Армянское Нагорье (арм.-Հայկական Լեռնաշխարհ[Haykakan leṙnašxarh] (Айкакакан Лернашхар) или Հայկական Բարձրավանդակ (Айкакан Бардзравандак) или Հայկական Բնաշխարհ (Айкакакан Бнашхар), Միջնաշխարհ Հայոց (Миджнашхар айоц (арм. Средний мир армян)), рус.-Армянское Нагорье , Гор Араратских, Гор Армянских, Армянских Гор, анг.- The Armenian Highland, фр.-Plateau Armenien или Armenian Plateau, нем. Das Armenische Hochland или Das Armenische Bergland).Армянское нагорье-На других языках العربية- المرتفعات الأرمنية— арабский , Беларуская – Армянскае нагор'е, Беларуская (тарашкевіца) – Армянскае нагор’е — беларуская (тарашкевіца),Български – Арменско плато — болгарский, Català – Altiplà d'Armènia, Эрмалойн акъари — чеченский,Čeština-Arménská_vysočina,Armenisches Hochland — немецкий,Αρμενικά υψίπεδα — греческий,English Armenian Highlands — английский, Esperanto -Armena Altebenaĵo, Español – Altiplano Armenio, Eesti-Armeenia mägismaa — эстонский, Euskara-Armeniar goi-ordokia — баскский, فارسی سرزمین کوهستانی ارمنستان — персидский, Français – Haut-plateau arménien — французский,עברית רמת ארמניה — иврит, हिन्दी आर्मीनिया का पठार — хинди, Hrvatski Armenska visoravan — хорватский, Magyar Örmény-felföld — венгерский, Italiano – Altopiano armeno,日本語 -アルメニア高原 — японский, ქართული – სომხეთის მთიანეთი, Қазақша Армения таулы үстірті — казахский, 한국어 아르메니아 고원 — корейский, Lietuvių Armėnijos kalnynas — литовский, Македонски – Ерменска Висорамнина, Nederlands Armeens Hoogland — нидерландский, Norsk nynorsk Det armenske høglandet — нюнорск, Norsk bokmål Det armenske høylandet — норвежский, Polski Wyżyna Armeńska — польский, Português Planalto Armênio — португальский, Srpskohrvatski / српскохрватски Armenska visoravan — сербскохорватский,Simple English Armenian Highland — Simple English, Slovenčina Arménska vysočina — словацкий, Slovenščina Armensko višavje — словенский, Српски / srpski Јерменска висораван — сербский, தமிழ தமிழ ஆர்மேனிய மேட்டுநிலங்கள் — тамильский,Татарча/tatarça Әрмән таулыгы — татарский, Українська Вірменське нагір'я — украинский, Oʻzbekcha/ўзбекча Armaniston togʻligi — узбекский, Tiếng Việt Sơn nguyên Armenia — вьетнамский,中文 亚美尼亚高原 — китайский.
1570թ. պորտուգալացի հայտնի քարտեզագիր Ֆերնան վաս Դուրադոն իր կազմած քարտեզում պատկերել է Մեծ ու Փոքր Հայքերը. այստեղ հստակ երևում է պատմական Հայաստանի ողջ տարածքը:
Քարտեզը պահվում է ԱՄՆ Հանթինգթոն քաղաքի գրադարանում: ________________________________________
In 1570, the famous Portuguese cartographer Fernand vas Dourado depicted Greater and Lesser Armenia in his map. The entire territory of historical Armenia is clearly visible here.
The map is kept in the library of the city of Huntington, USA.
Առաջի Հիշատակումները Հայաստանի մասին Շումերների Ու Բաբելոնցինեի մոտ է,Ամենահնագույն աշխարհի քարտեզնեից մեկի վրա առաջի անգամ Նկարված է Հայաստանը:Խոսք Բաբելոնյան Քարտեզի մասին է,Առաջի անգամ Հայաստանի մասին Հիշատակումը հանդիպում է Շումերների մոտ:Արատտա, շումերական սեպագրերում հիշատակվող երկիր։ Հիշատակումը կապված է Ուրուքի երկու վաղ թագավորներ Էնմերքարի և Լուգալբանդայի հետ, որոնք նաև կան Շումերի թագավորների ցանկում։
Բաբելոնյան Քարտեզ
Աշխարհի ամենահին քարտեզի պատճենը, աշխարհի ժամանակակից պետություններից միայն մեկ երկիր կա
Արատտա
Արատտա, շումերական սեպագրերում հիշատակվող երկիր։ Հիշատակումը կապված է Ուրուքի երկու վաղ թագավորներ Էնմերքարի և Լուգալբանդայի հետ, որոնք նաև կան Շումերի թագավորների ցանկում։
Արատտայի մասին տվյալները մեզ հասել են Էնմերքարի ու Լուգալբանդայի մասին վիպերգերից, ինչպես նաև Գիլգամեշին նվիրված դյուցազնավեպից։ Սեպագիր բնագրերը թվագրվում են 20-18 դարեր մ․թ․ա․։ Հավանաբար Արատտա երկիրը գոյություն է ունեցել ամենավաղը 27-րդ դարում մ․թ․ա․։ Իսկ նրա տեղի հարցում պատմաբանները մինչ օրս չունեն միասնական կարծիք։
Աշխարհագրական տեղադրություն Շումերական սեպագիր հերոսավեպերում բազմիցս հիշատակվում է, որ Արատտան բարձր լեռնային երկիր է, և Շումերն ու Արատտան կապող երեք ճանապարհ կա, որոնցից մեկը ջրային, երկուսը՝ ցամաքային։ Վիպերգում տալիս է նաև այդ ջրային ճանապարհի անունը՝ «ՈՒրուկի գետ»։ ՈՒրուկով հոսում էր միայն մեկ գետ՝ Եփրատը, և նշվում է, որ Արատտայից Շումեր գնում էին ջրային ճանապարհով, իսկ հակառակը՝ Շումերից Արատտա ցամաքային, այսինքն ջրային ճանապարհը՝ «ՈՒրուկի գետը» (Եփրատ) հյուսիսային լեռներից (Հայկական լեռնաշխարհ) դեպի ՈՒրուկի քաղաք հոսող միակողմանի վերից-վար երթևեկությամբ ջրային ուղի էր։ Այս աշխարհագրական տվյալների հիման վրա անառարկելիորեն կարելի է եզրահանգել, որ Արատտան գտնվել է Բիբլիական «Արարադի երկրում»՝ (Հայկական լեռնաշխարհ)։ Այդ են վկայում նաև Շումերից Արատտա ճանապարհին հիշատակվող տեղանունները։ Դրանցից է, օրինակ, Զամուա երկիրը։ Վերջինս Ուրմիո լճի հարավում էր (ասորեստանյան աղբյուրներում Ուրմիո լիճը կոչվում է «Զամուա երկրի ծով»), հետևաբար շարունակելով Շումեր-Զամուա գիծը՝ անխուսափելիորեն դուրս կգանք Հայկական լեռնաշխարհ։
Պատմություն Հայաստանի Մ.թ.ա. III-II հազարամյակների պատմության լուսաբանման համար անգնահատելի տեղեկություններ են հաղորդում Միջագետքի հնագույն՝ շումերական և աքքադական գրավոր հուշարձանները։ Շումերներըաշխարհի առաջին քաղաքակրթություններից մեկի ստեղծողները, մինչև Հարավային Միջագետքը յուրացնելը բնակվել են Միջագետքի հյուսիսային և Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններում։ Հեռանալով այնտեղից նրանք երկար ժամանակ պահպանել են կապը լեռնաշխարհի հետ։ Այդ իսկ պատճառով մեր լեռնաշխարհի մասին ամենավաղ հիշատակությունները գտնում ենք շումերական գրավոր հուշարձաններում։ Շումերները ստեղծեցին առաջին սեպագիրը, որը Մ.թ.ա. III-II հազարամյակի երկրորդ կեսին նրանցից փոխառեցին սեմական ծագում ունեցող աքքադացիները, իսկ հետագայում այն լայն տարածում ստացավ Առաջավոր Ասիայի երկրներում, այդ թվում՝ Վանի թագավորությունում։ Շումերական բնագրերում հիշատակվում է Արատտա երկիրը։ Արատտան Հայկական լեռնաշխարհի մինչ օրս հայտնի առաջին վաղ պետական կազմավորումն է։ Նրա մասին տեղեկությունները վերաբերում են Ք.ա. XXVIII-XXVII դարերին։
Պետական կառուցվածք Արատտան եղել է աստվածապետական (կրոնապետական կամ թեոկրատական) կարգերով երկիր։ Դա պետական կառավարման այն ձևն է, որում և´ աշխարհիկ, և´ հոգևոր ողջ իշխանությանը տիրում էր հոգևոր դասը, որն էլ Աստծո անունից իրականացնում էր իշխանությունը։ Արատտայի արքան միաժամանակ երկրի գերագույն քուրմն էր։ Երկրի ճակատագրին վերաբերող կարևոր հարցերի լուծման համար քրմապետ-արքան գումարում էր ավագների ժողով։ Հիշատակվում է երկրի գլխավոր տնտեսական պաշտոնյան, որը կոչվում էր «կառավարիչ»։ Արատտայում հիշատակվում են նաև տնտեսական ոլորտի պաշտոնյաներ՝ հարկահաններ, վերակացուներ, ինչը խոսում է երկրում արդեն որոշակի զարգացում ստացած պետական համակարգի մասին։
Տնտեսություն Մեզ են հասել տեղեկություններ նաև Արատտայի և Շումերի տնտեսական հարաբերությունների մասին։ Արատտացիները հացահատիկ և այլ երկրագործական ապրանքներ են ներմուծել և փոխարենը արտահանել մետաղներ ու թանկարժեք քարեր։ Բացի դրանից, հարավ են ուղարկել նաև շինարարական հումք՝«լեռնային քարեր»։ Շումերում որպես քաշող ուժ և փոխադրամիջոց օգտագործվել են ավանակները, Արատտայում՝ ձիերը։ Ձիերի կիրառումը տնտեսության մեջ և ռազմարվեստում բերեց աննախադեպ առաջընթացի։
Զինված ուժեր Շումերական բնագրերը տեղեկություններ են պահպանել Արատտայի բանակի և պարսպապատ մայրաքաղաքի մասին։ Դրանցից մեկի համաձայն՝ շումերական բանակը պաշարում է Արատտայի համանուն մայրաքաղաքը, սակայն մեկ տարի պաշարելով՝ չի կարողանում գրավել. «Քաղաքից տեղում էին նետեր, ինչպես անձրևն ամպերից, պարսատիկների քարերն անձրևի կաթիլների պես Արատտայի պարիսպներից թափվում էին ամբողջ տարին աղմկոտ սուլոցով։ Օրերն անցնում էին, ամիսները` երկարում, տարին բոլորեց մի ամբողջ շրջան»։
Մշակույթ Արատտայի մասին կարևորագույն տեղեկություններից մեկն Արատտայում սեփական գրի գործածության փաստն է, ինչն ապացուցվում է նաև Հայկական լեռնաշխարհից հայտնաբերված Մ.թ.ա. III-II . III հազարամյակի մեհենագիր հուշարձաններով, որոնք դեռևս վերծանված չեն։ Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ Արատտայի հիշատակության ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհը միավորված էր մեկ մշակութային գոտում, որը հնագիտական գրականության մեջ ընդունված է կոչել Հայաստանի վաղ բրոնզիդարյան մշակույթ։
Դիցարան
Աստված Այ(Հայ) և Աստծո թոռնուհի Այ(Հայ) – Այա(Հայա)
Հայտնի է, որ Հայկական լեռնաշխարհի հետ էր կապվում իմաստության և տիեզերական ջրերի աստված Հայ(ա) ի պաշտամունքը, որի անվանումը հավանաբար որոշ առնչություններ ունի ուրարտական և հայկական դիցարաններում պահպանված Հալդի և Հայկ անվանումների հետ։ Դիցերի շաքում էր դասվում նաև Շումերի հիշարժան տրուհիներից՝ Ինաննան, որն ըստ հիշատակումների, իր ծագումով սերում էր Արատտայից և հանդիսանում նաև՝ նրա հովանավորը (ենթադրվում է, որ Հայկական լեռնաշխարհի և նրա հարակից երկրների հին պանթեոններում ընդունված Նանե կամ Նանա աստվածուհու նախնական անվանական տարբերակն է)։ Շումերական դիցավեպերում հիշատակվում են նաև Արատտայի Դումուզի և Գեշտինաննա (եղբայր և քույր) դիցերը, որոնց անունները հին հայկական պանթեոնում պահպանվել են Դեմիտր և Գիսանե/Գիսաննա անվանումներով։
Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э
Первые упоминания об Армении встречаются у шумеров и вавилонян. Армения впервые изображена на одной из древнейших карт мира. Речь идёт о вавилонской карте. Первое упоминание об Армении встречается у шумеров. Аратта – страна, упомянутая в шумерской клинописи. Это упоминание связано с двумя ранними царями Урука, Энмеркаром и Лугальбандой, которые также входят в шумерский список царей.
