Նրա անմիջական նախաձեռնությամբ  սկսվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշարձանի կառուցումը

1980 թվականի ապրիլի 11-ին Մոսկվայում  մահացել է հայ խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ Յակով Նիկիտայի Զարոբյանը (Հակոբ Մկրտիչի) ։ ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար 1960-66 թթ

Ծնվել է Ռուսական կայսրության Բաթումի շրջանի Արտվին քաղաքում՝ գյուղացիական ընտանիքում։ Քաղաքը Թուրքիային զիճելուց հետո ընտանիքի գլուխը՝ Մկրտիչը, կինը, երեք որդիներն ու դուստրը, իրենց ունեցվածքը բարձում են միակ էշի վրա և գաղթում Բաթում քաղաք՝ մոտ 50 կիլոմետր քայլելով։ Նավահանգստային քաղաքում բազմաթիվ հայ փախստականներ կային, ովքեր փորձում էին վերաբնակվել Դոնի Նախիջեւանում։ 1922 թվականին ընտանիքը բեռնատար վագոնով տեղափոխվում է Դոնի Նախիջեւան (այժմ՝ Դոնի Ռոստով) քաղաք։ Յակով Զարոբյանն առաջին անգամ հայրենիքում՝ Հայաստանում աշխատելու հնարավորություն ստացավ 1949 թվականին։ Ապրիլի 15-ին Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմը հրամանագիր ստորագրեց Զարոբյանին Հայկական ԽՍՀ ուղարկելու մասին՝ Հայաստանի կոմկուսի (Բոլշևիկների) Կենտկոմի տրամադրության տակ։ Յակով Զարոբյանի քաղաքական գործունեությունը Հայաստանում սկսվել է Հայաստանի կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմի վարչական մարմինների վարչության պետի պաշտոնից։ Դեռևս 1953 թվականին նրան կանչում են Մոսկվա և առաջարկում Գրիգորի Արուտունովի փոխարեն ստանձնել Հայաստանի Կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնը։ Նա հրաժարվեց, քանի որդեռ  բավական լավ չգիտեր հանրապետության առանձնահատկությունները և հայոց լեզուն։ Պաշտոնը ստանձնեց Սուրեն Թովմասյանը. 1953 թվականի նոյեմբերին Յակով Զարոբյանը նշանակվել է ՀԿԿ Կենտկոմի արդյունաբերության քարտուղարի պաշտոնում և ընտրվել ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի անդամ։ Զարոբյանի՝ Արդյունաբերության կենտրոնական կոմիտեի քարտուղարի պաշտոնում աշխատելու շրջանը շատ բեղմնավոր է եղել՝ զարգացել է երկրի արտադրությունը։ 1960 թվականի դեկտեմբերի 28-ին ՀԿԿ Կենտկոմի արտահերթ պլենումը ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար ընտրեց Յակով Նիկիտովիչ Զարոբյանին։ 1955 թվականից հանրապետությունը կանգնել է մեծ խնդրի առաջ՝ Սեւանա լճում ջրի մակարդակը սկսել է կտրուկ իջնել։ Պատճառը էներգիայի և գյուղատնտեսության կարիքների համար ջրի մշտական արտահոսքն էր և ջրի հաստության նվազման հետ կապված բացասական կենսաբանական գործընթացները։ 1961 թվականի օգոստոսի 12-ին ստորագրվել է ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի թիվ 726 որոշումը «Արփա գետի հոսքի մի մասը Սեւանա լիճ շեղելու միջոցառումների մասին՝ դրա մակարդակը բնական պայմաններին մոտ մակարդակում պահպանելու նպատակով»։ Արփա-Սևան թունելի շինարարական աշխատանքները սկսվել են 1963 թվականին և ավարտվել 1981 թվականին։ Թունելը աշխարհի ամենաերկար թունելներից մեկն է, երկարությունը կազմում է 48314 մետր։ Յակով Զարոբյանին հաջողվել է նաև Մոսկվայում համաձայնության գալ, որ Հայաստանից պահանջվի կատարել բամբակի արտադրության իր պլանը 8-րդ հնգամյա պլանի (1966-1970 թթ.) համար։ Հայ գյուղաացիները կարծում էին, որ բամբակ աճեցնելն անշահավետ է և հայկական բամբակի բերքատվությունն ու որակը նկատելիորեն ցածր է եղել, քան միջինասիական հանրապետություններում և Ադրբեջանում։ Յակով Զարոբյանն այս առնչությամբ նշել է. «Ամբողջ Հայաստանը Ուզբեկստանում մեկ սովխոզից ավելի քիչ բամբակ է արտադրել»։ Խորհրդային տարիներին Հայոց ցեղասպանության թեման տաբու էր։ Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի նախագահության (1966 թվականից՝ Բյուրոյի) շատ անդամներ խիստ զգուշավոր էին ցեղասպանության 50-րդ տարելիցի կապակցությամբ պաշտոնական միջոցառումներ անցկացնելու գաղափարից՝ վախենալով միջադեպերից և Մոսկվայի կողմից պատժամիջոցներից։ Պաշտոնական միջոցառումներ անցկացնելու համար անհրաժեշտ էր ստանալ ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախագահության (1966 թվականից՝ քաղբյուրոյի) համաձայնությունը։ ԽՄԿԿ Կենտկոմում տեղի են ունեցել մի քանի հանդիպումներ՝ առաջատար պատմաբանների մասնակցությամբ, ղեկավարության համար պատրաստվել են զեկույցներ Մոսկվայում։ 1964 թվականի ընթացքում Յակով Զարոբյանը մի քանի անգամ հանդիպել է Նիկիտա Խրուշչովի, Լեոնիդ Բրեժնևի, Անդրեյ Գրոմիկոյի, Միխայիլ Սուսլովի և Նիկոլայ Պոդգորնիի հետ։ Գրոմիկոն վախենում էր թուրքերի դժգոհությունից, որոնց հետ այն ժամանակ լավ հարաբերություններ էին հաստատվել, բայց ի վերջո համաձայնեց առաջարկներին, բայց մեկ պայմանով. «Միայն, խնդրում եմ, առանց տարածքային պահանջների»։ Նույն կարծիքին էր Անաստաս Միկոյանը։ 1964 թվականի նոյեմբերի 13-ին Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի նախագահությունը հաստատեց «1915 թվականին հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի միջոցառումների մասին» նամակի պատրաստված տեքստը։ 1966 թվականի փետրվարի 5-ին Երեւանում տեղի ունեցավ ՀԿԿ Կենտկոմի արտահերթ պլենումը, որը տեւեց 17 րոպե։ Պլեումին մասնակցում էր ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար Իվան Վասիլևիչ Կապիտոնովը։ Նա նշեց, որ Զարոբյանը կադրերի նկատմամբ պահանջկոտ չէ, ունի ոչ լիովին կոռեկտ գործելաոճ և մեթոդիկա, անհավասար վերաբերմունք բարձրաստիճան անձնակազմի նկատմամբ։ Առանց բովանդակալից քննարկման Յակով Զարոբյանն ազատվել է Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից։ Պաշտոնը ստանձնել է Անտոն Քոչինյանը։ Յակով Զարոբյանին առաջարկվել է մի քանի պաշտոն, այդ թվում՝ օտար երկրում դեսպանի պաշտոն։ Մի քանի օր անց նրան ուղարկեցին Մոսկվա՝ ԽՍՀՄ էլեկտրաարդյունաբերության փոխնախարարի պաշտոնում։ 1974 թվականին Յակով Զարոբյանին հնարավորություն տրվեց վերադառնալ Հայկական ԽՍՀ, որտեղ տեղի էր ունեցել իշխանափոխություն։ Կարեն Դեմիրճյանն ընտրվել էր Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար։ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի պաշտոնում քննարկվել է Յակով Զարոբյանի թեկնածությունը, սակայն հետագայում այդ պաշտոնը ստանձնել է Բաբկեն Սարկիսովը։ Նրա կտակի համաձայն՝ թաղվել է Երեւանի քաղաքային պանթեոնում։

11 апреля 1980 года в Москве умер Яков Никиттич  Заробян (Акоб Мкртичевич)  — армянский советский государственный и партийный деятель. Первый секретарь ЦК Коммунистической партии Армении.
