։ 1939-1941 և 1947-1956 թվականներին գիտական աշխատանք է կատարել ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, միաժամանակ դասախոսելով Արտաքին առևտրի ինստիտուտում և ակադեմիայում։ 1956 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի սեկտորի վարիչ։ Մասնակցել է միջազգային կոնֆերանսների և բանակցությունների որպես տնտեսական փորձագետ և խորհրդական, եղել է ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի ինստիտուտի և ԳԱ-ի համաշխարհային էկոնոմիկայի ինստիտուտի կազմակերպիչներից։ Նրա գիտական աշխատությունները (թարգմանված տարբեր լեզուներով) նվիրված են համաշխարհային կապիտալիստական էկոնոմիկայի խնդիրներին։ Պարգևատրվել է ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով։ Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Մանուկյանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել խորհրդային տնտեսագիտության և միջազգային առևտրի ուսումնասիրության մեջ, հատկապես ԱՄՆ-ԽՍՀՄ տնտեսական հարաբերությունների վերլուծության համար։

### Русский
Руководитель внешней торговли СССР

Ашик Авети Манукян скончался 10 января 1977 года в Москве. Советский экономист, доктор экономических наук (1963), профессор (1966), член КПСС с 1920 года. В 1926 году окончил Закавказский коммунистический университет, в 1929 году — Институт красной профессуры в Москве. В 1930–1935 годах был начальником экономического отдела американо-советской акционерной компании «Амторг» в Нью-Йорке. С 1935 года — директор Института монополий внешней торговли СССР. В 1939–1941 и 1947–1956 годах занимался научной работой в Научно-исследовательском институте конъюнктуры внешней торговли при Наркомате внешней торговли СССР, одновременно преподавая в Институте внешней торговли и Академии внешней торговли. С 1956 года — руководитель сектора Института мировой экономики и международных отношений АН СССР. Участвовал в международных конференциях и переговорах как экономический эксперт и консультант, был одним из организаторов Института конъюнктуры внешней торговли Наркомата и Института мировой экономики АН СССР. Его научные работы (переведены на разные языки) посвящены проблемам мировой капиталистической экономики. Награждён орденом Дружбы народов и другими наградами. Умер 10 января 1977 года в Москве. Работы Манукиана внесли важный вклад в советскую экономическую науку и изучение международной торговли, особенно в анализ экономических отношений США и СССР.

### English
Head of Foreign Trade of the USSR

Ashik Avet Manukyan died on January 10, 1977 in Moscow. A Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1963), Professor (1966), and member of the CPSU since 1920. In 1926, he graduated from the Transcaucasian Communist University, and in 1929, from the Institute of Red Professors in Moscow. From 1930 to 1935, he served as head of the economic department of the American-Soviet Joint Stock Company “Amtorg” in New York. From 1935, he was director of the USSR Monopoly Institute of Foreign Trade. In 1939–1941 and 1947–1956, he conducted scientific work at the Research Institute of Foreign Trade Conjunctures under the People’s Commissariat of Foreign Trade, while teaching at the Institute of Foreign Trade and the Academy of Foreign Trade. From 1956, he led the sector of the Institute of World Economy and International Relations of the USSR Academy of Sciences. He participated in international conferences and negotiations as an economic expert and consultant, and was one of the organizers of the Conjunctures Institute and the World Economy Institute of the Academy of Sciences. His scientific works (translated into various languages) focus on problems of the world capitalist economy. He was awarded the Order of Friendship of Peoples and other honors. He passed away on January 10, 1977, in Moscow. Manukyan’s works made a significant contribution to Soviet economic science and the study of international trade, particularly in analyzing U.S.-USSR economic relations.

Գեղամ Լևոնի Սևանը ծնվել է 1926 թվականի հունվարի 8-ին Ստամբուլում՝ հայ արձակագիր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1983), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1963-ից), ԽՄԿԿ անդամ (1969-ից): Մահացել է 1991 թվականի մայիսի 8-ին Երևանում։

Սովորել է Ստամբուլի Վիեննայի Մխիթարյան վարժարանում, ապա իրավաբանական համալսարանում։ 1949-ին տեղափոխվել է Լիբանան, որտեղ մինչև 1962-ը դասավանդել է Բեյրութի Վիեննայի Մխիթարյան վարժարանում հայոց լեզու և գրականություն։ 1962-ին ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան, ավարտել Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։

1962-ից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող։ 1968-ին պաշտպանել է թեկնածուական դիսերտացիա «Վազգեն Շուշանյան» թեմայով, 1983-ին ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։

Նրա արձակը պատկերում է սփյուռքի և Թուրքիայի հայերի կյանքը՝ առանցքում դնելով ազգային արժանապատվության պահպանման գաղափարը։ Հրատարակվել են պատմվածքների և վիպակների ժողովածուներ՝ «Ագռավները թառեցան» (1949), «Սև ծովը նույնն է միշտ» (1954), «Կանաչ անապատ» (1957), «Ծիծեռնակները ցածեն անցան» (1964), «Հայոց թաղը» (1967), «Երեք սերունդ» (1974), «Ամեն մարդ իր ճանապարհով» (1979), վեպեր՝ «Բյուրեղյա դղյակ» (1959), «Ինչո՞ւ, ինչի՞ համար» (1982), «Հող և սեր» (1986)։