Вавилонская карта
Копия древнейшей карты мира, единственное из современных государств мира.
Аратта
Аратта – страна, упомянутая в шумерской клинописи. Упоминание связано с двумя ранними царями Урука – Энмеркаром и Лугальбандой, которые также включены в шумерский список царей.
Сведения об Аратте дошли до нас из гаданий об Энмеркаре и Лугальбанде, а также из эпоса, посвящённого Гильгамешу. Клинописные оригиналы датируются XX–XVIII веками до нашей эры. Аратта, вероятно, существовала не ранее XXVII века до нашей эры. И у историков до сих пор нет единого мнения о её местоположении.
Географическое положение В шумерских клинописных эпосах неоднократно упоминается, что Аратта – высокогорная страна, и что между Шумером и Араттой существуют три пути: один водный и два сухопутных. Випергум также называет этот водный путь «рекой Урука». Через Урук протекала только одна река – Евфрат. Известно, что люди шли из Аратты в Шумер по воде, а из Шумера в Аратту – по суше. Водный путь, то есть «река Урука» (Евфрат), представлял собой односторонний водный путь, текущий с северных гор (Армянского нагорья) к городу Урук. Исходя из этих географических данных, можно с уверенностью заключить, что Аратта находилась в библейской «земле Арарад» (Армянском нагорье). Об этом же свидетельствуют и топонимы, упоминаемые на пути из Шумера в Аратту. Одной из них является, например, страна Замуа. Последняя находилась к югу от озера Урмио (в ассирийских источниках озеро Урмио называется «морем страны Замуа»), поэтому, продолжая линию Шумер – Замуа, мы неизбежно дойдем до Армянского нагорья.
История Древние шумерские и аккадские письменные памятники Месопотамии предоставляют бесценную информацию для освещения истории Армении III–II тысячелетий до нашей эры. Шумеры, создатели одной из первых цивилизаций в мире, до освоения Южной Месопотамии обитали в северных районах Месопотамии и южных районах Армянского нагорья. Уйдя оттуда, они долгое время поддерживали связь с нагорьем. Именно поэтому самые ранние упоминания о нашем нагорье встречаются в шумерских письменных памятниках. Шумеры создали первую клинопись, которую заимствовали у них аккадцы семитского происхождения во второй половине III–II тысячелетий до нашей эры, а впоследствии она получила распространение в странах Центральной Азии, включая Ванское царство. В шумерских оригиналах упоминается страна Аратта. Аратта — первое известное на сегодняшний день раннегосударственное образование на территории Армянского нагорья. Сведения о ней относятся к XXIII–XXVII векам до н.э.
Государственное устройство Аратта была страной с теократическим (теократическим или теократическим) строем. Это форма государственного устройства, при которой вся светская и духовная власть принадлежала духовенству, действовавшему от имени Бога. Царь Аратты был также верховным жрецом страны. Для решения важных вопросов, касающихся судьбы страны, жрец-царь созывал собрание старейшин. Упоминается главный экономический чиновник страны, которого называли «губернатором». В Аратте упоминаются также должностные лица в сфере экономики – сборщики налогов, надзиратели, что говорит о государственном устройстве, уже достигшем определённого уровня развития в стране.
Экономика До нас также дошли сведения об экономических отношениях Аратты с Шумером. Аратта импортировала зерно и другие сельскохозяйственные продукты, а экспортировала металлы и драгоценные камни. Кроме того, они отправляли на юг строительное сырье – «горные камни». В Шумере в качестве тягловой силы и средства передвижения использовались ослы, а в Аратте – лошади. Использование лошадей в экономике и военном деле привело к беспрецедентному прогрессу.
Вооруженные силы Шумерские рукописи сохранили сведения о войске Аратты и её окружённой стенами столице. Согласно одной из них, шумерское войско осадило одноимённую столицу Аратту, но после года осады не смогло её взять. «Стрелы летели из города, словно дождь из туч, камни пращей, словно капли дождя, с шумным свистом падали со стен Аратты круглый год. Дни шли, месяцы удлинялись, год завершал целый цикл».
Культура Одним из важнейших сведений об Аратте является факт использования в Аратте собственной письменности, что подтверждается также клинописными памятниками III–II тысячелетий до н. э., обнаруженными на Армянском нагорье и до сих пор не расшифрованными. Интересен также тот факт, что в период упоминания Аратты Армянское нагорье было объединено в единую культурную зону, которую в археологической литературе принято называть культурой ранней бронзы Армении.
Դիցարան
Бог Ай(Хай) и внучка Бога Ай(Хай) – Айя(Хая)
Известно, что Армянское нагорье было связано с культом бога мудрости и космических вод Хай(а), имя которого, вероятно, связано с именами Халди и Айк, сохранившимися в урартской и армянской мифологии. Среди богов была и одна из памятных шумерских богинь – Инанна, которая, согласно упоминаниям, была родом из Аратты и также являлась её покровительницей (предполагается, что она является первоначальным номинальным вариантом богини Нанэ или Нана, принятым в древних пантеонах Армянского нагорья и соседних с ним стран). В шумерских мифах упоминаются также боги Аратты Думузи и Гештинанна (брат и сестра), чьи имена сохранились в древнеармянском пантеоне под именами Демитр и Гисане/Гисанна.
Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э
The First Mentions of Armenia are in the Sumerians and Babylonians. Armenia is first depicted on one of the oldest maps of the world. It is about the Babylonian Map. The first mention of Armenia is found in the Sumerians. Aratta, a country mentioned in Sumerian cuneiform. The mention is associated with two early kings of Uruk, Enmerkar and Lugalbanda, who are also in the Sumerian king list.
Babylonian Map
Copy of the oldest map of the world, only one of the modern states in the world
Aratta
Aratta, a country mentioned in Sumerian cuneiform. The mention is associated with two early kings of Uruk, Enmerkar and Lugalbanda, who are also included in the Sumerian king list.
Information about Aratta has come down to us from the vipers about Enmerkar and Lugalbanda, as well as from the epic dedicated to Gilgamesh. The cuneiform originals date back to the 20th-18th centuries BC. Aratta probably existed no earlier than the 27th century BC. And historians still do not have a common opinion about its location.
Geographical location Sumerian cuneiform epics repeatedly mention that Aratta is a high mountainous country, and that there are three roads connecting Sumer and Aratta, one of which is water, two are land. Vipergum also gives the name of this water road as the “River of Uruk”. Only one river, the Euphrates, flowed through Uruk, and it is noted that people went from Aratta to Sumer by water, and vice versa, from Sumer to Aratta by land, that is, the water road, the “River of Uruk” (Euphrates) was a one-way up-down waterway flowing from the northern mountains (Armenian Highlands) to the city of Uruk. Based on this geographical data, it can be indisputably concluded that Aratta was located in the Biblical “Land of Ararad” (Armenian Highlands). This is also evidenced by the place names mentioned on the way from Sumer to Aratta. One of them is, for example, the country of Zamua. The latter was south of Lake Urmio (in Assyrian sources, Lake Urmio is called the “sea of the country of Zamua”), therefore, continuing the Sumer-Zamua line, we will inevitably reach the Armenian Highlands.