По непосредственной инициативе Заробяна в Ереване на высоте Цицернакаберд началось строительство памятника жертвам геноцида армян.Родился в городе Артвин Батумской области Российской империи в семье крестьянина, после передачи города Турции — глава семьи Мкртич, жена, трое сыновей и дочь, погрузив на единственного осла свои вещи, эмигрировала в город Батуми, пройдя пешком около 50 километров. В городе-порте было много беженцев-армян, которые стремились переселиться в Нахичеван-на-Дону. В 1922 году семья в товарном вагоне переезжает в город Нахичеван-на-Дону (ныне — Ростова-на-Дону). Впервые возможность работать на родине — в Армении Яков Заробян получает в 1949 году. 15 апреля в ЦК ВКП(б) подписывается указ о направлении Заробяна в Армянскую ССР, в распоряжение ЦК КП(б) Армении. Политическая карьера Якова Заробяна в Армении начинается с должности заведующего отделом административных органов ЦК КП(б) Армении. Еще в 1953. году его вызвали в Москву и предложили занять пост первого секретаря ЦК КП(б) Армении вместо Григория Арутинова. Он отказался, поскольку недостаточно знал особенности республики и армянский язык. Должность занял Сурен Товмасян. В ноябре 1953 года Яков Заробян был назначен на должность секретаря ЦК КП Армении по промышленности, был избран членом бюро ЦК КП Армении. Период работы Заробяна в качестве секретаря ЦК по промышленности был очень плодотворным: развивалось производство страны.28 декабря 1960 года внеочередной пленум ЦК КП Армении избирает Якова Никитовича Заробяна первым секретарём ЦК КП Армении. С 1955 года перед республикой стояла большая проблема: уровень воды в озере Севан стал резко падать. Причиной были постоянные пропуски воды на энергетические и сельскохозяйственные нужды, негативные биологические процессы, связанные с уменьшением толщи воды. 12 августа 1961 года было подписано постановление Совета Министров СССР № 726 «О мероприятиях по переброске части стока реки Арпы в озеро Севан с целью сохранения его уровня на отметке, близкой к естественным условиям». Строительные работы тоннеля Арпа-Севан начались в 1963 году и закончились в 1981 году. Тоннель входит в число самых длинных тоннелей мира, его длина составляет 48 314 метров. Также Якову Заробяну удалось договориться в Москве, чтобы с Армении в 8-й пятилетке (1966—1970) сняли план по производству хлопка. Армянские земледельцы считали, что хлопок выращивать невыгодно, и не занимались этим. Урожайность и качество армянского хлопка были заметно ниже, чем в среднеазиатских республиках и Азербайджане. Яков Заробян на этот счёт отметил: «Вся Армения давала хлопка меньше, чем один совхоз в Узбекистане».В советское время тема Геноцида армян была запретной. Многие члены Президиума (с 1966 — бюро) ЦК КП Армении весьма настороженно относились к идее проведения официальных мероприятий в связи с 50-летием геноцида, опасаясь инцидентов и санкций со стороны Москвы. Нужно было добиться согласия Президиума (с 1966 — Политбюро) ЦК КПСС на проведение официальных мероприятий. Было проведено несколько совещаний в ЦК КП Армении с участием ведущих историков, подготовлены справки для руководства в Москве. В течение 1964 года Яков Заробян несколько раз встречался с Никитой Хрущёвым, Леонидом Брежневым, Андреем Громыко, Михаилом Сусловым, Николаем Подгорным. Громыко опасался недовольства турок, с которыми в тот период были установлены хорошие отношения, но в конце концов согласился с предложениями, но с одним условием: «Только, пожалуйста, без территориальных претензий». Такого же мнения придерживался Анастас Микоян. 13 ноября 1964 года президиум ЦК КП Армении одобрил подготовленный текст письма «О мероприятиях в связи с 50-летием массового истребления армян в 1915 году»,5 февраля 1966 года в Ереване состоялся внеочередной пленум ЦК КП Армении длительностью 17 минут. В пленуме участвовал секретарь ЦК КПСС Иван Васильевич Капитонов. Он отметил, что Заробян нетребователен к кадрам, что у него не совсем верный стиль и методы работы, неровное отношение к руководящим работникам. Без содержательного обсуждения Яков Заробян был освобождён от должности первого секретаря ЦК КП Армении. Должность занял Антон Кочинян. Якову Заробяну было предложено несколько должностей, в том числе должность посла в иностранном государстве. Через несколько дней он был направлен в Москву, на должность заместителя министра электротехнической промышленности СССР.В 1974 году Яков Заробян получает возможность возвратиться в Армянскую ССР, где произошла смена власти. Первым секретарём ЦК КП Армении был избран Карен Демирчян. Рассматривалась кандидатура Якова Заробяна на должность председателя президиума Верховного совета Армянской ССР, но впоследствии эту должность занял Бабкен Саркисов. Согласно своему завещанию, похоронен в Ереванском городском пантеоне.

On April 11, 1980, Yakov Nikita  Zarobyan (Hakob Mkkrtich), an Armenian Soviet state and party figure, died in Moscow. He was the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia.
