“Հալիձոր բերդ”

“Սյունիք”,

“Կապան մոտ”,

“XVII դար”,

“Վանքից վերածված ամրոց, Դավիթ Բեկի նստավայր”

Սյունիք

“Կապանի բերդ”: {

“nahang”: “Սյունիք”,

“location”: “Կապան, Զանգեզուր”,

“միջնադար (ամրացված մ.թ. I-IV դդ.)”,

“Բաղաբերդ ամրոց, լեռնային պաշտպանություն

# Բարձր Հայք

“Կարնու բերդ”:

“Բարձր Հայք”,

“Կարին (Էռզրում)”,

“Հռոմեական – հայկական շրջան”,

“Քաղաքային ամրոց, Կարինի պաշտպանություն”

“Խոշապ բերդ”: “Վասպուրական”,

“Վանա լճից հարավ-արևելք, սարահարթ”,

“XVII դար”,

Բջնի բերդ

«Թալինի բերդ»՝ { «nahang»: «Այրարատ», «location» «Թալին, Արագածոտնի սահման», «period»՝«վաղ»,

ԱՄՐՈՑԻ ՀԱՆԳՈՒՅՑ՝ ԹԱԼԻՆԻ ՄԱՐԶ՝ ԱՅՐԱՐԱՏ ԳՈՏԻ՝ ԱՅՐԱՐԱՏ Արևմտյան դարպաս Գործառույթներ՝ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ | ՀԱՎԱՏՔ | ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԱՎՏՈՄԵՔԵՆԱ ՏԵՂԱՇՐՋԱՆԻ ՏԵՍԱԿ՝ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԵԶՐ ԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ԱՌԱՆՑՔ՝ ԱՐԱԳԱԾ ԱՐԱՐԱՏԻ ՀԱՐԹԱԿ

Ուրարտական բերդ

Ուրարտական շրջան: Պալուի բերդը հանդիսացել է ուրարտական տերության կարևոր հենակետ։ Այստեղ է գտնվում Մենուա թագավորի (Ք.ա. 9-րդ դար) հայտնի սեպագիր արձանագրությունը, որտեղ հիշատակվում է «Շեբետերիա» երկիրը նվաճելու մասին։

​Միջնադար: Հայկական աղբյուրներում Պալուն հաճախ հիշատակվում է որպես ամուր բերդաքաղաք և հոգևոր կենտրոն։ Այն եղել է գրչության կենտրոն, որտեղ ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր։

​2. Բնակչությունը և կյանքը

​Մինչև 1915 թվականը Պալուի գավառակն ուներ մոտ 15,000 – 20,000 հայ բնակիչ, որոնք բնակվում էին քաղաքում և շրջակա շուրջ 40 հայաբնակ գյուղերում (օրինակ՝ Հավավ, Սաղմատուն, Նորշեն, Աբրենց և այլն)։

​Զբաղմունք: Պալուցի հայերը հայտնի էին որպես հմուտ արհեստավորներ (կաշեգործներ, դարբիններ, ջուլհակներ), հողագործներ և առևտրականներ։

​Բարբառ: Պալուի բարբառը հայերենի արևմտյան խմբի հետաքրքիր և հարուստ բարբառներից մեկն է։

​3. Հոգևոր և մշակութային ժառանգություն

​Պալուն և նրա շրջակայքը հարուստ էին եկեղեցիներով ու վանքերով.

​Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի: Քաղաքի գլխավոր եկեղեցիներից մեկը։

​Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի: Գտնվում էր հին քաղաքի թաղամասերից մեկում։

​Սուրբ Մեսրոպ վանք (Հավավ գյուղի մոտ): Կարևոր ուխտատեղի էր, որտեղ, ըստ ավանդության, Մեսրոպ Մաշտոցը կանգ է առել այբուբենի ստեղծման ճանապարհին։

​Սուրբ Լուսավորչի քարայր: Բերդի ժայռի մեջ փորված մի վայր, որը կապվում էր Գրիգոր Լուսավորչի անվան հետ։

​4. Պալուի «Հավավ» գյուղը

​Հատուկ հիշատակության է արժանի Հավավ գյուղը (այժմ՝ Ekinözü), որը Պալուի ամենամեծ և մշակութային առումով ամենազարգացած հայկական գյուղերից էր։ Այնտեղ գործում էր կրթական բարձր մակարդակ ունեցող դպրոց և հոյակերտ եկեղեցական համալիր։

​5. Ճարտարապետական նմուշներ

​Պալուի հին կամուրջը: Թեև այն կառուցված է հռոմեական և սելջուկյան ոճերի ազդեցությամբ, այն դարեր շարունակ եղել է հայ վարպետների և առևտրականների կենսագործունեության առանցքը՝ կապելով Պալուն այլ նահանգների հետ

Գլակ կամ Գլակա բերդ է։

​Ահա մի քանի կարևոր փաստ անվանման և դրա հետ կապված վայրերի մասին.

​Գլակա բերդ: Սա ամրոցի հնագույն անվանումն է, որը հաճախ կապվում է հարևանությամբ գտնվող նշանավոր Սուրբ Կարապետ վանքի հետ (որը նույնպես կոչվում էր Գլակա վանք՝ իր առաջին վանահայր Զենոբ Գլակի անունով)։

​Քեփենեք: Այս անունը հետագա դարերում (հատկապես օսմանյան տիրապետության շրջանում) տարածված անվանումն է, որը թուրքերեն նշանակում է «բրդյա թիկնոց» կամ «այծենակաճ»։ Հայերը նույնպես օգտագործել են այս անունը առօրյա խոսակցականում։

​Այլ հնարավոր կապեր: Որոշ աղբյուրներում տարածքը հիշատակվում է նաև որպես Կապեն կամ Կապան, ինչը հայերեն նշանակում է «կիրճ, լեռնանցք, նեղ անցք», ինչը շատ բնորոշ է ամրոցի աշխարհագրական դիրքին։

​Պատմական համատեքստ

​Քեփենեքը (Գլակա բերդը) գտնվում էր Մուշ քաղաքից դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ Մեղրագետի աջ ափին։ Այն հանդիսանում էր Տարոն աշխարհի պաշտպանական հենակետերից մեկը և անմիջականորեն հսկում էր դեպի Մշո Սուրբ Կարապետ վանք տանող ճանապարհը։