“Արյունը հոսում է առանց թշնամանքի որևէ հիմքի՝ միմյանց ոչնչացնելու համար” Թումանյանը` Օրջոնեկիձեին նամակում

1921 թվականի մարտի 14-ին Կարմիր բանակը սկսեց իր հարձակումը Երևանի վրա՝ փետրվարի 18-ին տապալված խորհրդային իշխանությունը վերականգնելու նպատակով։ 

Բոլշևիկները իրենց ձեռքում պահում էին  Դիլիջանը, Կարակլիսը և Լոռին։  Վրաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո նրանց օգնության են ուղարկվեցին կարմիր բանակի երկու դիվիզիա։  Սա անմիջապես փոխեց ուժերի հարաբերակցությունը և շրջադարձային պահ բերեց ռազմական գործողություններում։
Դաշնակցականները փորձեցին դաշինք կնքել քեմալական Թուրքիայի հետ, որը նրանց ճանաչեց որպես Հայաստանում միակ օրինական իշխանություն։
Սակայն այդ նույն օրերին Մոսկվայում տեղի ունեցավ խորհրդա-թուրքական կոնֆերանս, որն ավարտվեց 1921 թվականի մարտի 16-ին ՌԽՖՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև համաձայնագրի ստորագրմամբ։  Այն Թուրքիայի համար սահմանեց նոր հյուսիս-արևելյան սահման։  Ալեքսանդրապոլի շրջանը վերադարձվեց Հայաստանին, իսկ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը համարվեց դադարեցված։
Մարտի 18-ին Վրացյանը դիմել է Թուրքիայի կառավարությանը՝ ռազմական օգնություն ցուցաբերելու խնդրանքով։  Բայց քեմալականները, որոնք նոր էին կարեւոր պայմանագիր կնքել բոլշևիկների հետ, չէին ցանկանում բարդացնել հարաբերությունները ՌՍՖՍՀ-ի հետ։  Մարտի կեսերին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները հայ կոմունիստների պարտիզանական ջոկատների հետ միասին անցան հարձակման դաշնակցականների դեմ։  Կարմիրները վերահսկողության տակ առան Ախտա գյուղը և Ապարան և Աշտարակ քաղաքները։
Դեպքերի ականատես, հայ բանաստեղծ և գրող Հովհաննես Թումանյանը գրել է ՌԿԿ(բ) կովկասյան բյուրոյի նախագահ Գրիգորի Օրջոնիկիձեին. «Այն, ինչ մտածում են Թիֆլիսում (բոլշևիկյան կառավարություն) իրականությանը չի համապատասխանում։  Ապստամբությունը սկսվեց տարբեր շրջանների գյուղացիների շրջանում և տարածվեց Երևանում և ներգրավեց մտավորականությանը։  Մի կողմից բանվորներն ու գյուղացիները, մյուս կողմից՝ կոմունիստների զինված խմբերը զենքերը ձեռքին իրար դեմ դուրս եկան։  Արյունը հոսում է առանց թշնամանքի որևէ հիմքի՝ միմյանց ոչնչացնելու համար։  Իմ Կոմունիստները ընկերները ,  ասում էին, որ ամբողջ հեղափոխության ընթացքում իրենք ավելի անիմաստ մարտեր չեն վարել։  Այդ իսկ պատճառով խնդրում եմ ձեր հեղինակավոր միջամտությունը՝ հնարավորինս արագ դադարեցնելու արյունահեղությունը»։
Օրջոնիկիձեն Թումանյանի հեռագիրը թողել է անպատասխան։
Մարտի վերջին-ապրիլի սկզբին դաշնակցականները ջախջախվեցին 11-րդ խորհրդային բանակի ուժերից։
1921 թվականի ապրիլի 2-ին, հրետանային կրակոցից հետո, Կարմիր բանակը գրավեց Երևանը և վերականգնեց խորհրդային իշխանությունը։
Ապստամբ ուժերի մնացորդները նահանջեցին Զանգեզուր։  Ապստամբությունը մեծ մասամբ ճնշվեց, իսկ բոլշևիկները մնացին հպատակեցնելու լեռնային շրջանները։  Զանգեզուրի տիրանալու համար պայքարը շարունակվեց ևս մի քանի ամիս։  Միայն 1921 թվականի հուլիսին, լուրջ կորուստների գնով, Կարմիր բանակը ջախջախեց ապստամբներին լեռներում։  Նժդեհի հրամանատարությամբ դաշնակցական ջոկատները նահանջեցին Իրան, իսկ Զանգեզուրը խորհրդայնացվեց։