Գրականագիտական աշխատությունները նվիրված են սփյուռքահայ գրականությանը՝ «Վազգեն Շուշանյան» (1968), «Սփյուռքահայ գրականության պատմության ուրվագծեր. 1920-1945» (1980), «Հակոբ Մնձուրի» (1981), «Հայրենիք-Սփյուռք գրական կապերը. 1920-1985» (1988), «Համաստեղ» (1989)։ Շ. Վարսյանի և Վ. Պետոյանի հետ համահեղինակել է սփյուռքահայ դպրոցների համար «Հայ գրականություն» դասագիրքը (5-րդ դասարան)։

Русский

армянский прозаик и исследователь литературы диаспоры
Гегам Левонович Севан (настоящее имя — Гегам Сваджян) родился 8 января 1926 года в Стамбуле — армянский прозаик, литературовед, доктор филологических наук (1983), член Союза писателей СССР (с 1963), член КПСС (с 1969). Умер 8 мая 1991 года в Ереване.

Учился в венской мхитаристской школе в Стамбуле, затем на юридическом факультете. В 1949 году переехал в Ливан, где до 1962 года преподавал армянский язык и литературу в венской мхитаристской школе в Бейруте. В 1962 году репатриировался в Советскую Армению, окончил заочный факультет языка и литературы Ереванского педагогического института.

С 1962 года работал старшим научным сотрудником в Институте литературы им. Манука Абегяна АН АрмССР. В 1968 году защитил кандидатскую диссертацию по теме «Вазген Шушанян», в 1983 году получил степень доктора филологических наук.

Его проза изображает жизнь армянской диаспоры и армян Турции, центральной идеей является сохранение национального достоинства. Опубликованы сборники рассказов и повестей: «Вороны сели» (1949), «Чёрное море всегда то же» (1954), «Зелёная пустыня» (1957), «Ласточки пролетели внизу» (1964), «Армянский квартал» (1967), «Три поколения» (1974), «Каждый человек своим путём» (1979), романы: «Хрустальный дворец» (1959), «Почему, для чего» (1982), «Земля и любовь» (1986).

Литературоведческие работы посвящены литературе армянской диаспоры: «Вазген Шушанян» (1968), «Очерки истории литературы армянской диаспоры. 1920–1945» (1980), «Акоп Мнцур» (1981), «Литературные связи Родина–Диаспора. 1920–1985» (1988), «Гамастег» (1989). Совместно с Ш. Варсяном и В. Петояном составил учебник «Армянская литература» для 5-го класса школ диаспоры.

English

Armenian Prose Writer and Researcher of Diaspora Literature
Gegam Levonovich Sevan (real name — Gegam Svajyan) was born on January 8, 1926, in Istanbul — Armenian prose writer, literary scholar, Doctor of Philology (1983), member of the USSR Writers’ Union (since 1963), member of the CPSU (since 1969). Died on May 8, 1991, in Yerevan.

Studied at the Viennese Mekhitarist school in Istanbul, then at the law faculty. In 1949 moved to Lebanon, where until 1962 taught Armenian language and literature at the Viennese Mekhitarist school in Beirut. In 1962 repatriated to Soviet Armenia, graduated from the correspondence language and literature faculty of Yerevan Pedagogical Institute.

From 1962 worked as senior researcher at the Manuk Abegyan Institute of Literature of the Academy of Sciences of the Armenian SSR. In 1968 defended a candidate dissertation on “Vazgen Shushanyan”, in 1983 received the degree of Doctor of Philology.

His prose depicts the life of the Armenian diaspora and Armenians in Turkey, with the central idea of preserving national dignity. Published collections of stories and novellas: Ravens Have Perched (1949), The Black Sea Is Always the Same (1954), Green Desert (1957), Swallows Flew Low (1964), Armenian Quarter (1967), Three Generations (1974), Each Man His Own Way (1979), novels: Crystal Palace (1959), Why, For What (1982), Land and Love (1986).

Literary studies are devoted to Armenian diaspora literature: Vazgen Shushanyan (1968), Outlines of the History of Armenian Diaspora Literature. 1920–1945 (1980), Hakob Mntsuri (1981), Literary Ties Homeland–Diaspora. 1920–1985 (1988), Hamastegh (1989). Co-authored with Sh. Varsyan and V. Petoyan the textbook Armenian Literature for 5th grade diaspora schools.

1. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ հայ արձակագիր և սփյուռքահայ գրականության հետազոտող / Гегам Левонович Севан — армянский прозаик и исследователь литературы диаспоры / Gegam Levonovich Sevan — Armenian Prose Writer and Researcher of Diaspora Literature
2. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ «Բյուրեղյա դղյակ»-ի և «Հող և սեր»-ի հեղինակ / Гегам Левонович Севан — автор «Хрустального дворца» и «Земля и любовь» / Gegam Levonovich Sevan — Author of Crystal Palace and Land and Love
3. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ Ստամբուլից Երևան / Гегам Левонович Севан — от Стамбула до Еревана / Gegam Levonovich Sevan — From Istanbul to Yerevan
4. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ բանասիրական գիտությունների դոկտոր և գրականագետ / Гегам Левонович Севан — доктор филологических наук и литературовед / Gegam Levonovich Sevan — Doctor of Philology and Literary Scholar
5. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ սփյուռքահայ գրականության ձայնը հայ գրքերում / Гегам Левонович Севан — голос литературы армянской диаспоры в армянских книгах / Gegam Levonovich Sevan — Voice of Diaspora Armenian Literature in Armenian Books

