Հյուսիսային Արցախի Կորուստը. Պատմության Դասեր և Անմոռաց Ցավ

1992 թվականի հունիսի 13, Հյուսիսային Արցախ`Այդ օրը, երբ արևը ծագեց պատմական  Գյուլիստանի մելիքության բլուրների վրայով, ոչ ոք չէր կարող պատկերացնել, որ այն կդառնա հայ ժողովրդի համար ողբերգության խորհրդանիշ։

1000 օր անհավասար պայքարից, սովի, զրկանքների և անդադար կռիվներից հետո Հյուսիսային Արցախը՝ պատմական Գյուլիստանի մելիքությունը, ընկավ թշնամու ձեռքը։ Այն վայրը, ուր թուրքի ոտքը դարեր շարունակ չէր կարողացել հաստատվել, այժմ դարձավ կորստի և ցավի խորհրդանիշ։ 
Հյուսիսային Արցախի անկումը միայն տարածքի կորուստ չէր։ 21,000 հայեր կորցրին իրենց տները, իրենց հայրենիքը, դառնալով հայրենազուրկ՝ առանց անգամ փախստականի կարգավիճակ ստանալու։ Նրանց տները, եկեղեցիները, դպրոցները, դարերով պահպանված մշակույթը ջնջվեցին մեկ գիշերվա ընթացքում։ Ավելի սարսափելի էր մոտ 500 շահումյանցիների անհետ կորելը։ Նրանց ճակատագիրը մինչ օրս մնում է առեղծված՝ ընտանիքների սրտերում թողնելով անբուժելի վերքեր։ 
Այդ օրը հայ ժողովուրդը կորցրեց ոչ միայն հող, այլև արժանապատվության մի մասը։ Հյուսիսային Արցախի հանձնումը դարձավ նախադեպ, որն, ցավոք, տարիներ անց կրկնվեց ամբողջ Արցախի կորստով։ Մեղավորները, ովքեր թույլ տվեցին այս ողբերգությունը, երբեք չպատժվեցին։ Պատմությունն անողոք է, և մոռացության մատնելով Հյուսիսային Արցախի դասերը՝ մենք ինքներս մեզ դատապարտեցինք նոր կորուստների։ 
Այսօր, երբ մենք հիշում ենք Հյուսիսային Արցախի անկումը, ժամանակն է վերագնահատելու մեր անցյալը։ Մենք պարտավոր ենք հիշել այն 21,000 հայրենազուրկ հայերին, այն 500 անհետ կորած հոգիներին, ովքեր իրենց կյանքը զոհաբերեցին հայրենիքի համար։ Հյուսիսային Արցախը կարող է կորած լինել քարտեզի վրա, բայց այն հավերժ կապրի մեր սրտերում՝ որպես պայքարի, դիմադրության և վերածննդի խորհրդանիշ։ 

—

Падение Северного Арцаха: Уроки Истории и Незабываемая Боль
13 июня 1992 года, Северный Арцах*
В тот день, когда солнце взошло над холмами исторического Гюлистанского меликства, никто не мог представить, что этот день станет символом трагедии для армянского народа. После 1000 дней неравной борьбы с врагом, полных голода, лишений и непрерывных боев, Северный Арцах пал. Гюлистан, земля, куда на протяжении веков не ступала нога турка, превратился в символ утраты и боли. 
Падение Северного Арцаха стало не просто потерей территории. 21 тысяча армян потеряли свои дома, свою родину, став лишенными без права на статус беженцев. Их дома, школы, церкви, веками хранимая культура были стерты с лица земли за одну ночь. Еще более ужасающим стало исчезновение около 500 жителей Шаума. Их судьба до сих пор остается загадкой, оставляя неизлечимые раны в сердцах их семей. 
В тот день армянский народ потерял не только землю, но и часть своего достоинства. Сдача Северного Арцаха стала прецедентом, который, к сожалению, спустя десятилетия повторился с утратой всего Арцаха. Виновные в этой трагедии так и не понесли наказания. История беспощадна, и забывая уроки Северного Арцаха, мы сами обрекли себя на новые потери. 
Сегодня, вспоминая падение Северного Арцаха, пришло время переосмыслить наше прошлое. Мы обязаны помнить о тех 21 тысяче лишенных родины армянах, о 500 пропавших душах, отдавших свои жизни за свободу. Северный Арцах может быть потерян на картах, но он навсегда останется в наших сердцах как символ борьбы, стойкости и возрождения. 