14 марта 1921 года -началось наступление Красной Армии на Еревана, для восстановление советской власти свергнутой 18 февраля. Большевики удержали в своих руках Дилижан, Караклис, Лори. На помощь им после установления советской власти в Грузии выдвинулись две дивизии РККА. Это сразу изменило соотношение сил и внесло перелом в военные действия.
Дашнаки попытались вступить в союз с кемалистской Турцией, которая признала их единственной законной властью в Армении.
Однако в те же дни в Москве проходила советско-турецкая конференция, завершившаяся 16 марта 1921 года подписанием договора между РСФСР и Турцией. Он определял новую северо-восточную границу Турции. Александропольский уезд возвращался Армении, действие Александропольского договора считалось прекращенным.
18 марта Врацян обратился к турецкому правительству с просьбой предоставить военную помощь. Но только что заключившие важный договор с большевиками кемалисты не захотели осложнять отношения с РСФСР. В середине марта части РККА совместно с партизанскими отрядами армянских коммунистов перешли в наступление против дашнаков. Красные взяли под контроль село Ахту, города Апаран и Аштарак.
Очевидец событий, армянский поэт и писатель Ованес Туманян писал председателю Кавбюро РКП(б) Григорию Орджоникидзе: «То, как думают в Тифлисе (власть большевиков), не соответствует действительности. Восстание началось среди крестьян в разных районах и распространилось до Еревана и втянуло интеллигенцию. С оружием в руках друг против друга вышли с одной стороны рабочие и крестьяне, с другой вооруженные группы коммунистов. Кровь течет без какой-либо основы для враждебности уничтожения друг друга. Друзья на войне коммунисты говорили, что во время всей революции не вели более бессмысленных боев. По этой причине прошу вашего авторитетного вмешательства, чтобы как можно скорее прекратить кровопролитие».
Орджоникидзе оставил телеграмму Туманяна без ответа.
В конце марта – начале апреля дашнаки были разгромлены силами 11-й советской армии.
2 апреля 1921 года после артиллерийского обстрела красноармейцы заняли Ереван и восстановили советскую власть.
Остатки повстанческих сил отступили к Зангезуру. Восстание в основном было подавлено, и большевикам оставалось подчинить горные районы. Боевые действия за обладание Зангезуром продолжались еще несколько месяцев. Только в июле 1921 года РККА ценой серьезных потерь разбила повстанцев в горах. Отряды дашнаков под командованием Нжде отошли в Иран, а Зангезур прошел советизацию.

On March 14, 1921, the Red Army began its offensive on Yerevan to restore the Soviet power overthrown on February 18. The Bolsheviks held Dilijan, Karaklis, and Lori in their hands. Two divisions of the Red Army advanced to their aid after the establishment of Soviet power in Georgia. This immediately changed the balance of power and brought about a turning point in military action.
The Dashnaks attempted to enter into an alliance with Kemalist Turkey, which recognized them as the only legitimate authority in Armenia.
However, at the same time, a Soviet-Turkish conference was held in Moscow, which ended on March 16, 1921, with the signing of a treaty between the RSFSR and Turkey. It defined the new northeastern border of Turkey. The Alexandropol district was returned to Armenia, and the Alexandropol Treaty was considered terminated.
On March 18, Vratsyan appealed to the Turkish government with a request to provide military assistance.  But the Kemalists, who had just concluded an important agreement with the Bolsheviks, did not want to complicate relations with the RSFSR. In mid-March, units of the Red Army, together with partisan detachments of Armenian communists, went on the offensive against the Dashnaks. The Reds took control of the village of Akhta, the cities of Aparan and Ashtarak. An eyewitness to the events, the Armenian poet and writer Ovanes Tumanyan wrote to the chairman of the Caucasian Bureau of the RCP(b) Grigory Ordzhonikidze: “What they think in Tiflis (the Bolshevik government) does not correspond to reality. The uprising began among peasants in different regions and spread to Yerevan and drew in the intelligentsia. Workers and peasants on one side, armed groups of communists on the other, came out against each other with weapons in hand. Blood flows without any basis for hostility or destruction of each other. Friends in the war, the communists said that during the entire revolution they did not wage more senseless battles.  For this reason, I ask for your authoritative intervention to stop the bloodshed as soon as possible.” Ordzhonikidze left Tumanyan’s telegram unanswered.
In late March – early April, the Dashnaks were routed by the 11th Soviet Army.
On April 2, 1921, after an artillery barrage, the Red Army occupied Yerevan and restored Soviet power.
The remnants of the rebel forces retreated to Zangezur. The uprising was largely suppressed, and the Bolsheviks had to subjugate the mountainous regions. The fighting for possession of Zangezur continued for several more months. Only in July 1921, the Red Army, at the cost of serious losses, defeated the rebels in the mountains. The Dashnak detachments under the command of Nzhdeh retreated to Iran, and Zangezur was Sovietized.