Շահում Արամի Ղազարյան մահացել է 2007 թվականի հունվարի 9-ին Երևանում՝ 74 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական թատրոնի և կինոյի ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի դերեր և մանկավարժական ժառանգություն։ Ծնվել է 1932 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Ախալցխայում։

1955 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտը։ 1955–1993 թվականներին եղել է Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոնի դերասան, 1993-ից՝ Համազգային թատրոնի դերասան։ 1997 թվականից դասավանդել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում, 2005-ից՝ պրոֆեսոր։ Հանդես է եկել նաև ասմունքով։

Դերերին բնորոշ են հոգեբանական խորությունը, տիպային գծերի մեղմ ու ճշգրիտ վերարտադրումը։ Լավագույն դերերից են՝

• Կելին («Սրբություն սրբոց», Դրուցե),
• Վասիլկով («Կատաղի փողեր», Օստրովսկի),
• Աբիսողոմ աղա («Մեծապատիվ մուրացկաններ», Պարոնյան),
• Դենի («Մի գավաթ բարություն», Սարոյան),
• Մուշեղ Գալշոյանի «Մամփրե արքան» և Արտաշես Քալանթարյանի «Մովսես ապեր» (հեռուստաթատրոն)։

Կինոյում հիշարժան է նրա խաղը «Կյանքի լավագույն կեսը» (Հայկ, 1979), «Հին օրերի երգը» (Մուշեղ, 1982), «Սայաթ-Նովա» (Շալիկո), «Քաոս», «Համագյուղացիներ», «Օգոստոս», «Խոշոր շահում» (Սերժիկ) ֆիլմերում։

Պարգևատրվել է ՀԽՍՀ Պետական մրցանակով (1981), Մովսես Խորենացու մեդալով (1999)։

Շահում Արամի Ղազարյանը մնաց Ախալցխայից Երևան տանող հայկական բեմի կամուրջը՝ իր խորքային դերերով, մանկավարժական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական թատրոնի և կինոյի խորքերով ու հավերժականությամբ։

Русский

глубокий актёр армянской сцены и экрана

Шагум Арамович Казарян скончался 9 января 2007 года в Ереване в возрасте 74 лет — армянский актёр, заслуженный артист Армянской ССР (1978), всю жизнь посвятивший армянскому театру и кино, ставший одной из самых ярких фигур Театра им. Сундукяна и Театра Гамазгайн. Родился 22 сентября 1932 года в Ахалцихе.

В 1955 году окончил Ереванский художественно-театральный институт. В 1955–1993 годах был актёром Театра им. Сундукяна в Ереване, с 1993 года — актёром Театра Гамазгайн. С 1997 года преподавал в Ереванском государственном институте театра и кино, с 2005 года — профессор. Выступал также с декламацией.

Его ролям свойственны психологическая глубина, мягкое и точное воспроизведение типических черт. Лучшие роли:

• Келин («Святая святых», Друце),
• Васильков («Бешеные деньги», Островский),
• Абисогом-ага («Мецапатива мурацканнер», Паронян),
• Дени («Чашка доброты», Сароян),
• Мушет Галшоян «Мампре аркан» и Арташес Калантарян «Мовсес Апер» (телетеатр).

В кино запомнились роли в фильмах «Лучшая половина жизни» (Айк, 1979), «Песня старых дней» (Мушет, 1982), «Саят-Нова» (Шалико), «Хаос», «Односельчане», «Август», «Крупный выигрыш» (Сержик).

Награждён Государственной премией АрмССР (1981), медалью Мовсеса Хоренаци (1999).

Шагум Арамович Казарян остался мостом армянской сцены от Ахалцихе до Еревана — своими глубокими ролями, педагогической преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами армянского театра и кино и вечностью.

English

Profound Actor of the Armenian Stage and Screen

Shagum Aramovich Ghazaryan died on January 9, 2007, in Yerevan at the age of 74 — Armenian actor, Honored Artist of the Armenian SSR (1978), who dedicated his entire life to Armenian theater and cinema, becoming one of the brightest figures of the Sundukyan Theater and the Hamazgayin Theater. Born on September 22, 1932, in Akhaltsikhe.

In 1955 graduated from the Yerevan Art and Theater Institute. In 1955–1993 was an actor at the Sundukyan Theater in Yerevan, since 1993 — actor at the Hamazgayin Theater. Since 1997 taught at the Yerevan State Institute of Theater and Cinema, since 2005 — professor. Also performed declamation.

His roles are characterized by psychological depth, soft and precise reproduction of typical features. Best roles:

• Kelin (“Holy of Holies”, Drutse),
• Vasilkov (“Mad Money”, Ostrovsky),
• Abisoghom-aga (“Metsapativa Muratskanner”, Paronyan),
• Deni (“A Cup of Kindness”, Saroyan),
• Mushet Galshoyan “Mampre Arkan” and Artashes Kalantaryan “Movses Aper” (television theater).

In cinema remembered for roles in films “The Best Half of Life” (Hayk, 1979), “Song of Old Days” (Mushet, 1982), “Sayat-Nova” (Shaliko), “Chaos”, “Fellow Villagers”, “August”, “Big Win” (Serzhik).