History The ancient Sumerian and Akkadian written monuments of Mesopotamia provide invaluable information for illuminating the history of Armenia in the III-II millennia BC. The Sumerians, the creators of one of the first civilizations in the world, lived in the northern regions of Mesopotamia and the southern regions of the Armenian Highlands before mastering Southern Mesopotamia. Having left there, they maintained contact with the highlands for a long time. That is why the earliest mentions of our highlands are found in Sumerian written monuments. The Sumerians created the first cuneiform script, which was borrowed from them by the Akkadians of Semitic origin in the second half of the 3rd-2nd millennium BC, and later it became widespread in the countries of Central Asia, including the Kingdom of Van. The Sumerian originals mention the country of Aratta. Aratta is the first early state formation known to date in the Armenian Highlands. Information about it dates back to the 28th-27th centuries BC.
State structure Aratta was a country with a theocratic (theocratic or theocratic) order. This is a form of state government in which all secular and spiritual power was held by the clergy, who exercised power in the name of God. The king of Aratta was also the supreme priest of the country. To resolve important issues concerning the fate of the country, the priest-king convened a meeting of elders. The country’s chief economic official, who was called the “governor”, is mentioned. Aratta also mentions officials in the economic sphere – tax collectors, overseers, which speaks of a state system that has already reached a certain level of development in the country.
Economy We have also received information about the economic relations between Aratta and Sumer. The Arattaans imported grain and other agricultural products and exported metals and precious stones in return. In addition, they also sent building raw materials to the south – “mountain stones”. Donkeys were used as a means of traction and transportation in Sumer, while horses were used in Aratta. The use of horses in the economy and military art led to unprecedented progress.
Armed forces Sumerian manuscripts have preserved information about the army of Aratta and its walled capital. According to one of them, the Sumerian army besieged the capital of the same name in Aratta, but after a year of siege, it was unable to capture it. “Arrows were shot from the city, like rain from the clouds, the stones of the slings, like raindrops, fell from the walls of Aratta with a noisy whistle all year round. The days passed, the months lengthened, the year completed a whole cycle.”
Culture One of the most important pieces of information about Aratta is the fact of the use of its own script in Aratta, which is also proven by the cuneiform monuments of the 3rd-2nd millennium BC discovered in the Armenian Highlands, which have not yet been deciphered. Also interesting is the fact that during the period of Aratta’s mention, the Armenian Highlands were united in a single cultural zone, which in archaeological literature is commonly called the Early Bronze Age culture of Armenia.
Դիցարան
God Ai(Hay) and God’s granddaughter Ai(Hay) – Aya(Haya)
It is known that the Armenian Highlands were associated with the worship of the god of wisdom and cosmic waters, Hay(a), whose name probably has some connection with the names Haldi and Hayk preserved in Urartian and Armenian mythology. Among the gods was also one of the memorable Sumerian goddesses, Inanna, who, according to references, was originally from Aratta and was also its patron (it is assumed that she is the initial nominal version of the goddess Nane or Nana adopted in the ancient pantheons of the Armenian Highlands and its neighboring countries). Sumerian myths also mention the gods Dumuzi and Geshtinanna (brother and sister) of Aratta, whose names have been preserved in the ancient Armenian pantheon under the names Demitr and Gisane/Gisanna.
Հին աշխարհ մթա 2107 թ.- Ancient world bce 2107- Древний Мир , 2107 год д.н.э
нинешние времена Гугарки и Кхарджк (на грузнском лад Клареджи) в составе Грузии
Պատմական Գուարքի տարածքը նշված է կարմիրով (մինչև 1955 թվականը այս հատվածի բնակչությունը հայեր էին, բայց հետո Ստալինի հրամանով տեղի հայերը աստիճանաբար սկսեցին փոխել իրենց ազգանունները վրացական ոճով՝ ավարտվելով վրացական «Շվիլի», «Ձե» և այլն բառերով):
Խարդկայի (Կլարեջի՝ ժամանակակից Աջարիայում) տարածքը նշված է կարմիրով:
Հյուսիսային Բագրատունիները Անիի թագավորության պետական համակարգում Մհեր Հակոբյան
Աշխատանքը նվիրվում է հազար ու մեկ եկեղեցիների քաղաքի, մեր փառապանծ Անի մայրաքաղաքի 1050 ամյակին:
975 թ-ին, ի պատասխան Կախեթիի իշխանության բանակի արշավանքի դեպի Քարթլի, այսինքն դեպի Վրաստանի կենտրոնական շրջաններ, Արտանուջի թագավորության բանակը Դավիթ II Մեծ արքայի (961-1000) գլխավորությամբ արշավի դուրս եկավ և ստիպեց կախեթցիներին նահանջել: Հենց այստեղ էլ տեղի ունեցավ ժամանակակիցներից շատերի կողմից աննկատ մնացած մի դրվագ, որը, սակայն, խորը հետք էր թողնելու տարածաշրջանի պետական բոլոր միավորների հետագա ճակատագրում և ազդելու էր տարածաշրջանի առանց բացառության բոլոր ազգերի ճակատագրի վրա` փոքրահասակ Բագրատ Բագրատունին, ապագա արքա Բագրատ I-ը (III), Քարթլիի կառավարիչ Բագրատ Փոքրի (958-975) թոռը, ինչպես նաև Գուրգեն Բագրատունու և Աբխազական թագավորության արքա Գեորգի II-ի (916-955) քույր Գուրունդուխտի տղան, ճանաչվեց Քարթլիի կառավարիչ:
Տարածաշրջանի պատմության մեջ այս դրվագը հեղափոխական հետևանքներ ունեցավ, ինչին էլ հենց նվիրված է լինելու մեր փոքրիկ ուսումնասիրությունը:
Հյուսիսային Բագրատունիներ (իրականություն և լեգենդներ)
975 թ-ին փոքրահասակ Բագրատ Բագրատունին, ապագա արքա Բագրատ I-ը (III) [1], Քարթլիի կառավարիչ Բագրատ Փոքրի (958-975) թոռը, ինչպես նաև Գուրգեն Բագրատունու և Աբխազական թագավորության արքա Գեորգի II-ի (916-955) քույր Գուրունդուխտի տղան, ճանաչվեց Քարթլիի կառավարիչ:
“Հայոց թագավորություն” և “Վրաց թագավորություն”, “հայ ու վրաց ժողովուրդների միասնական պայքար արտաքին նվաճողների դեմ X-XI դարերում”, “Հայ Բագրատունիներ” և “Վրաց Բագրատունիներ”, այս ու նման հարցերով վերջին հարյուրամյակում տասնյակ ուսումասիրություններ են լույս տեսել և դրանց հասարակ թվարկումն իսկ առանձին ուսումնասիրության թեմա է, սակայն, ինչքան էլ զարմանալի է, դրանցում գրեթե բոլորում էլ առկա է նույն սկզբունքային սխալը: Հիանալի կերպով վերլուծելով ժամանակի քաղաքական և Բագրատունիների տոհմի պատմությունը, միաժամանակ, սակայն, գրեթե բոլոր այդ ուսումնասիրությունները համառ հետևողականությամբ տուրք էին տալիս միևնույն սխալին և կրկնում էին այն` բարդ երևույթը ձգտելով լուսաբանել պարզեցված ձևով և, աչքաթող անելով հայականության հատկանիշների առկայությունը այս գահատոհմի առաջին տիրակալների մոտ, ներկայացնելով այս տոհմի ներկայացուցիչներին որպես ազգությամբ վրացիների:
Խնդիրը հատկապես տենդենցիոզ բնույթ ստացավ ԽՍՀՄ տարիներին, երբ ամեն կերպ ընդգծվում էր վրաց ազգի տիտղոսային բնույթը Վրաստանում և փորձ էր անում որպես վրացի ժողովրդի պատմության բաղկացուցիչ մաս ներկայացնել հարևան ազգերի պատմությունը: Ներկայումս աբխազ գիտնականները լուրջ քայլեր են անում սեփական պատմությունը վերադարձնելու ուղղությամբ [2], սակայն, ըստ էության բռնած լինելով ճիշտ ուղղություն և որպես հիմնական ուսումնասիրության առարկա ունենալով Աբխազիայի պատմության վերականգնումը ու ազատումը վերջինիս որպես վրացական պատմություն ներկայացնելու միտումից, միաժամանակ, սակայն, աչքաթող են անում հայոց պատմության հետ կապված մի շարք կարևոր հարցեր: Մասնավորապես, արդարացի կերպով նշելով, որ Բագրատ I-ը (III) ըստ էության ամենից առաջ եղել է աբխազների, հետո նոր միայն վրացիների արքա, այս գիտնականները Բագրատի տոհմը, այսինքն Բագրատունիներին, առանց հարցի մեջ առանձնապես խորանալու հաճախ համարում են վրացական: Այս առումով ուրախալի է նշել, որ մի շարք աբխազ գիտնականներ այնուհանդերձ զերծ են մնում նման սխալից և ընդգծում են Բագրատունիների հայականությունը [3]: Սույն փոքրիկ ուսումնասիրությունը նվիրված է լինելու հետաքրքիր և մեր պատմության մեջ դժբախտաբար այդպես էլ վերլուծության չենթարկված հարցինԲագրատունիների հյուսիսային ճյուղի ազգային պատկանելությանը և դրա տրանսֆորմացիաներին: Հաշվի առնելով խնդրի բարդ ու բազմաստիճան բնույթը, ավելորդ չի լինի, եթե մեր ուսումնասիրությունը սկսենք մի փոքր հեռվից, այն արժանահիշատակ պահից, երբ Մարզպանական Հայաստանի առաջատար տոհմերից մեկը հանդիսացող Բագրատունիները առաջին անգամ ըստ էության բաժանվեցին երկու ճյուղի, որոնցից գլխավորին մենք այսուհետ կկոչենք ուղղակի “Բագրատունիներ”, իսկ Հայաստանի հյուսիսայի տարածքներում և Վրաստանում մեծ ազդեցության հասած մյուս ճյուղին էլ “Հյուսիսային Բագրատունիներ”:
523 թ-ին Իբերիայում բռնկվեց հերթական ապստամբությունը Պարսից թագավորության դեմ, որի պարտությունից հետո Իբերիայի արքա Դաչին (491-523) գահընկեց արվեց, իսկ Իբերիայի թագավորությունը կտրուկ թուլացավ: Արդեն Դաչիի որդի Բակուր IV-ը (523 – մոտ 540), վերջինիս որդի Փարսման V-ը (մոտ 540-558), սրա եղբոր տղա Փարսման VI-ը (մոտ 558-565) և վերջինիս որդի Բակուր V-ը (մոտ 565-570) տեղի կենտրոնախույս ֆեոդալական ուժերի հզորացման ու Պարսից թագավորության ահագնացող ճնշման պայմաններում ըստ էության զրկված էին որևէ իրական իշխանությունից:
Միաժամանակ, արդեն սկսած Բակուր IV-ի կառավարման սկզբից, Պարսից թագավորությունը սկսեց ավելի ու ավելի մեծ տեղ հատկացնել Տայք և Գուգարք նահանգներում հսկայական կալվածքների տեր Բագրատունիներին, ձգտելով ի դեմս նրանց ոչ միայն ուղղորդել Իբերիայի վերջին արքաների դեմ հանդես եկող կենտրոնախույս ուժերին, այլև Բագրատունիների միջոցով վերջիններիս դեմ ստեղծել հզոր մի հակակշիռ: Այս պայմաններում VI դարի սկզբերից սկսած Բագրատունիները աստիճանաբար հասնում են մեծ հզորությանիրենց փաստացի ազդեցությունը տարածելով նաև Տայքից ու Գուգարքից հյուսիս ընկած վրացական տարածքների վրա, որտեղ սեփական արքաներից դժգոհ վրաց իշխանները ավելի շատ հակված էին ենթարկվել ոչ թե իրենցից բարձր դիրք ունեցող միապետին, այլ թեև իրենցից հզոր, սակայն այնուհանդերձ ըստ էության իրենցից յուրաքանչյուրին հավասար կարգավիճակ ունեցող Բագրատունիներին:
Զարգացած ֆեոդալական հասարակական հարաբերություններով պայմանավորված տեղայնական ուժերի հզորացման և կենտրոնական իշխանության թուլացման անխուսափելի այս գործընթացը իր տրամաբանական վախճանին հասավ 570 թ-ին, երբ Պարսից արքա Խոսրով I-ը (531-579) գահընկեց արեց Իբերիայի վերջին արքա Բակուր V-ին, սակայն միաժամանակ էլ, ստեղծված ռազմաքաղաքական պայմաններում չզգալով իրեն բավարար ամուր, Վրաստանի տարածքի կառավարումը թողեց տեղական իշխաններին: Առաջացած իշխանության վակումի այս պայմաններում Վրաստանի էրիսմտավար (իշխանաց-իշխան) հռչակվեց Վախթանգ I Գորգասալի (446-491) աղջկա և Սմբատ Բագրատունու (482 – մոտ 505) որդուԳուրգեն-Գուարմ Բագրատունու (527-532), որդի Բագրատի (532-568) տղան Գուրգեն-Գուարամ Բագրատունին (568-595), որը դրա հետ միաժամանակ էլ Հուստինոս II-ից (565-578) ստացավ կյուրողապատի կոչում [1]:
Սրանով. ա) դե-յուրե ամրագրվեց արդեն կես դարից ավել դե-ֆակտո գոյություն ունեցող վիճակըԲագրատունիների առաջնայնության հաստատումը Վրաստանում: բ) Բագրատունիների կրտսեր ճյուղը Հյուսիսային Բագրատունիները, ձեռք բերեցին իրենց գլխավոր ճյուղին քիչ զիջող հզորություն: Այսպիսով արդեն VI դարի վերջերից ստեղծվեց մի վիճակ, երբ Բագրատունիները իրենց հզորությամբ առաջնայինը դարձան ոչ միայն Մարզպանական Հայաստանում, այլև ողջ Անդրկովկասում: Այս վիճակը պահպանվեց մինչև արաբական իշխանության դեմ 736-737 թվականներին բռնկված ապստամբությունը, որի ավարտից հետո Հյուսիսային Բագրատունիները կտրուկ թուլացան [2]: Հյուսիսային Բագրատունիները իրենց դիրքերը կարողացան վերականգնել միայն մի քանի տասնամյակ անց, ի դեմս Հյուսիսային Բագրատունիների նորացված ճյուղի [3]: Հենց Հյուսիսայի Բագրատունիների նորացված այս ճյուղն էր, որ հետագայում հիմք էր դնելու այսպես կոչված. “Վրաց թագավորության”-ը: Հաշվի առնելով, որ այս թագավորության քաղաքական կենտրոնը հանդիսանում էր Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Կղարջք գավառում գտնվող Արտանուջ քաղաքը, գտնում ենք, որ այսուհետ միանգամայն հիմնավորված կլինի, որ այս թագավորությունը կոչենք. “Արտանուջի թագավորություն”:
Արտանուջի թագավորությունը, Հյուսիսային Բագրատունիների հայկական այս թագավորությունը, որը հիմք ուներ դեռևս 782 թվականին Աշոտ Ատրներսեհի Բագրատունու (782-786` համիշխան, 786-826) ստեղծած իշխանությունը [4] և որում կառավարում էր Հյուսիսային Բագրատունիների նորացված ճյուղը, տարբեր ժամանակներում և տարբեր չափով ընդգրկել է Մեծ Հայքի Տայք նահանգը, Բարձր Հայքի հյուսիսային գավառները, Գուգարք նահանգի կենտրոնական ու արևմտյան, Փոքր Հայք նահանգի արևելյան գավառները, ինչպես նաև նախկին Իբերիայի թագավորության տարածքի զգալի մասը:
Մեր պատմագիտության կողմից այս թագավորությունը առանց բացառության և ավանդականորեն համարվել է վրացական ու ընկալվել ամենից առաջ որպես վրացական պետականության արտահայտություններից մեկը: Ավելին, այս թագավորության պատմությունը, որպես վրացական թագավորության պատմություն, հայ պատմագիտության կողմից համառորեն չի ուսումնասիրվել: Այն երբեք չի դիտարկվել որպես հայ ժողովրդի պատմության բաղկացուցիչ մաս, իսկ նրա մասին բացառիկ հիշատակումներ արվել են միայն ընդգծելու համար վերջինիս “վրացականություն”-ը և դա այն դեպքում, երբ նրանում “վրացական” կարող է համարվել լավագույն դեպքում միայն այն, որ նրա բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը կազմող հայերի մի մասը եղել է վրացադավան:
Ավելին, “ժողովուրդների բարեկամության” տեսականորեն հիասքանչ, սակայն գործնականում անիրագործելի գաղափարը ամեն կերպ ընդգծել և փառաբանել ձգտող սովետահայ պատմագիտությունը կառուցել է հսկայական, սակայն լիովին սնանկ ու հակագիտական մի տեսություն, որը նպատակ ունի ցույց տալ այս ժամանակաշրջանում “Հայոց և Վրաց թագավորությունների համագործակցություն”-ը: Սակայն այս տեսությունը սեփական պատմական հիմնավորվածության տեսանկյունից ուղղակի ծիծաղելի է, քանի որ իրականում… համագործակցում էին երկու Հայկական թագավորություններ, ի դեմս Անիի թագավորության և նրա վասալ Արտանուջի թագավորության, և այստեղ որևէ “վրացական” երևույթ ուղղակի բացակայում է:
Ընդհանրապես պետության և մասնավորապես միջնադարյան պետության էությունը բնորոշող կարևորագույն հատկանիշներից է. ա) այն տարածքը, որի վրա գտնվում է այդ պետությունը, բ) այն ժողովուրդը, որը բնակվում է այդ պետության մեջ, գ) այն կառավարական տոհմը, որը իշխում է այդ պետությունում, դ) այն պաշտոնական խորհրդանիշները, որոնք ընդունված են այդ պետության մեջ:
ա) Արտանուջի թագավորությունը գտնվում էր Հայաստանում: Սա այնքան ակնհայտ փաստ է, որ միայն ամեն կերպ “ժողովուրդների բարեկամության” կյանքից կտրված գաղափարը իդեալականացնող ու դրա կեղծ փայլից կուրացած պատմաբանները, ինչպես նաև վրացական ազգայնամոլությունը քարոզող և ողջ Հյուսիսային Հայաստանը (Գուգարքը, Տայքը, Բարձր Հայքի և Արարատի հյուսիս-արևելյան գավառները) “վրացական տարածք” հռչակած վրաց ազգայնամոլները կարող են հակառակը պնդել: Լիակատար պարզության համար նշենք, որ այս թագավորությունը հիմնականում ընդգրկում էր Հայաստանի Գուգարք և Տայք նահանգները, ինչպես նաև Բարձ Հայքի մի մասը: Այլ հարց է, որ հզոր այս թագավորությունը անառարկելի ազդեցություն ուներ ողջ Վրաստանում և X դարում վիճարկում էր առաջնությունը վրացական տարածքների վրա Աբխազական թագավորության հետ, բայց նույնիսկ այս դեպքում էլ Անիի թագավորության վասալ այս թագավորությունը ընդամենը հանդիսանում էր իր սյուզերենի կամքի իրագործողը հյուսիսային տարածքներում,
բ) Արտանուջի թագավորության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը հայեր էին: Սա ևս ակնհայտ փաստ է, քանի որ այդ մասին են վկայում նույնիսկ այժմ թուրքական վայրագությունները, ինչպես նաև վրացական պաշտոնական ու ոչ պաշտոնական վերաձևումները վերապրած և մատնանշված ողջ այդ տարածքում ցրված խաչքարները, վանքերը ու ամրոցները` իրենց ողջ ճարտարապետական և տոպոնոմիական առանձնահատկություններով: Բացի այդ Գուգարքի հյուսիսի, որպես Հայաստանի հյուսիսային սահմանի մասին են վկայում այնպիսի սկզբնաղբյուրներ, ինչպիսիք են Ստրաբոնը, Մովսես Խորենացին, Փավստոս Բյուզանդը, Ղազար Փարպեցին, Անանիա Շիրակացին և այլոք [1],
գ) Արտանուջի թագավորությունում իշխում էր իր ողջ գործունեությամբ տիպիկ հայ հանդիսացած, ինչպես նաև Հայաստանի ու հայերի շահերի պաշտպանության համար հոգևոր, աշխարհիկ և ռազմական ոլորտում հսկայական ավանդ ներդրած Բագրատունիների տոհմը:
Այս ակնհայտ փաստը ևս անտեսվել է [2]:
Ավելին, վրաց ազգայնամոլները, ծիծաղելիորեն վերափոխելով պատմությունը, անտեսելով հայկական սկզբնաղբյուրների ուղղակի վկայությունները և դրա փոխարեն հիմք ընդունելով սեփական պատմականության տեսանկյունից լիովին անհիմ երկու լեգենդ, ճգնում են ապացուցել, որ Արտանուջի թագավորությունում իշխած Բագրատունիները ուղղակիորեն սերում են իրենց հրեա նախնիներից, որևէ կապ չունեն իրենց հիմնական ճյուղի հետ և նրանցում որևէ հայականություն ուղղակի բացակայում է: Այսպես.