14 Mart 1921’de Kızıl Ordu, 18 Şubat’ta yıkılan Sovyet iktidarını yeniden tesis etmek amacıyla Erivan’a karşı taarruza geçti.  Bolşevikler Dilijan, Karaklis ve Lori’yi ellerinde tuttular.  Gürcistan’da Sovyet iktidarının kurulmasının ardından onlara yardım etmek üzere iki Kızıl Ordu tümeni gönderildi.  Bu durum güç dengelerini anında değiştirdi ve askeri operasyonlarda bir dönüm noktasına yol açtı.
Taşnaklar, Ermenistan’da kendilerini tek meşru otorite olarak tanıyan Kemalist Türkiye ile ittifak kurmaya çalıştılar.
Oysa aynı günlerde Moskova’da bir Sovyet-Türk konferansı toplanmış ve bu konferans 16 Mart 1921’de RSFSC ile Türkiye arasında bir antlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlanmıştır.  Türkiye için yeni bir kuzeydoğu sınırı tanımladı.  Gümrü bölgesi Ermenistan’a geri verildi ve Gümrü Antlaşması feshedilmiş sayıldı.
Vratsyan, 18 Mart’ta Türk hükümetine askeri yardım çağrısında bulundu.  Ancak Bolşeviklerle önemli bir anlaşma imzalayan Kemalistler, RSFSC ile ilişkileri zorlaştırmak istemiyorlardı.  Mart ayı ortalarında Kızıl Ordu birlikleri Ermeni komünistlerin partizan müfrezeleriyle birlikte Taşnaklara karşı saldırıya geçti.  Kızıllar, Akhta köyü ile Aparan ve Aştarak şehirlerini ele geçirdiler.
Olaylara tanıklık eden Ermeni şair ve yazar Hovhannes Tumanyan, RCP(b) Kafkas Bürosu Başkanı Grigori Ordzhonikidze’ye yazdığı mektupta şunları yazdı: “Tiflis’te (Bolşevik hükümeti) düşündükleri gerçekle örtüşmüyor.  Ayaklanma çeşitli bölgelerdeki köylüler arasında başlamış ve Erivan’a yayılarak aydın kesimi de içine almıştır.  Bir tarafta işçiler ve köylüler, diğer tarafta silahlı komünist gruplar ellerinde silahlarla birbirlerine karşı çıkıyorlardı.  Hiçbir düşmanlığa yer vermeden, birbirimizi yok etmek için kan akıyor.  Savaştaki dostlarımız, komünistler, devrim boyunca bundan daha anlamsız savaşlar vermediklerini söylediler.  Bu nedenle, kan dökülmesinin bir an önce durdurulması için yetkili müdahalenizi rica ediyorum.”
Ordzhonikidze, Tumanyan’ın telgrafını cevapsız bıraktı.
Mart sonu-Nisan başında Taşnaklar 11. Sovyet Ordusunun kuvvetleri tarafından bozguna uğratıldı.
2 Nisan 1921’de topçu ateşinin ardından Kızıl Ordu Erivan’ı işgal etti ve Sovyet iktidarını yeniden tesis etti.
İsyancı güçlerin kalıntıları Zengezur’a doğru çekildi.  Ayaklanma büyük ölçüde bastırıldı ve dağlık bölgeler Bolşeviklerin kontrolü altına bırakıldı.  Zengezur’un ele geçirilmesi için mücadele birkaç ay daha devam etti.  Ancak 1921 yılının Temmuz ayında Kızıl Ordu, ağır kayıplar pahasına da olsa isyancıları dağlarda yenilgiye uğrattı.  Njdeh komutasındaki Taşnak birlikleri İran’a çekildi, Zengezur Sovyetleştirildi.