Awarded the State Prize of the Armenian SSR (1981), Medal of Movses Khorenatsi (1999).

Shagum Aramovich Ghazaryan remained the bridge of the Armenian stage from Akhaltsikhe to Yerevan — with his profound roles, pedagogical dedication, and boundless love, inspiring generations with the depths of Armenian theater and cinema and eternity.

1. Շահում Արամի Ղազարյան՝ հայ դերասան և վաստակավոր արտիստ / Шагум Арамович Казарян — армянский актёр и заслуженный артист / Shagum Aramovich Ghazaryan — Armenian Actor and Honored Artist
2. Շահում Արամի Ղազարյան՝ Սունդուկյանի թատրոնի և կինոյի լեգենդ / Шагум Арамович Казарян — легенда Театра Сундукяна и кино / Shagum Aramovich Ghazaryan — Legend of Sundukyan Theater and Cinema
3. Շահում Արամի Ղազարյան՝ Ախալցխայից Երևան / Шагум Арамович Казарян — от Ахалцихе до Еревана / Shagum Aramovich Ghazaryan — From Akhaltsikhe to Yerevan
4. Շահում Արամի Ղազարյան՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ և պրոֆեսոր / Шагум Арамович Казарян — заслуженный артист АрмССР и профессор / Shagum Aramovich Ghazaryan — Honored Artist of the Armenian SSR and Professor
5. Շահում Արամի Ղազարյան՝ հայկական բեմի և էկրանի խորքային դերասան / Шагум Арамович Казарян — глубокий актёр армянской сцены и экрана / Shagum Aramovich Ghazaryan — Profound Actor of the Armenian Stage and Screen

Սերգեյ Հայկի Մատինյանը ծնվել է 1931 թվականի հունվարի 8-ին Թիֆլիսում՝ հայ ֆիզիկոս, ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1968), պրոֆեսոր (1969), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1990, թղթակից անդամ՝ 1982-ից): Մահացել է 2017 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Դարհեմում (Հյուսիսարևելյան Անգլիա, Մեծ Բրիտանիա)։

1954 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի համալսարանը։ 1968–1994 թվականներին ղեկավարել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տարրական մասնիկների տեսության լաբորատորիան, միաժամանակ 1970–1994 թվականներին եղել է նաև ինստիտուտի փոխտնօրենը։ 1994 թվականից ապրել է ԱՄՆ-ում։

Նրա աշխատանքները վերաբերում են թույլ, էլեկտրամագնիսական և ուժեղ փոխազդեցությունների, տարրական մասնիկների տեսությանը, դաշտի քվանտային տեսությանը, բարձր էներգիայի միջուկային ֆիզիկային, քվանտային քրոմոդինամիկային և նեյտրոնային աստղաֆիզիկային։ Կարևոր արդյունքներ է ստացել չեզոք K-մեզոնների օպտիկայի և վեկտորական մեզոնների ֆոտոծնման բնագավառներում։ Հայտնաբերել է քվանտային քրոմոդինամիկայի վակուումի անկայունությունը և ոչաբելյան տրամաչափական դաշտերի դինամիկ քաոսը։

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Սերգեյ Հայկի Մատինյանը մնաց Թիֆլիսից մինչև ԱՄՆ տանող հայկական ֆիզիկայի կամուրջը՝ իր տեսական նվաճումներով, դոկտորական աստիճանով և գիտական նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գիտության խորքերով և համաշխարհային նշանակությամբ։

Русский

деятель армянской физики мирового значения
Сергей Гайкович Матиньян родился 8 января 1931 года в Тифлисе — армянский физик, доктор физико-математических наук (1968), профессор (1969), академик НАН Армении (1990, член-корреспондент с 1982). Умер 8 сентября 2017 года в Дареме (Северо-Восточная Англия, Великобритания).

В 1954 году окончил Тбилисский университет. В 1968–1994 годах руководил лабораторией теории элементарных частиц Ереванского физического института, одновременно в 1970–1994 годах был заместителем директора института. С 1994 года жил в США.

Его работы относятся к слабым, электромагнитным и сильным взаимодействиям, теории элементарных частиц, квантовой теории поля, физике высоких энергий, квантовой хромодинамике и нейтронной астрофизике. Получил важные результаты в оптике нейтральных K-мезонов и фотрождении векторных мезонов. Открыл нестабильность вакуума квантовой хромодинамики и динамический хаос неабелевых калибровочных полей.

Награждён орденом Трудового Красного Знамени.

Сергей Гайкович Матиньян остался мостом армянской физики от Тифлиса до США — своими теоретическими достижениями, докторской степенью и научной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и мировым значением.

English

Figure of World Significance in Armenian Physics
Sergey Gaikovich Matinyan was born on January 8, 1931, in Tiflis — Armenian physicist, Doctor of Physical and Mathematical Sciences (1968), Professor (1969), Academician of the National Academy of Sciences of Armenia (1990, corresponding member since 1982). Died on September 8, 2017, in Durham (North East England, United Kingdom).

In 1954 graduated from Tbilisi University. In 1968–1994 headed the Laboratory of Elementary Particle Theory at the Yerevan Physics Institute, simultaneously serving as Deputy Director of the Institute in 1970–1994. Since 1994 lived in the USA.