ըստ առաջին լեգենդի, որը մեզ է փոխանցում Կոստանդին Ծիրանածինը, Արտանուջի թագավորության Բագրատունիները սերել են Իսրայել-Հուդայի թագավորության արքա Դավթից (մ.թ.ա. մոտ 1012-972) և Իբերիա են գաղթել V դարի վերջում կամ VI դարի սկզբում: Սակայն ողջ այս լեգենդի ծիծաղելիությունը կայանում է նրանում, որ դրանում դեմքի լիովին լուրջ արտահայտությամբ ապացուցվում է, որ 500 տարում (V դարի վերջից կամ VI դարի սկզբից մինչև Կոստանդին Ծիրանածինի ապրած ժամանակաշրջանը` X դարի կես) Իբերիայում գոյություն է ունեցել Բագրատունիների ընդամենը… երեք սերունդ:
ըստ երկրորդ լեգենդի, որը փոխանցում է “Քարթլիս Ցխովրեբա”-ն [3], Բագրատունիների նախահայրը Սողոմոն անունով մի հրեայի որդի էր, որը ազգակցական կապ է ունեցել սուրբ Հովսեփի եղբայր Կլեոպասի հետ: Կլեոպասից 27 սերունդ հետո` VI դարի կեսերին Սողոմոնի յոթ որդիները գալիս են Եկեղյաց գավառում իշխող Ռաքել թագուհու մոտ և մկրտվում: Դրանից հետո այս յոթ եղբայրներից երեքը խնամիական կապեր են հաստատում հայ թագավորական տան հետ, իսկ մնացած չորսը հաստատվում են Հայաստանի հյուսիսային նահանգներում: Առաջին հայացքից ավելի կոռեկտ տեսք ունեցող այս լեգենդը ևս իրականում պատմականորեն լիովին սնանկ է, քանի որ Բագրատունիները, և դա ժխտելը ուղղակի հակագիտական է, Հայաստանում գոյություն են ունեցել VI դարից շատ ու շատ առաջ: Իր հերթին Եկեղյաց գավառում VI դարում իշխած որևէ Ռաքել թագուհու մասին որևէ փաստ հայտնի չէ և այստեղ ակնհայտորեն տեղի է ունեցել գիտակցված կամ պատահական խեղաթյուրում:
Իսկ այժմ ծանոթանանք Հյուսիսային Բագրատունիների տոհմաբանության հայկական տարբերակին:
Այս տարբերակը առավել ամբողջական տեսքով պահպանվել է Վարդան Արևելցու մոտ, ըստ որի. “Այդ ժամանակ (VIII դարի երկրորդ կես – Մ.Հ.) իսմայելացիների մոտ (Արաբական խալիֆությունում – Մ.Հ) առաջացավ մեծ խառնաշփոթ: Հայաստանը մի քիչ հանգստացավ և հայ նախարարները սկսեցին ուժեղանալ իրենց կալվածքներում: Իսմայելացիների առաջնորդը (խալիֆը – Մ.Հ.) Աշոտ Պատրիկի (Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունու (726-748) – Մ.Հ.) որդի Վասակի (Վասակ Բագրատունու – Մ.Հ.) տղա Ատրներսեհի (Ատրներսեհ Բագրատունու (782-786համիշխան) – Մ.Հ.) որդի Աշոտին (Աշոտ Բագրատունուն (782-786 համիշխան, 786-826) – Մ.Հ.) տվեց վրաց երկիրը: Վերջինս, ժամանելով Վրաստան, հնազանդեցրեց այն և, օգնության համար դիմելով Լևոնին (Լևոն IV-ին (775-780) – Մ.Հ.), նրանից ստացավ կյուրողապատի կոչում”: Մեկ այլ տեղում իր սթափ հայացքներով աչքի ընկնող Վարդանը կրկին անդրադառնում է քննարկվող հարցին. “Մի քանի խոսք էլ ասենք Բագրատունիներից սերող հայոց և վրաց արքաների ծագման մասին: Ինչպես ասվեց վերևումքաջ Վարդանից (Վարդան Քաջ Մամիկոնյանից (416-451) – Մ.Հ.) հետո մինչև Սմբատ Բագրատունին (Սմբատ Բագրատունի (693-726) – Մ.Հ.) հայոց իշխանները իրենց նշանակումը ստանում էին պատահական կերպով: Վերջինիս հաջորդեց Վասակի որդի Աշոտը (Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունին (726-748) – Մ.Հ.), որը կուրացվեց Մամիկոնյան իշխանների կողմից: Աշոտը ուներ երկու որդի Սմբատը (Սմբատ Բագրատունին (761-775) – Մ.Հ)հայոց, և Վասակը (Վասակ Բագրատունին – Մ.Հ.) վրաց արքաների նախնին: Վասակը ուներ Ատրներսեհ անունով մի որդի (Ատրներսեհ Բագրատունի (782-786համիշխան) – Մ.Հ.): Հենց սրանից ծնվեց Աշոտը (Աշոտ Բագրատունին (782-786 համիշխան, 786-826) – Մ.Հ.), որիցԲագրատը (Բագրատ Բագրատունին (826-876) – Մ.Հ.), որը սպանվեց իր զարմիկի կողմից, նրան էլ հաջորդեց որդին Դավիթը (Դավիթ Բագրատունին (876-881) – Մ.Հ.)…: Ահա այսպիսին է վրաց արքաների հաջորդականությունը” [4]:
Ահա Հյուսիսային Բագրատունիների տոհմաբանության երկու տարբերակները: Որ՞ն է առավել ճշմարտանմանը. թող յուրաքանչյուր ոք ինքը ձևավորի իր կարծիքը…
Իսկ իմ կարծիքով այս տարբերակների համեմատական վելուծությունը, ինչպես նաև առկա փաստերի և տեղեկատվության համակարգված վերլուծությունը բերում է միանշանակ հետևության. Հյուսիսային Բագրատունիները սերել են Հայոց իշխան Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունուց (726-748), այսինքն ճշմարտությունը լիովին արտացոլված է ծագումնաբանության հայկական տարբերակում [5]:
Իրավիճակը լիակատար պատկերացնելու համար ավելացնենք, որ արդեն VI դարի սկզբներից մինչ այդ էլ Հայաստանի հյուսիսային նահանգներում հսկայական ազդեցություն ունեցող Բագրատունիները առավել ուժեղացրին իրենց դիրքերը, իսկ 570 թ-ից հետո, Իբերիայի թագավորության վերացումից հետո, ժառանգականորեն վարելով Վրաստանի էրիսմտավարի պաշտոնը, մինչև VIII դարի կեսերը փաստացի դարձան Վրաստանի լիիրավ տերեր: Սակայն 737 թ-ից Հյուսիսային Բագրատունիները կորցրին գերիշխանությունը Վրաստանի տարածքում, իսկ նրանց տիրույթները սկսեցին սահմանափակվել Գուգարքի որոշ գավառներով: Եվ միայն 782 թ-ին, երբ Հայաստանի հյուսիսային գավառներում հաստատվում է Աշոտ Կուրացյալ Բագրատունու որդի Վասակ Բագրատունու սերունդը, Հյուսիսային Բագրատունիների նորացված ճյուղը կրկին ձեռք է բերում 737 թ-ից հետո կորցրած իր դիրքերը,
դ) Արտանուջի թագավորության արքաները 888-1000 թվականներին կրում էին “թագավոր Վրաց և Հայոց” տիտղոսը: Խիստ ուշագրավ այս փաստը ևս անտեսվել է և դրա փոխարեն առաջին պլան է մղվել միայն տիտղոսի մի մասը“թագավոր Վրաց”-ը: Սակայն իրականում, ինչպես արդեն նշեցինք, Արտանուջի արքաների տիտղոսում առկա է նաև երկրորդ տեղում հիշատակվող “թագավոր Հայոց” բանաձևը, քանի որ մի կողմից թագավորությունում իշխում էր Բագրատունիների տոհմը, որի անքակտելի սեփականությունն էր “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, մյուս կողմից էլ Արտանուջի թագավորությունը գտնվում էր Անիի թագավորության պետական համակարգում: Սակայն ի՞նչը կարող էր ստիպել Հայաստանի տարածքում իշխող, որպես հպատակներ հիմնականում հայեր ունեցող և իրենց հայ համարող Հյուսիսային Բագրատունիներին ոչ միայն հռչակվել նաև “թագավոր Վրաց”, այլև տիտղոսային բանաձևում “թագավոր Հայոց”-ի նկատմամբ վերջինիս հատկացնել առաջնային տեղ և “թագավոր Հայոց” տիտղոսի մասին էլ առժամանակ “մոռանալ”, այսպես ասած “սառեցնել” վերջինիս գործողությունը [1]:
Սա ևս ունի շատ ուշագրավ բացատրություն.