—

The Fall of Northern Artsakh: Lessons of History and Unforgettable Pain
June 13, 1992, Northern Artsakh*
On that day, as the sun rose over the hills of the historic Gulistan Melikdom, no one could have imagined it would become a symbol of tragedy for the Armenian people. After 1000 days of unequal confrontation with the enemy, marked by hunger, deprivation, and relentless fighting, Northern Artsakh fell. Gulistan, a land where no Turk had ever set foot for centuries, became a symbol of loss and sorrow. 
The fall of Northern Artsakh was not just a territorial loss. 21,000 Armenians lost their homes, their homeland, becoming displaced without even receiving refugee status. Their homes, churches, and centuries-old heritage were erased overnight. Even more horrific was the disappearance of approximately 500 Shahumyan residents. Their fate remains unknown, leaving unhealed wounds in the hearts of their families. 
That day, the Armenian people lost not only land but also a part of their dignity. The surrender of Northern Artsakh set a precedent that, tragically, was repeated years later with the loss of all of Artsakh. Those responsible for this catastrophe were never held accountable. History is unforgiving, and by consigning the lessons of Northern Artsakh to oblivion, we doomed ourselves to further losses. 
Today, as we commemorate the fall of Artsakh, it is time to reflect on our past. We are duty-bound to remember the 21,000 displaced Armenians, the 500 missing souls who sacrificed their lives for their homeland. Northern Artsakh may be lost on maps, but it will live forever in our hearts as a symbol of resistance, struggle, and rebirth. 

—

Şimali Artsaxın İtisi: Tarixin Dərsləri və Unudulmaz Ağı
13 İyun 1992, Şimali Artsax*
O gün tarixi Gülistan Melikliyinin təpələrində günəş doğanda heç kəs bu günün erməni xalqı üçün faciə simvoluna çevriləcəyini təsəvvür edə bilməzdi. Düşmənlə 1000 gün bərabərsiz mübarizə, aclıq, məhrumiyyət və fasiləsiz döyüşlərdən sonra Şimali Artsax düşdü. Əsrlər boyu türk ayağının dəymədiyi Gülistan torpağı itki və kədər simvoluna çevrildi. 
Şimali Artsaxın süqutu sadəcə ərazi itkisi deyildi. 21,000 erməni evlərini, vətənlərini itirərək, hətta qaçqın statusu belə almadan vətəndən kənar qaldılar. Onların evləri, kilsələri, əsrlərlə qorunan mədəniyyətləri bir gecədə yerlə-yeksan edildi. Daha dəhşətli olanı Şəhümüyandan təxminən 500 sakinin yoxa çıxması idi. Onların taleyi bu günədək məlum deyil, ailələrinin qəlblərində sağalmaz yaralar qoyub. 
O gün erməni xalqı nəinki torpaq, həm də ləyaqətinin bir hissəsini itirdi. Şimali Artsaxın təslim edilməsi presedent yaratdı ki, təəssüf ki, illər sonra bütün Artsaxın itkisi ilə təkrarlandı. Bu faciəyə səbəb olanlar heç vaxt cəzalandırılmadı. Tarix amansızdır və Şimali Artsaxın dərslərini unudaraq biz özümüzü yeni itkilərə məhkum etdik. 
Bu gün Şimali Artsaxın süqutunu xatırlayaraq keçmişimizi yenidən qiymətləndirməyin vaxtıdır. Biz 21,000 vətəndən kənar qalan ermənini, vətən uğrunda canlarını qurban verən 500 itkin ruhu xatırlamağa borcluyuq. Şimali Artsax xəritələrdə itmiş ola bilər, amma o, müqavimət, mübarizə və dirçəliş simvolu olaraq qəlblərimizdə əbədi yaşayacaq. 

—