His works concern weak, electromagnetic, and strong interactions, elementary particle theory, quantum field theory, high-energy nuclear physics, quantum chromodynamics, and neutron astrophysics. Obtained important results in optics of neutral K-mesons and photoproduction of vector mesons. Discovered the instability of the quantum chromodynamics vacuum and the dynamic chaos of non-Abelian gauge fields.

Awarded the Order of the Red Banner of Labor.

Sergey Gaikovich Matinyan remained the bridge of Armenian physics from Tiflis to the USA — with his theoretical achievements, doctoral degree, and scientific dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and global significance.

Սալոմե Գրիգորի Արեշյանը՝ ծնված 1913 թվականի հունվարի 5-ին Թիֆլիսում, հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և ռուս դասականների կամուրջը՝ ոգեշնչելով սերունդներին մինչև իր մահը:

Այս նշանավոր կինը, 1966 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում մահացավ , իր կյանքը նվիրեց գրականագիտությանը՝ դառնալով ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը ռուս գրականության ազդեցության տակ: 1934-ին ավարտելով Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և լեզվի ինստիտուտը, իսկ 1937-ին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան, նա աշխատեց ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող և քարտուղար, ապա 1941-ին տեղափոխվեց Երևան՝ դասավանդելով Երևանի պետական համալսարանում, եղել ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ և ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, խմբագրել «Կոմունիստ» թերթը, իսկ 1954-ից աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող և բաժնի վարիչ: 1958-ին պաշտպանեց դոկտորականը և հրապարակեց «Հայ մամուլը և ցարական գրաքննությունը» գիրքը (1957), իսկ նրա ռուսերեն մենագրությունը դարձավ կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Եղել է Խաղաղության կողմնակիցների համամիութենական կոնֆերանսի և 1945 թվականի Փարիզի Կանանց միջազգային կոնգրեսի պատգամավոր, ԽՄԿԿ անդամ 1943-ից: Սալոմե Արեշյանը մնաց որպես գրականագետ, որի աշխատանքները հավերժացրին հայ գրականության պատմությունը՝ ոգեշնչելով գիտնականներին և ընթերցողներին իր խորունկ վերլուծություններով:

#### Русская версия

Литературовед, чьё наследие увековечило армяно-русские связи

Саломе Григорьевна Арешян родившаяся 5 января 1913 года в Тифлисе — армянский литературовед, доктор филологических наук и заслуженный деятель науки АрмССР, чья работа стала мостом между армянской литературой и русскими классиками, вдохновляя поколения до своей смерти. Эта выдающаяся женщина, 29 декабря 1966 года в Ереване ушла в вечность, посвятила жизнь литературоведению, став членом Союза писателей СССР с 1948 года и раскрывая глубины армянского реализма под влиянием русской литературы. В 1934 году окончив Ленинградский институт истории, философии, литературы и языка, а в 1937-м — аспирантуру Ленинградского государственного университета, она работала младшим научным сотрудником и секретарём в Институте востоковедения АН СССР в Ленинграде, затем в 1941 году переехала в Ереван, где преподавала в Ереванском государственном университете, была заместителем декана факультета, заместителем заведующего отделом пропаганды ЦК КП Армении, редактором газеты «Коммунист», а с 1954 года — старшим научным сотрудником Института литературы АН АрмССР и заведующей отделом. В 1958 году защитила докторскую и опубликовала книгу «Армянская печать и царская цензура» (1957), её русскоязычная монография стала важным вкладом в литературоведение. Была делегатом Всесоюзной конференции сторонников мира и Международного женского конгресса в Париже в 1945 году, членом КПСС с 1943 года. Саломе Арешян осталась как литературовед, чьи работы увековечили историю армянской литературы, вдохновляя учёных и читателей своими глубокими анализами.

#### English Version

The Literary Scholar Whose Legacy Eternalized Armenian-Russian Ties

Salome Grigori Areshyan born on January 5, 1913, in Tiflispassed into eternity — an Armenian literary scholar, Doctor of Philology and Honored Scientist of the ArmSSR, whose work became a bridge between Armenian literature and Russian classics, inspiring generations until her death. This distinguished woman, December 29, 1966, passed into eternity, dedicated her life to literary studies, becoming a member of the USSR Writers’ Union since 1948 and revealing the depths of Armenian realism under Russian literary influence. In 1934, graduating from the Leningrad Institute of History, Philosophy, Literature, and Language, and in 1937 — postgraduate studies at Leningrad State University, she worked as a junior researcher and secretary at the Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences in Leningrad, then in 1941 moved to Yerevan, where she taught at Yerevan State University, was deputy dean of the faculty, deputy head of the propaganda department of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, editor of the newspaper “Kommunist,” and from 1954 — senior researcher at the Institute of Literature of the Academy of Sciences of ArmSSR and head of department. In 1958, she defended her doctoral thesis and published the book “Armenian Press and Tsarist Censorship” (1957), her Russian-language monograph became an important contribution to literary studies. She was a delegate to the All-Union Conference of Peace Supporters and the International Women’s Congress in Paris in 1945, a member of the CPSU since 1943. Salome Areshyan remained as a literary scholar whose works eternalized the history of Armenian literature, inspiring scholars and readers with her profound analyses.

