Որպես Բաքվի բոլշևիկյան կոմունայի ղեկավար, ղեկավարել է Կովկասում խորհրդային կարգերի հաստատման համար պայքարը

1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Թուրքմենստանում՝ Պերևալ և Ախչակույմա երկաթուղային կայարանների միջև, գնդակահարվել է հեղափոխական, քաղաքական գործիչ Ստեփան Գևորգի Շաումյանը։ 

Ահա ռուսական ցարական գաղտնի ոստիկանության նկարագրությունը նրա վրա. «Շաումյանը համարվում է Կովկասի ամենազարգացած և փորձառու կուսակցական աշխատողներից մեկը, ով կապված է արտերկրում ապրող բոլոր կուսակցապետերի հետ։   Նա համոզված բոլշևիկ է և Լենինի հայտնի համախոհը, ում հետ նամակագրություն ունի… Նրա հեռացումը Կովկասից… հանգստություն կբերի ոչ միայն տեղական կյանքին, այլև ընդհանրապես կովկասյան տարածաշրջանին»։
1917 թվականի հոկտեմբերին կազմակերպել է Կովկասի բոլշևիկյան կազմակերպությունների 1-ին համագումարը, այնուհետև ղեկավարել ՌՍԴԲ(բ)Կ կովկասյան շրջկոմի գործունեությունը։   Աջակցելով Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակին, Շաումյանը, որպես Բաքվի բոլշևիկյան կոմունայի ղեկավար, ղեկավարել է Կովկասում խորհրդային կարգերի հաստատման համար պայքարը և հակադրվել ազգային-ազատագրական պայքարին՝ այն անվանելով հակահեղափոխական։    Շաումյանը, որին անվանում էին «Կովկասի Լենին», «կովկասյան բոլշևիզմի արժանի առաջնորդ», նշանակվեց Կովկասի գործերի արտակարգ կոմիսար։
1918 թվականի մարտին նա ճնշեց Բաքվում մուսավաթական ապստամբության փորձը՝ օգտագործելով տեղի հայկական զորագնդը, որը մնացել էր Բաքվում Կովկասյան ռազմաճակատից վերադառնալուց հետո, քանի որ երկաթուղին վերահսկվում էր մուսավաթականների կողմից։   Ապստամբությունը ճնշելուց հետո քաղաքի ողջ իշխանությունն անցավ Խորհրդին։   Ապրիլի 25-ին ձևավորվեց Բաքվի ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը, որի նախագահ և արտաքին գործերի կոմիսար ընտրվեց Շաումյանը։   Նրա գլխավորությամբ իրականացվեցին մի շարք սոցիալիստական միջոցառումներ (նավթարդյունաբերության, ձկնաբուծության, Կասպիական նավատորմի, բանկերի և տպարանների ազգայնացում, տիրական հողերի բռնագրավում, դատական և կրթական աշխատանքի ենթադրյալ մասսայականացում և այլն): ձևավորվեց և քաղաքի շրջակա տարածքներում հաստատվեց խորհրդային կարգեր։   Շաումյանը Լենինին տեղյակ է պահել բոլոր իրադարձությունների մասին։
1918-ի ամռանը, երբ Բաքվում անգլիական վերահսկողություն հաստատվեց, Շաումյանն ու նրա համախոհները ձերբակալվեցին, սակայն սեպտեմբերի 15-ին՝ թուրքական կանոնավոր բանակի Բաքու մուտքի օրը, Անաստաս Միկոյանի ջանքերով նա և մյուս կոմիսարները փախան։
Շաումյանը և նրա ընկերները («Բաքվի 26 կոմիսարներ») գնդակահարվել են 1918 թվականի սեպտեմբերին Թուրքմենստանում։   Ըստ ապացույցների՝ կոմիսարները մինչև վերջ հավատարիմ են մնացել իրենց համոզմունքներին և մահապատժից առաջ վանկարկել են «Կեցցե կոմունիզմը», «մեռում ենք կոմունիզմի համար»։