բանն այն է, որ Արտանուջի արքաները իրենց թագավորությունը հռչակեցին 888 թ-ին: Իսկ մինչ այդ իրենց գլխավոր ճյուղըԱնիի Բագրատունիները, արդեն կրում էին “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, իսկ հետագայում էլ սկսեցին կրել. “թագավոր Հայոց և Վրաց, շահնշահ” տիտղոսը: Այս պայմաններում բնական է, որ համահայկական գերիշխանության ձգտող Բագրատունիները չէին կարող ունենալ երկու “թագավոր Հայոց”-ներ, մանավանդ որ Հյուսիսային ճյուղը քաղաքականապես ավելի թույլ էր և կախված էր իր գլխավոր ճյուղից Անիի Բագրատունիներից,
տիտղոսային այս բանաձևով Հյուսիսային Բագրատունիները, որոնք եռանդուն կերպով պայքարում էին Վրաստանի ողջ տարածքում գերիշխանություն ձեռք բերելու համար, ստեղծում էին “իրավաբանական հիմք” հավակնելու ողջ Վրաստանի տարածքին [2],
նման ձևակերպմամբ Հյուսիսային Բագրատունիները, անմիջական կոնֆլիկտի մեջ չմտնելով իրենց գլխավոր ճյուղի հետ, համենայն դեպս ապահովում էին իրենց պահանջները նաև Հայոց գահի նկատմամբ: Ինչպես ցույց տվեց կյանքը, սա այնքան էլ տեսական դրույթ չէր, քանի որ 1044 թ-ից սկսած մինչև 18-րդ դարի վերջը Քարթլիի թագավորությունում իշխող արքայատոհմը հարմար առիթի դեպքում անմիջապես անդրադառնում էր համահայկական գահի նկատմամբ իր հավակնություններին և ձգտում տիրել Անիի Բագրատունիների ժառանգությանը [3]:
Այսպիսով ըստ էության որևէ փաստարկ չի մնում Արտանուջի թագավորությունը համարելու վրացական և, դուրս մղելով նրա պատմությունը հայ ժողովրդի պատմության համատեքստից, մեխանիկորեն հրաժարվել նաև այս թագավորության տարածքը Հայաստանի բաղկացուցիչ մաս համարելուց:
Սակայն այս թեզը զարգացնելիս պետք չէ հետևել վրաց ազգայնամոլների օրինակին, ընկնել հակառակ ծայրահեղության մեջ և Հայկական հռչակել Արտանուջի թագավորության քաղաքական հետնորդը հանդիսացած հետագայի Քարթլիի թագավորությունը:
Պատմությունը լի է սահուն շրջադարձներով և հաճախ դժվար է ասել, թե երբ սկիզբ առավ այս կամ այն երևույթը, որը հետագայում բերեց հսկայական նշանակություն ունեցող փոփոխությունների: Օրինակ, ե՞րբ Հռոմեական կայսրությունը վերածվեց Բյուզանդիայի, իսկ հռոմեական պետությունը իր բնույթով դարձավ հունական: Պատմաբանները մինչ այժմ էլ վիճում են` առաջարկելով 330 (Կոստանդնուպոլսի հիմնումը), 395 (Հռոմեական կայսրության բաժանումը Թեոդոսիոս I Մեծի (379-394) որդիների միջև) և 476 (Հռոմի վերջին կայսեր Ռոմուլոս Ավգուստուլոսի (475-476) գահազրկումը) թվականները: Սակայն պետությունները, որպես էթնոմշակութային երևույթներ, չեն առաջանում մի քաղաքի հիմնադրումով, որևէ այլ պետության արհեստական բաժանմամբ կամ էլ ըստ էության որևէ իրական իշխանություն չունեցող ինչ-որ մի կայսեր գահազրկմամբ:
Իմ խորին համոզմամբ այսպես առաջանում է վարչա-քաղաքական միավորը, իսկ պետությունը, որպես էթնոմշակութային երևույթ, ստեղծվում է տասնամյակների, եթե ոչ հարյուրամյակների ընթացքում: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս Բյուզանդիան սկսել է առաջանալ 476 թ-ին, երբ մինչ այդ գոյություն ունեցող Հռոմեական կայսրությունը վերջնականապես կորցրեց Իտալիան, ու վերջնականապես ձևավորվել է VI դարի վերջին, երբ Մորրիկը (582-602) լատիներենի փոխարեն պետական լեզու հռչակեց հուներենը: Հենց 476 թվականից սկսած էլ Բյուզանդիայում հունական տարրը սկսեց գերիշխել հռոմեականի նկատմամբ` հետագա հարյուրամյակներում հռոմեացիների կայսրությունը աստիճանաբար վերածելով հույների կայսրության, որում արդեն հռոմեական էին թերևս միայն անցյալի խամրող հուշերը և մեկ էլ իր ուժից վեր հավակնություններ ունենալը: Այս ամենի մասին կարելի է երկար վիճել, սակայն իմ նպատակը այժմ այս հարցում վերջնական ճշմարտությանը հասնելը չէ: Ես ընդամենը ցանկացա այս օրինակի վրա ցույց տալ, որ պետությունները, որպես էթնոմշակութային երևույթներ, չեն առաջանում միանգամից:
՞ր պահից սկսած Արտանուջի հայկական թագավորությունը վերաճեց վրացականի, ո՞րն էր այն վճռական պահը, երբ հայոց այս թագավորությունը անդառնալի կերպով կանգնեց այն ուղու վրա, որը իրեն դարձրեց վրացական թագավորություն: Կարծում եմ, որ սա հայոց պատմության համար նույնքան կարևոր հարց է, ինչքան հունականի համար այն, թե որ պահից հռոմեացիների կամ իտալացիների պետությունը դարձավ հույների պետություն:
Իմ կարծիքով, որքան էլ զարմանալի է, սակայն Արտանուջի թագավորության հայականության կործանումը սկսվեց նրա ռազմա-քաղաքական ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկից` այն պահից, երբ վերջինիս հաջողվեց իր կազմում ընդգրկել Աբխազական և Կամբեճան-Հերեթիի թագավորությունները, ինչպես նաև իրեն ենթարկեցնել Կախեթիի իշխանությունը: Արժանահիշատակ այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ 978-980 թվականներին:
Ոչ միանգամից (ավելի շուտ տասնամյակների ընթացքում), բայց ի վերջո պարզվեց, որ միավորված այս պետությունում արդեն հայերը, որոնք հիմնականում Տայքի և Գուգարքի բնակիչներն էին, ոչ մի կերպ բացարձակ մեծամասնություն չէին կազմում: Ու եթե առանձին վերցրած ու հատկապես հաշվի առնելով քաղաքական գերիշխող դիրք ունենալը, վերջիններս իրենց թվաքանակով դեռևս կարող էին համեմատվել վրացիների, աբխազների կամ ծանարների հետ, ապա սրանց միասնական դիտարկման դեպքում հայերը անխուսափելիորեն մնում էին փոքրամասնություն դերում: Իսկ միջնադարում վրացիներին, աբխազներին ու ծանարներին կարելի էր որոշակի վերապահումներով դիտարկել որպես մեկ կրոնա-քաղաքական ամբողջություն, քանի որ այս երեք ազգերն էլ, կենցաղով և մշակութապես լինելով իրար շատ մոտ, դավանում էին նույն կրոնը` ուղղափառությունը:
Ընդ որում մեկ պետության մեջ միավորումից զարմանալիորեն շահեցին միայն վրացիները, իսկ հայերը, աբխազները և ծանարները հսկայական կորուստներ կրեցին: Փոփոխությունները կործանարար եղան հատկապես աբխազների ու ծանարների համար, քանի որ սրանք, վրացիների հետ լինելով նույն կրոնի և կենցաղով ու բարքով նրանց ավելի մոտ, տառացիորեն մի քանի տասնամյակում գրեթե անմնացորդ լուծվեցին ավելի բարձր մշակութային մակարդակ ունեցող վրացական էթնոսի մեջ` իրենց ծայրահեղ թուլացման հաշվին գենետիկորեն ուժեղացնելով վերջինիս:
Ուշագրավ ժողովրդագրական այս գործընթացի մասին աղոտ կերպով գլխի են ընկել նաև ժամանակակիցները: Այսպես, 1021 թ-ի Անիի ճակատամարտին մասնակցած Քարթլիի արքա Գեորգի I-ի (1014-1027) դեսպանին Մատթեոս Ուռհայեցին սկզբում կոչում է “վրաց իշխան”, մի քիչ հետո“աբխազաց իշխան”, տառացիորեն մի քանի տող ներքև կրկին “վրաց իշխան”, իսկ Քարթլիի թագավորություն էլ նա գրեթե միշտ անվանում է “Աբխազաց թագավորություն” [1]: Նույն կերպ Հովհաննես Սիկլիցեսը Գեորգի I-ին կոչում է “Աբխազիայի արխոնտ”, իսկ Քարթլիի թագավորությունը` “Աբխազիա” [2]:
Այս տեսանկյունից Տայքի, Գուգարքի և Բարձր Հայքի հայերը ավելի ամուր գտնվեցին, ինչը բացատրվում է նրանով որ նրանց սկզբում հարևան էր ուժեղ Անիի թագավորությունը, իսկ հետագայումվերջինիս հոծ հայաբնակ շրջանները: Բացի այդ հայերը կրոնական տեսանկյունից տարբերվում էին վրացիներից և հետևաբար դժվար էին ձուլվում: Այնուհանդերձ ուղղափառությունը որոշակի տարածում գտավ նաև հայկական այս տարածքներում, որի հետևանքով շատ հայեր, հարյուրամյակների ընթացքում աստիճանաբար կորցնելով իրենց ազգային դիմագիծը, դառնալով վրացադավան և արդյունքում վրացի, կրկին գենետիկորեն ուժեղացրին վրաց էթնոսը [3]:
Երևույթը ունի զուտ տեսական-պատմական բովանդակություն ունեցող մեկ այլ կողմ ևս. գրականության մեջ բազում զտարյուն հայեր կոչված են “վրացի”: Այսպես, Քարադուռի իշխան, արմատներով Մամիկոնյաններից սերող Լիպարիտ Քաջ Օրբելյանին (1021-1058) Մատթեոս Ուռհայեցին անվանում է “վրացի” [4]: Նույն կերպ է նա բնորոշում նաև Գրիգոր Բակուրյանին, որին Աննան ուղղակիորեն անվանում է “հայ” [5] և որը, ի դեպ, ստորագրում էր հայերեն տառերով: Հետաքրքիր այս երևույթի վրա ուշադրություն է դարձրել դեռևս Նիկողայոս Մառը [6], իսկ ակադեմիկոս Հ. Բարթիկյանը, քննարկելով մատնանշված երևույթը և իրավացի կերպով բացատրելով այն, նշում է. “Միջնադարում ազգության մասին դատում էին` ելնելով տվյալ անձնավորության դավանանքից: Նույն Ուռհայեցին բազմաթիվ զտարյուն հայերի անվանում է “հոռոմ”, իհարկե նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ նրանք հունադավաններ էին” [7]:
Վերադառնալով հիմնական թեմային` փորձենք ամփոփել այն և մատնանշենք ժամանակակիցների համար լիովին աննկատ մնացած քաղաքական տրանսֆորմացիայի այս երևույթի հիմնական փուլերը.