1966 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում մահացավ  Սալոմե Գրիգորի Արեշյանը՝ հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և ռուս դասականների կամուրջը՝ ոգեշնչելով սերունդներին մինչև իր մահը:

Այս նշանավոր կինը, ծնված 1913 թվականի հունվարի 5-ին Թիֆլիսում, իր կյանքը նվիրեց գրականագիտությանը՝ դառնալով ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը ռուս գրականության ազդեցության տակ: 1934-ին ավարտելով Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և լեզվի ինստիտուտը, իսկ 1937-ին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան, նա աշխատեց ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող և քարտուղար, ապա 1941-ին տեղափոխվեց Երևան՝ դասավանդելով Երևանի պետական համալսարանում, եղել ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ և ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, խմբագրել «Կոմունիստ» թերթը, իսկ 1954-ից աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող և բաժնի վարիչ: 1958-ին պաշտպանեց դոկտորականը և հրապարակեց «Հայ մամուլը և ցարական գրաքննությունը» գիրքը (1957), իսկ նրա ռուսերեն մենագրությունը դարձավ կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Եղել է Խաղաղության կողմնակիցների համամիութենական կոնֆերանսի և 1945 թվականի Փարիզի Կանանց միջազգային կոնգրեսի պատգամավոր, ԽՄԿԿ անդամ 1943-ից: Սալոմե Արեշյանը մնաց որպես գրականագետ, որի աշխատանքները հավերժացրին հայ գրականության պատմությունը՝ ոգեշնչելով գիտնականներին և ընթերցողներին իր խորունկ վերլուծություններով:

#### Русская версия

Литературовед, чьё наследие увековечило армяно-русские связи

29 декабря 1966 года в Ереване ушла в вечность Саломе Григорьевна Арешян — армянский литературовед, доктор филологических наук и заслуженный деятель науки АрмССР, чья работа стала мостом между армянской литературой и русскими классиками, вдохновляя поколения до своей смерти. Эта выдающаяся женщина, родившаяся 5 января 1913 года в Тифлисе, посвятила жизнь литературоведению, став членом Союза писателей СССР с 1948 года и раскрывая глубины армянского реализма под влиянием русской литературы. В 1934 году окончив Ленинградский институт истории, философии, литературы и языка, а в 1937-м — аспирантуру Ленинградского государственного университета, она работала младшим научным сотрудником и секретарём в Институте востоковедения АН СССР в Ленинграде, затем в 1941 году переехала в Ереван, где преподавала в Ереванском государственном университете, была заместителем декана факультета, заместителем заведующего отделом пропаганды ЦК КП Армении, редактором газеты «Коммунист», а с 1954 года — старшим научным сотрудником Института литературы АН АрмССР и заведующей отделом. В 1958 году защитила докторскую и опубликовала книгу «Армянская печать и царская цензура» (1957), её русскоязычная монография стала важным вкладом в литературоведение. Была делегатом Всесоюзной конференции сторонников мира и Международного женского конгресса в Париже в 1945 году, членом КПСС с 1943 года. Саломе Арешян осталась как литературовед, чьи работы увековечили историю армянской литературы, вдохновляя учёных и читателей своими глубокими анализами.

#### English Version

The Literary Scholar Whose Legacy Eternalized Armenian-Russian Ties

On December 29, 1966, in Yerevan, Salome Grigori Areshyan passed into eternity — an Armenian literary scholar, Doctor of Philology and Honored Scientist of the ArmSSR, whose work became a bridge between Armenian literature and Russian classics, inspiring generations until her death. This distinguished woman, born on January 5, 1913, in Tiflis, dedicated her life to literary studies, becoming a member of the USSR Writers’ Union since 1948 and revealing the depths of Armenian realism under Russian literary influence. In 1934, graduating from the Leningrad Institute of History, Philosophy, Literature, and Language, and in 1937 — postgraduate studies at Leningrad State University, she worked as a junior researcher and secretary at the Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences in Leningrad, then in 1941 moved to Yerevan, where she taught at Yerevan State University, was deputy dean of the faculty, deputy head of the propaganda department of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, editor of the newspaper “Kommunist,” and from 1954 — senior researcher at the Institute of Literature of the Academy of Sciences of ArmSSR and head of department. In 1958, she defended her doctoral thesis and published the book “Armenian Press and Tsarist Censorship” (1957), her Russian-language monograph became an important contribution to literary studies. She was a delegate to the All-Union Conference of Peace Supporters and the International Women’s Congress in Paris in 1945, a member of the CPSU since 1943. Salome Areshyan remained as a literary scholar whose works eternalized the history of Armenian literature, inspiring scholars and readers with her profound analyses.

1930 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Աշտարակի շրջանի Օշական գյուղում ծնվեց Սոֆի Հովակիմի Ավագյանը՝ հայ թարգմանչուհի, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և համաշխարհային դասականների կամուրջ մինչև իր մահը 2025 թվականի մարտի 11-ին Երևանում:

Այս նշանավոր անձնավորությունը, 1976 թվականից ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, իր կյանքը նվիրեց թարգմանչությանը՝ բացելով հայ ընթերցողի առջև ֆրանսիական և ռուս գրականության գանձերը: 1954-ին ավարտելով Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռոմանո-գերմանական բաժինը՝ նա սկսեց աշխատել «Սովետական գրականություն» ամսագրում որպես սրբագրիչ, այնուհետև դարձավ գրական աշխատող, գեղարվեստական արձակի բաժնի վարիչ և գրական կապերի բաժնի վարիչ Հայաստանի գրողների միությունում: Սոֆի Ավագյանը թարգմանել է ֆրանսերենից և ռուսերենից մի շարք դասականներ՝ Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերիի «Մարդկանց երկիրը» (1961), Չինգիզ Այթմատովի «Երեք վիպակ» (1965), «Ծաղկուն ճամփա» մոլդավական ժողովածու (1971), Անրի Թրուայայի «Սգավոր ձյունը» (1973) և «Էգլեթիերների ընտանիքը» (1980), Ալեն-Ֆուրնիեի «Երկար Մոլնը» (1978), Բորիս Վիշինսկու «Ստվերներ և ծարավ» (1981), Չինգիզ Այթմատովի «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» (1983), Գի դը Մոպասանի «Ձիթենու այգին» (1985), Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» (1989), Պոլ Գոգենի «Նոա նոա» (1994), Անրի Մատիսի «Հոդվածներ նամակներ զրույցներ» (1999), Պրոսպեր Մերիմեի «Կառլոս IX-ի թագավորության ժամանակագրությունը» (2002), Էլի Ֆորի «Արվեստի պատմություն վերածնվող արվեստ» (2008) և կրկին Ալեն-Ֆուրնիեի «Երկար Մոլնը» (2013): Նրա թարգմանությունները ոչ միայն հարստացրին հայ գրականությունը, այլև դարձան կարևոր կամուրջ մշակութային փոխանակման համար: Սոֆի Ավագյանը մնաց որպես թարգմանչուհի, որի աշխատանքը հավերժացրեց համաշխարհային դասականները հայերենով՝ ոգեշնչելով սերունդներին գրականության սիրով:

#### Русская версия

Переводчица, чья кисть соединила миры

29 декабря 1930 года в селе Ошакан Аштаракского района родилась Софи Овакимовна Авагян — армянская переводчица, чья работа стала мостом между армянской литературой и мировыми классиками до её смерти 11 марта 2025 года в Ереване. Эта выдающаяся личность, член Союза писателей СССР с 1976 года, посвятила жизнь переводу, открывая армянскому читателю сокровища французской и русской литературы. В 1954 году окончив филологический факультет Ереванского университета по романо-германскому отделению, она работала в журнале «Советская литература» корректором, затем литературным сотрудником, заведующей отделом художественной прозы и заведующей отделом литературных связей Союза писателей Армении. Софи Авагян перевела с французского и русского множество классиков — Антуана де Сент-Экзюпери «Земля людей» (1961), Чингиза Айтматова «Три повести» (1965), сборник молдавских рассказов «Цветущая тропа» (1971), Анри Труайя «Траурный снег» (1973) и «Семья Эглетьер» (1980), Алена-Фурнье «Большой Мольн» (1978), Бориса Вишинского «Тени и жажда» (1981), Чингиза Айтматова «И дольше века длится день» (1983), Ги де Мопассана «Оливковая роща» (1985), Анри Верноя «Мамочка» (1989), Поля Гогена «Ноа ноа» (1994), Анри Матисса «Статьи письма беседы» (1999), Проспера Мериме «Хроника царствования Карла IX» (2002), Эли Фор «История искусства Возрождения» (2008) и снова Алена-Фурнье «Большой Мольн» (2013). Её переводы не только обогатили армянскую литературу, но и стали важным мостом культурного обмена. Софи Авагян осталась как переводчица, чья работа увековечила мировую классику на армянском, вдохновляя поколения любовью к литературе.

#### English Version

The Translator Whose Brush Connected Worlds

On December 29, 1930, in the village of Oshakan in Ashtarak district, Sofi Hovakim Avagyan was born — an Armenian translator whose work became a bridge between Armenian literature and world classics until her death on March 11, 2025, in Yerevan. This distinguished personality, a member of the USSR Writers’ Union since 1976, dedicated her life to translation, opening the treasures of French and Russian literature to the Armenian reader. In 1954, graduating from the Philology Faculty of Yerevan University in Romano-Germanic department, she worked at the journal “Soviet Literature” as a proofreader, then literary employee, head of the fiction prose department, and head of literary connections at the Writers’ Union of Armenia. Sofi Avagyan translated from French and Russian numerous classics — Antoine de Saint-Exupéry’s “Land of Men” (1961), Chingiz Aitmatov’s “Three Novellas” (1965), Moldavian collection “Blooming Path” (1971), Henri Troyat’s “Mourning Snow” (1973) and “Eglethier Family” (1980), Alain-Fournier’s “Le Grand Meaulnes” (1978), Boris Vishinsky’s “Shadows and Thirst” (1981), Chingiz Aitmatov’s “The Day Lasts More Than a Hundred Years” (1983), Guy de Maupassant’s “Olive Grove” (1985), Henri Verneuil’s “Mayrig” (1989), Paul Gauguin’s “Noa Noa” (1994), Henri Matisse’s “Articles Letters Conversations” (1999), Prosper Mérimée’s “Chronicle of the Reign of Charles IX” (2002), Élie Faure’s “History of Renaissance Art” (2008), and again Alain-Fournier’s “Le Grand Meaulnes” (2013). Her translations not only enriched Armenian literature but also became an important bridge for cultural exchange. Sofi Avagyan remained as a translator whose work eternalized world classics in Armenian, inspiring generations with love for literature.