On the direct initiative of Zarobyan, the construction of a monument to the victims of the Armenian Genocide began at the Tsitsernakaberd heights in Yerevan.He was born in the city of Artvin in the Batumi region of the Russian Empire into a peasant family. After the city was transferred to Turkey, the head of the family Mkrtich, his wife, three sons and daughter, loaded their belongings onto the only donkey and emigrated to the city of Batumi, walking about 50 kilometers. There were many Armenian refugees in the port city who wanted to move to Nakhichevan-on-Don. In 1922, the family moved to the city of Nakhichevan-on-Don (now Rostov-on-Don) in a freight car. Yakov Zarobyan received his first opportunity to work in his homeland, Armenia, in 1949. On April 15, the Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks) signed a decree sending Zarobyan to the Armenian SSR, at the disposal of the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia. Yakov Zarobyan’s political career in Armenia began with the position of head of the department of administrative bodies of the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia.  Back in 1953, he was summoned to Moscow and offered to take the post of First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia instead of Grigory Arutunov. He refused, since he did not know the peculiarities of the republic and the Armenian language well enough. The position was taken by Suren Tovmasyan. In November 1953, Yakov Zarobyan was appointed to the post of Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia for Industry and was elected a member of the Bureau of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. Zarobyan’s period of work as Secretary of the Central Committee for Industry was very fruitful: the country’s production developed. On December 28, 1960, the extraordinary plenum of the Central Committee of the Communist Party of Armenia elected Yakov Nikitovich Zarobyan as the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. Since 1955, the republic had been facing a big problem: the water level in Lake Sevan began to drop sharply. The reason was the constant release of water for energy and agricultural needs, and the negative biological processes associated with the decrease in the thickness of the water.  On August 12, 1961, the USSR Council of Ministers signed Resolution No. 726 “On measures to divert part of the Arpa River runoff to Lake Sevan in order to maintain its level at a level close to natural conditions.” Construction work on the Arpa-Sevan tunnel began in 1963 and ended in 1981. The tunnel is one of the longest tunnels in the world, its length is 48,314 meters. Yakov Zarobyan also managed to negotiate in Moscow that the cotton production plan for Armenia in the 8th Five-Year Plan (1966-1970) be lifted. Armenian farmers believed that cotton was unprofitable to grow and did not do so. The yield and quality of Armenian cotton were noticeably lower than in the Central Asian republics and Azerbaijan.  Yakov Zarobyan noted on this account: “All of Armenia produced less cotton than one state farm in Uzbekistan.” During the Soviet era, the topic of the Armenian Genocide was taboo. Many members of the Presidium (since 1966, the Bureau) of the Central Committee of the Communist Party of Armenia were very wary of the idea of holding official events in connection with the 50th anniversary of the genocide, fearing incidents and sanctions from Moscow. It was necessary to obtain the consent of the Presidium (since 1966, the Politburo) of the Central Committee of the CPSU to hold official events. Several meetings were held in the Central Committee of the Communist Party of Armenia with the participation of leading historians, and reports were prepared for the leadership in Moscow. During 1964, Yakov Zarobyan met several times with Nikita Khrushchev, Leonid Brezhnev, Andrei Gromyko, Mikhail Suslov, and Nikolai Podgorny.  Gromyko was afraid of the discontent of the Turks, with whom good relations were established at that time, but in the end he agreed to the proposals, but with one condition: “Only, please, no territorial claims.” Anastas Mikoyan was of the same opinion. On November 13, 1964, the Presidium of the Central Committee of the Communist Party of Armenia approved the prepared text of the letter “On the events in connection with the 50th anniversary of the mass extermination of Armenians in 1915.” On February 5, 1966, an extraordinary plenum of the Central Committee of the Communist Party of Armenia was held in Yerevan lasting 17 minutes. Secretary of the Central Committee of the CPSU Ivan Vasilyevich Kapitonov participated in the plenum. He noted that Zarobyan was undemanding of personnel, that his style and methods of work were not entirely correct, and that his attitude towards senior officials was uneven. Without a meaningful discussion, Yakov Zarobyan was dismissed from the post of First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. The post was taken by Anton Kochinyan.  Yakov Zarobyan was offered several positions, including the position of ambassador to a foreign country. A few days later, he was sent to Moscow to the position of Deputy Minister of Electrical Industry of the USSR. In 1974, Yakov Zarobyan was given the opportunity to return to the Armenian SSR, where a change of power had taken place. Karen Demirchyan was elected First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. Yakov Zarobyan’s candidacy was considered for the position of Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet of the Armenian SSR, but later this position was taken by Babken Sarkisov. According to his will, he was buried in the Yerevan City Pantheon.