20 сентября 1918 года в Туркмении между железнодорожными станциями Перевал и Ахчакуйма- был расстрелян Степан Геворгович Шаумян-  революционер и  политик. Вот характеристика царской охранки  России на него- «Шаумян считается одним из наиболее развитых и опытных партийных работников на Кавказе, который связан со всеми регионами и партийными деятелями, проживающими за рубежом.  Он убежденный большевик и известный сторонник Ленина, с которым ведет переписку… Его удаление с Кавказа… внесет спокойствие не только в местную жизнь, но и в кавказский регион вообще”.
В октябре 1917 года организовал 1-й съезд большевистских организаций Кавказа, а затем возглавил деятельность избранного на нем Кавказского крайкома РСДБ(б)К.  Поддерживая победу Октябрьской революции, Шаумян как руководитель Бакинской большевистской коммуны возглавил борьбу за установление советского порядка на Кавказе и выступал против национально-освободительной борьбы, называя ее контрреволюционной.  31 октября Бакинский Совет под председательством Шаумяна поставил непосредственный вопрос о передаче власти Совету, что было практически реализовано 2 ноября.  16 декабря Шаумян, которого называли «Лениным Кавказа», «достойным руководителем кавказского большевизма», был назначен чрезвычайным комиссаром по делам Кавказа..
В марте 1918 года он подавил попытку мусаватистского восстания в Баку, используя тамошний армянский военный полк, оставшийся в Баку при возвращении с Кавказского фронта, поскольку железная дорога контролировалась мусаватистами.  После подавления восстания вся власть в городе перешла к Совету.  25 апреля был сформирован Совет Народных Комиссаров Баку, а Шаумян был избран его председателем и комиссаром иностранных дел.  Под его руководством был проведен ряд социалистических мероприятий (национализация нефтяной промышленности, рыболовства, Каспийского флота, банков и типографий, конфискация барских земель, предполагаемая популяризация судебной и просветительской работы и др.) Была сформирована армия и наведен советский порядок в близлежащих районах города.  Шаумян держал Ленина в курсе всех событий.
Летом 1918 года, после установления в Баку британского контроля, Шаумян и его соратники были арестованы, но 15 сентября, в день входа в Баку турецкой регулярной, он вместе с другими комиссарами стараниями Анастаса Микояна бежал.
Шаумян и его соратники («26 комиссаров Баку») были расстреляны в сентябре 1918 года в  Туркмении.  По свидетельствам, комиссары до конца придерживались своих убеждений и перед расстрелом скандировали «Да здравствует коммунизм», «Мы умираем за коммунизм».

On September 20, 1918, in Turkmenistan, between the Pereval and Akhchakuyma railway stations, Stepan Gevorg Shaumyan, a revolutionary and politician, was shot. Here is the description of him by the tsarist secret police of Russia: “Shaumyan is considered one of the most developed and experienced party workers in the Caucasus, who is connected with all regions and party figures living abroad.  He is a convinced Bolshevik and a well-known supporter of Lenin, with whom he corresponds… His removal from the Caucasus… will bring peace not only to local life, but to the Caucasus region in general.” In October 1917, he organized the 1st Congress of Bolshevik organizations of the Caucasus, and then headed the activities of the Caucasian Regional Committee of the RSDBC (b) K. Supporting the victory of the October Revolution, Shaumyan, as the leader of the Baku Bolshevik Commune, led the struggle to establish Soviet order in the Caucasus and opposed the national liberation struggle, calling it counterrevolutionary. On October 31, the Baku Council, chaired by Shaumyan, raised the immediate question of transferring power to the Council, which was practically implemented on November 2. On December 16, Shaumyan, who was called the “Lenin of the Caucasus”, “a worthy leader of Caucasian Bolshevism”, was appointed extraordinary commissar for Caucasian affairs.
In March 1918, he suppressed an attempt  Musavatist rebellion in Baku, using the local Armenian military regiment that remained in Baku upon returning from the Caucasian Front, since the railway was controlled by the Musavatists. After the suppression of the rebellion, all power in the city passed to the Council. On April 25, the Council of People’s Commissars of Baku was formed, and Shaumyan was elected its chairman and commissar of foreign affairs. Under his leadership, a number of socialist measures were carried out (nationalization of the oil industry, fisheries, the Caspian fleet, banks and printing houses, confiscation of landlords’ lands, the proposed popularization of judicial and educational work, etc.). An army was formed and Soviet order was established in the nearby areas of the city. Shaumyan kept Lenin informed of all events.  In the summer of 1918, after the establishment of British control in Baku, Shaumyan and his comrades were arrested, but on September 15, the day the Turkish regular army entered Baku, he and other commissars escaped through the efforts of Anastas Mikoyan. Shaumyan and his comrades (“26 Commissars of Baku”) were shot in September 1918 in Turkmenistan. According to testimonies, the commissars adhered to their convictions to the end and before the execution chanted “Long live communism”, “We die for communism”.