Արշալույս Հարությունի Բաբայանը ծնվել է 1905 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Խդրանց գյուղում (Զանգեզուրի գավառ)՝ հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1965), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1947–ից), ով իր կյանքը նվիրել է հայ գրականության ուսումնասիրությանը և դասավանդմանը՝

դառնալով Պերճ Պռոշյանի, Եղիշե Չարենցի և Հայրենական մեծ պատերազմի շրջանի սովետահայ գրականության վերաբերյալ հիմնական աշխատությունների հեղինակ։ Մահացել է 1990 թվականի հուլիսի 30-ին Երևանում։ 

1918 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Աստրախան, ապա՝ Բաքու, որտեղ 1925 թվականին ավարտել Բաքվի Հովհաննես Թումանյանի անվան թիվ 22 հայկական միջնակարգ դպրոցը, 1929 թվականին՝ Երևանի համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ Այնուհետև վերադարձել Բաքու և հայոց լեզու ու գրականություն դասավանդել Վ. Ի. Լենինի անվան բանֆակում։ 1935 թվականին ընդունվել և 1938 թվականին ավարտել Երևանի համալսարանի ասպիրանտուրան։ 1937–1938 թվականներին հայ գրականություն դասախոսել Ադրբեջանի Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի հայկական բաժնում, 1938 թվականից՝ Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ 1938–1945 թվականներին եղել է բանասիրական ֆակուլտետի դեկանը, 1939–1951 թվականներին՝ հայ գրականության ամբիոնի վարիչը, 1960–1964 թվականներին՝ ինստիտուտի պրոռեկտորը։ 1944–1948 թվականներին եղել է «Գրական թերթի» խմբագիրը։ 1963 թվականին «Պերճ Պռոշյան» թեմայով պաշտպանել է դիսերտացիա և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ ԽՄԿԿ անդամ՝ 1943 թվականից։ 

Արշալույս Բաբայանը մնաց Խդրանցից Երևան տանող գրականագիտության կամուրջը՝ իր աշխատություններով, դասախոսություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրականության խորքերով և գիտական ճշմարտությամբ։



### Русский
Просветитель армянского литературоведения

Аршалуйс Арутюновна Бабаян родилась 27 декабря 1905 года в селе Хдранц (Зангезурский уезд) — армянский литературовед, доктор филологических наук, профессор (1965), заслуженный деятель науки АрмССР (1967), член Союза писателей СССР (с 1947), посвятившая жизнь изучению армянской литературы и преподаванию, автор основных работ о Перче Прошяне, Егише Чаренце и советской армянской литературе периода Великой Отечественной войны. Умерла 30 июля 1990 года в Ереване.

В 1918 году вместе с семьёй переехала в Астрахань, затем в Баку, где в 1925 окончила среднюю школу №22 имени Ованнеса Туманяна, в 1929 — историко-филологический факультет Ереванского университета. Затем вернулась в Баку и преподавала армянский язык и литературу на армянском отделении Бакинского педагогического института им. В. И. Ленина. В 1935 поступила и в 1938 окончила аспирантуру Ереванского университета. В 1937–1938 преподавала армянскую литературу на армянском отделении Азербайджанского педагогического института им. В. И. Ленина, с 1938 — в Ереванском педагогическом институте им. Хачатура Абовяна. В 1938–1945 — декан филологического факультета, в 1939–1951 — заведующая кафедрой армянской литературы, в 1960–1964 — проректор института. В 1944–1948 — редактор «Литературной газеты». В 1963 защитила диссертацию на тему «Перч Прошян» и получила степень доктора филологических наук. Член ВКП(б) с 1943 года.

Аршалуйс Бабаян осталась мостом литературоведения от Хдранца до Еревана — своими работами, лекциями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской литературы и научной правдой.



### English
Enlightener of Armenian Literary Studies

Arshaluys Harutyuni Babayan was born on December 27, 1905, in the village of Khdrants (Zangezur district) — Armenian literary scholar, Doctor of Philology, professor (1965), Honored Scientist of the Armenian SSR (1967), member of the USSR Writers’ Union (since 1947), who devoted her life to the study of Armenian literature and teaching, author of major works on Perch Proshyan, Yeghishe Charents, and Soviet Armenian literature during the Great Patriotic War. Died on July 30, 1990, in Yerevan.

In 1918 moved with family to Astrakhan, then to Baku, where in 1925 graduated from secondary school No. 22 named after Hovhannes Tumanyan, in 1929 — from the history-philology faculty of Yerevan University. Then returned to Baku and taught Armenian language and literature at the Armenian department of the Baku Pedagogical Institute named after V. I. Lenin. In 1935 entered and in 1938 graduated from the postgraduate school of Yerevan University. In 1937–1938 taught Armenian literature at the Armenian department of the Azerbaijan Pedagogical Institute named after V. I. Lenin, from 1938 — at the Yerevan Pedagogical Institute named after Khachatur Abovyan. In 1938–1945 — dean of the philological faculty, in 1939–1951 — head of the department of Armenian literature, in 1960–1964 — pro-rector of the institute. In 1944–1948 — editor of *Literary Newspaper*. In 1963 defended dissertation on *Perch Proshyan* and received the degree of Doctor of Philology. Member of the CPSU since 1943.

Arshaluys Babayan remained the bridge of literary studies from Khdrants to Yerevan — with her works, lectures, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian literature and scientific truth.