1) 978 թ. – Արտանուջի թագավորության անզավակ արքա Դավիթ II Մեծի (961-1000) հոր հորեղբոր թոռան որդի և որդեգիր, Դավիթ II Մեծի պապ Բագրատի (937-945) եղբայր, Քարթլիի կառավարիչ Սմբատի (954-958) թոռ Գուրգենի (975-978համիշխան) տղա, Աբխազական թագավորության վերջին և անզավակ արքա Թեոդոսիոս III Կույրի (976-978, 987-988) քրոջ որդի, Քարթլիի կառավարիչ [1] պատանի Բագրատը, Դավիթ II Մեծի, ինչպես նաև վրաց իշխանների մի մասի և աբխազ իշխանների գործուն աջակցությամբ 978 թ-ին հռչակվում է Աբխազական թագավորության արքա սկսելով կրել Աբխազական թագավորության արքայի “թագավոր Աբխազաց” տիտղոսը և ստատիկ վիճակում ունենալով նաև “թագավոր Հայոց”-ը [2]:
2) 980 թ. – “թագավոր Աբխազաց” Բագրատը Դավիթ II Մեծի, ինչպես նաև վրաց և աբխազ իշխանների գործուն աջակցությամբ ստեղծում է Քարթլիի թագավորությունը: Ստեղծվում է նախկին Իբերիայի թագավորության արևմտյան մասը (Մծխեթ-Ալանաց Դուռ ամրոց ուղիղ գծից արևմուտք) և Աբխազիան ընդգրկող Քարթլիի թագավորությունը [3], իսկ նրա արքան, ստատիկ վիճակում ունենալով նաև “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, իրավունք է ստանում լիովին ակտիվ կերպով օգտվել արդեն նաև Արտանուջի թագավորության արքայական տիտղոսի մի մասից“թագավոր Վրաց”-ից հռչակվելով արդեն “թագավոր Աբխազաց և Վրաց”:
Սրանով, ինչպես 395 թ-ին Հռոմեական կայսրության պարագայում եղավ, Արտանուջի թագավորությունը փաստացի կիսվեց երկու մասի: Արդյունքում առաջացան իր բոլոր հատկանիշներով հայկական Արտանուջի և իր շատ հատկանիշներով վրացական Քարթլիի թագավորությունները: Ընդ որում վերջինս ընդգրկում էր նաև Աբխազական թագավորության տարածքը: Սակայն Վարդ Սկլերոսի ապստամբության ճնշումից հետո արդեն նաև միջազգային մեծ հեղինակության հասած Դավիթ II Մեծի կենդանության օրոք սա բացարձակապես որևէ նշանակություն չուներ, քանի որ “թագավոր Աբխազաց և Վրաց” Բագրատը Արտանուջի արքայի որդեգիրն էր, իսկ քաղաքականապես դեռևս թույլ Քարթլիի թագավորությունը լիովին գտնվում էր Դավիթ II Մեծի ազդեցության ոլորտում, որի փաստացի տիրապետության տակ էր հայտնվել նաև նախկին Աբխազական թագավորության տարածքը:
3) 987 թ. – Շավշեթի ճակատամարտ: Դավիթ II Մեծի գլխավորած Արտանուջի թագավորության բանակը հաղթեց Քարթլիի թագավորության առաջխաղացած բանակին:
Արտանուջի արքայի օգնությամբ ոտքի կանգնած և Քարթլիի արքա հռչակված Բագրատը փորձ կատարեց գրավել Արտանուջի թագավորության տարածքի մի մասը կամ էլ ողջ թագավորությունը: Կարելի է կարծել, որ այստեղ դեր է խաղացել բյուզանդական գործունը, քանի որ կայսրությանը պետք չէր Արտանուջի թագավորության այդչափ հզորանալը:
987 թ-ի աշնանը Բյուզանդիայում բռնկվեց և միանգամից էլ ահեղ տեսք ստացավ Վարդ Փոկասի ապստամբությունը, որին զգալի ուժերով շուտով միացավ նաև Բյուզանդիա վերադարձած Վարդ Սկլերոսը: Եվ եթե նախկինում Արտանուջի թագավորությունը պաշտպանել էր Վասիլ II-ին ընդդեմ Վարդ Սկլերոսի, ապա այժմ վերջինս սկսեց պաշտպանել Վարդ Փոկասին, ընդդեմ նույն Վասիլ II-ի: Կարելի է կարծել, որ մի կողմից Դավիթ II Մեծը տեղյակ է եղել այն մասին, որ Բագրատը գործում է Վասիլ II-ի դրդումնով, մյուս կողմից էլԲյուզանդիայի հզորանալը լրջոեն արդեն սպառնում էր Արտանուջի թագավորության անվտանգությանը: Այս անգամ, սակայն, Դավիթ II Մեծը չկարողացավ ակտիվ կերպով օգնել ապստամբներին, քանի որ Բագրատի և նրա հայր Գուրգենի գլխավորած Քարթլիի թագավորության բանակը արևելքից մտավ Արտանուջի թագավորության տարածք [4]: 987 թ-ի աշնանը Բագրատի պապ և Գուրգենի հայր Բագրատ Փոքրի գլխավորած Արտանուջի թագավորության բանակին այնուհանդերձ հաջողվեց Դլվիկ գյուղի մոտակայքում տեղի ունեցած ճակատամարտում պարտության մատնել Գուրգենի գլխավորած Քարթլիի թագավորության բանակի մի մասին [5], սակայն դա վճռական նշանակություն այնքան էլ չունեցավ, քանի որ շուտով խոշոր ուժերով Գուրգենին մոտեցավ նրա որդի Բագրատը, իսկ Բագրատ Փոքրին Դավիթ II Մեծը [6]: Արդյունքում Քարթլիի թագավորության բանակը այնուհանդերձ նահանջեց, բայց դա իրավիճակը չլիցքաթափեց ու, թեև Քարթլիի արքան անհաջողության մատնվեց, սակայն այդ պահից սկսած և հավետ, Դավիթ II Մեծի ու նրա որդեգիր Բագրատի հարաբերությունները անդառնալիորեն փչացան, իսկ Արտանուջի և Քարթլիի թագավորությունները, այնուհանդերձ գտնվելով Անիի թագավորության կառուցվածքային համակարգում, սկսեցին հանդես գալ որպես առանձին սուբյեկտներ: Վերջ, “ջինը դուրս էր թողնված շշից” և Բագրատը սկսեց Արտանուջի թագավորության նկատմամբ անկախ քաղաքականություն վարել:
Նոր էր Արտանուջի թագավորության արքան փորձ կատարելու այնուհանդերձ շարժվել Վարդ Փոկասին օգնության, երբ բյուզանդական կողմը հերթական քայլը կատարեց: Աբխազիայում կրկին արքա հռչակվեց Թեոդոսիոս III Կույրը և մի վերջին անգամ որպես անկախ թագավորություն ներկայացած Աբխազիայի թագավորությունը Քարթլիի թագավորության հետ 987 թ-ի դեկտեմբերին կրկին հարձակման անցան Արտանուջի թագավորության ուղղությամբ: Վերջիններիս հաջողվեց գրավել Դավիթ II Մեծի վասալ Օրբելյաններին պատկանող Քարադուռի իշխանության տարածքը և կրկին ու ավելի մեծ սպառնալիքներ առաջացնել Արտանուջի թագավորության համար [7]:
Արտանուջի թագավորության ծանրացած վիճակը ստիպեց գործին խառնվել արդեն գերագույն սյուզերենին` Անիի թագավորությանը: Անիի արքա Սմբատ II Տիեզերակալը (977-989) պահանջեց ազատել Քարադուռի իշխանության տարածքը, բայց Բագրատը, Գուրգենը և Թեոդոսիոս III Կույրը չկատարեցին այդ պահանջը: Ավելին, նրանք ուխտադրուժ կերպով գերեցին բանակցությունների մեկնած արքայորդի Մուշեղին [8], որը, ամուսնացած լինելով Թեոդոսիոսի դստեր հետ և զգալով իրեն համեմատաբար ապահով, բանակցությունների նպատակով ժամանել էր աբխազական ճամբար: Այս ամենի արդյունքը եղավ 988 թ-ի հունվարին կայացած Գորիի ճակատամարտը, որտեղ Թեոդոսիոս III Կույրը ծանր պարտություն կրեց Անիի թագավորության բանակից ու գերվեց, իսկ Բագրատը և Գուրգենը հապճեպորեն նահանջեցին և հետագայում դադարեցրեցին ագրեսիվ գործողությունները Արտանուջի թագավորության նկատմամբ [9]:
Արդյունքում, թեև Արտանուջի թագավորության արևելյան սահմաններին առժամանակ խաղաղություն հաստատվեց, սակայն Բագրատի դիրքերը ամենևին էլ չթուլացան, քանի որ նախ վերջինս կրկին տիրեց Աբխազիային ու այն վերջնականապես կցեց իր թագավորությանը, իսկ հետո, և որը գուցե ավելի կարևոր էր, սկսեց վայելել անվերջ կերպով Արտանուջի թագավորությանը սպառնացող Բյուզանդիայի աջակցությունը: Միաժամանակ, սակայն, Բագրատը սկսեց իրեն չափազանց զգույշ պահել, քանի որ Բյուզանդիան այնուհանդերձ հեռու էր, իսկ Անիի թագավորության արքա էր հենց այդ ժամանակներում հռչակվել անչափ վճռականորեն տրամադրված Գագիկ I Մեծը (989-1020): Մեր կողմից ուսումնասիրվող թեմայի տեսակետից հետագա 10 տարվա միակ լուրջ դեպքը “Դեմետրեի գործ”-ն էր, երբ Բագրատի կողմն անցած Դեմետրե իշխանը վերջինիս հանձնեց Գագ և Շամշուլդե ամրոցները, ինչպես նաև Դմանիսը ու մի քանի այլ ամրացված կետեր: Այս դեպքում, սակայն, բավարար եղան նույնիսկ միայն Լոռու ու Խաչենի թագավորությունների ջանքերը և նույն 997 թ-ի ամռանը Դավիթ I Անհողիի (991-1048) գլխավորած Լոռու ու Խաչենի թագավորությունների միացյալ բանակը հետ գրավեց դրանք [10]:
4) 1000 թ. – Դավիթ II Մեծը մահանում է, նրա թագավորության տարածքը ընկնում է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ, իսկ “թագավոր Աբխազաց և Վրաց” տիտղոսի միակ տերն է մնում Բագրատը, որը դրանից հետո սկսում է միանձնյա կրել “թագավոր Աբխազաց, Վրաց” տիտղոսը` ստատիկ վիճակում ունենալով նաւ “թագավոր Հայոց” տիտղոսը:
Սրանով Արտանուջի թագավորությունը, ի դեմս արքայական տիտղոսի նոր կրողի, դե-յուրե միացավ Քարթլիի թագավորությանը, սակայն դե-ֆակտո կործանվեց, քանի որ նրա տարածքը անցավ Բյուզանդիային: Նույն կերպ 476 թ-ից հետո Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը դե-յուրե միացավ Բյուզանդիային, քանի որ Հռոմեական կայսեր տիտղոսի միակ կրողը մնաց Բյուզանդիայի կայսրը, սակայն դե-ֆակտո կործանվեց, քանի որ նրա տարածքը անցավ գերմանական վարձկանների առաջնորդ Օդոակրի (476-490) ստեղծած պետությանը, իսկ 490 թ-ից` Օստգոթերի թագավորությանը:
Հատկանշական է, որ Քութայիսիի եկեղեցու պատին պահպանված մի վիմագրության մեջ, որը թվագրվում է 1002 թվականով, մինչ այդ միայն “թագավոր Աբխազաց” տիտղոսով բավարարվող Բագրատը հենց այդ տարում է առաջին անգամ բացահայտ կերպով իրեն կոչում. “թագավոր Աբխազաց և Վրաց”: Ընդ որում կրկին հատկանշական է, որ, ինչպես նշվեց վերևում, Անիի ուժեղ թագավորության առկայության պայմաններում տիտղոսի. “թագավոր Հայոց” մասը այնուհանդերձ առայժմ դեռևս մնում է ստվերում: Եվ այս տեսակետից ամենևին էլ պատահական չէ, որ ստատիկ վիճակում գտնվող. “թագավոր Հայոց” տիտղոսը ակտիվանում է միայն 1020 թվականից հետո, երբ Անիի թագավորությունը ըստ էության արդեն բաժանվել էր երկու մասի և կորցրել էր իր հզորության զգալի մասը: Այսպես, Քարթլիի թագուհի Մարիամը` Գուրգեն I-ի (1014-1027) կինը և Բագրատ II-ի (1027-1072) մայրը, 1030-ական թվականներով թվագրվող Մարմաշենի եկեղեցու վիմագիր արձանագրության մեջ արդեն անվանված է. “թագուհի Աբխազաց և Հայոց” [1]:
Բայց կար նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանք: Կորցնելով իր բնօրրանը հանդիսացած տարածքների մի մասըարդեն լավագույն դեպքում միայն դե-յուրե գոյություն ունեցող Արտանուջի թագավորությունը միայն էթնիկ տեսանկյունից չէ, որ սկսեց ձեռք բերել վրացական նկարագիր: Ի տարբերություն նախկինի, երբ վերջինիս տարածքի մեծ մասը կազմում էին հայկական հողերը և միայն փոքր մասը վրացականը, այժմ նաև տարածքային ընդգրկման տեսանկյունից այս թագավորությունում վրացական, աբխազական ու ծանարական տարածքները սկսեցին գերակշռել, իսկ հայկական հողերը կազմեցին թագավորության տարածքի շատ փոքր մասը: Իր հերթին, կորցնելով հոծ հայաբնակ նահանգներըԲարձր Հայքի հյուսիսը, Տայքը և Գուգարքի արևմտյան գավառները, “թագավոր Վրաց, Աբխազաց և Հայոց” Բագրատ I-ը և նրա հետնորդները փաստորեն սկսեցին տիրել մի թագավորությունում, որի բնակչության մեծամասնությունը կազմում էր վրաց, ինչպես նաև արդեն գրեթե լրիվ վրացականացած աբխազա-ծանարական էթնոամբողջությունը: Նույն կերպ դե-յուրե Հռոմեական կայսրությունը, սակայն դե-ֆակտո միայն Բյուզանդիան, այն բանից հետո, երբ 476 թ-ին կորցրեց Ապենինյան թերակղզին, իր կազմում սկսեց ընդգրկել հիմնականում հունաբնակ տարածքները, որի արդյունքում հունական տարրը հռոմեականի նկատմամբ վերջնականապես ձեռք բերեց գերակշռություն էթնոմշակութային տեսանկյունից վերջնականապես ստեղծելով հունական մի պետություն, որը ժամանակակիցների կողմից այնուհանդերձ շարունակվում էր ընկալվել որպես “Հռոմեական կայսրություն”:
Այսպիսով այս փուլում Քարթլիի թագավորության արքաները, որոնց նախորդներ Արտանուջի թագավորության արքաները միայն ձևականորեն էին “թագավոր Վրաց” և այդ կոչումը կրում էին միայն Վրաստանի տարածքի նկատմամբ իրենց հավակնությունները հիմնավորելու նպատակով, աստիճանաբար վրացականացան ու դարձան վրացիների թագավորներ, քանի որ սկսեցին իշխել մի պետությունում, որի մեծ մասը կազմված էր վրացական տարածքից, և իրենց տիրապետության տակ ունենալ հպատակների մի ամբողջություն, որի մեծ մասը վրացներ էր:
Այս տեսակետից հատկապես ուշագրավ է Օրբելյանների վարքագիծը, որոնք մի կողմից ավանդական կերպով հանդիսանում էին Քարթլիի արքաների հակառակորդները դեռևս 987-988 թվականներից, մյուս կողմից էլ չէին ենթարկվել Քարթլիի գահատոհմի “վրացականացման” գործընթացին և այս պետությունը դեռևս ավանդականորեն ընկալում էին որպես ամենից առաջ հայերի պետություն: Այս առումով արժանահիշատակ է դե-յուրե Քարթլիի թագավորության կազմում գտնվող Քարադուռի իշխանության ապստամբությունը և վերջինիս դե-ֆակտո անկախ կարգավիճակը այս թագավորության կազմում 1039-1058 թվականներին:
1039-1058 թվականների Քարթլիի թագավորությունում բռնկված Օրբելյանների ապստամբությունը երբեք չի դիտարկվել որպես հայերի լայն մասնակցությամբ իրականացված ապստամբություն և երբևիցե չի ընկալվել որպես հայոց պատմության բաղկացուցիչ մաս, թեև ապստամբների հիմնական մասը հայեր էին ու այն ծավալվում էր հոծ հայկական բնակչություն ունեցող բնիկ հայկական տարածքում` Գուգարքի հյուսիսային շրջաններն ընդգրկող Քարադուռի Օրբելյանների իշխանությունում: Քարթլիի թագավորությունում հայերի և վրացիների միջև սրված հարաբերությունները, որոնք ի վերջո հանգեցրեցին հայկական տարածքներում բռնկված ապստամբության, ունեին խորը արմատներ և հարցը չի կարող իր բավարար բացատրությունը ստանալ լոկ Քարթլիի թագավորության ֆեոդալական բնույթի կամ Լիպարիտ Քաջ Օրբելյանի (1021-1058) փառասիրական նկրտումների մասին ընդհանուր դատողություններով:
Իրականում ապստամբության համար հիմք հանդիսացավ վերևում արդեն իսկ քննարկված գործընթացԱրտանուջի թագավորության վերաճումը Քարթլիի թագավորության և վրացիների, աբխազների ու ծանարների միաձուլումը, որի արդյունքում նախկինում առաջնային տեղ և դեր ունեցող հայ ազնվականները մղվեցին հետին պլան: Այս գործընթացը սկսվեց դեռևս Բագրատ I-ի թագավորության կեսերից, որը ոչ միայն աստիճանաբար իր հենարանը դարձրեց աբխազներին ու վրացիներին, այլև սկսեց բռնություններ գործադրել նաև հենց իր տոհմակիցների նկատմամբ (օրինակ Արտանուջի դքսության անեքսիան և նրա տիրակալների ձերբակալումն ու սպանությունը): Նկարագրված գործընթացը իր զարգացումը ստացավ հատկապես Բագրատ II-ի (1027-1072) երկարատև իշխանության ընթացքում, այն դեպքում, երբ ժամանակակիցների հոգեբանության մեջ Բագրատ II-ի թագավորությունը դեռևս ընկալվում էր որպես մի թագավորություն, որտեղ առաջնային դերը պետք է պատկաներ հայերին: Եվ հենց այդ տրամադրությունների կրողը հանդիսացավ Քարադուռի իշխանությունը, որի իշխան Լիպարիտը, ուղղորդելով հայերին, անջատվեց Քարթլիի թագավորությունից:
Ավելին, ինչպես նշում է ակադեմիկ Հ. Մանանդյանը. “Մորական կողմից լինելով Բագրատունի` Օրբելյանները բնականաբար կարող էին համարել նաև իրենց սեփականությունը ոչ միայն Լոռին ու Ձորագետը, այլ նաև Անի քաղաքն ու Շիրակը” [2]: Կարծում ենք, սակայն, որ արմատներով Մամիկոնյաններից սերող [3] Օբլեյանները կարող էին. “իրենց սեփականությունը համարել” ոչ միայն նշված տարածքները, այլ ունենալ նաև ավելի հեռուն գնացող ծրագրեր, ի դեմս արքայական տիտղոս ձեռք բերելուն:
Այս պայմաններում, երբ Քարթլիի թագավորության Բագրատունիների արքայատոհմը Բագրատ II-ի օրոք վերջնականապես կորցրեց իր հայականությունը, իսկ հայերն էլ սկսել էին ըստ էության սպառնալ Քարթլիի թագավորության ամբողջականությանը, Քարթլիի արքան վերջնականապես սկսեց հենվել իրենց ընդհանուր թվով թագավորությունում հայերին գերազանցող վրացիների, աբխազների և ծանարների վրա: Արդյունքում XI դարի երրորդ քառորդում Քարթլիի թագավորությունուն հայերի ունեցած դերն ու նշանակությունը զգալիորեն ընկավ:
5) 1044 թ. – Գագիկ II-ի (1041-1044) գերվելուց հետո “թագավոր Հայոց” տիտղոսը արդեն համահավասար հիմքով սկսում է պատկանել ինչպես Կարսի և Լոռու թագավորությունների արքաներ Գագիկին (1029-1065) և Դավիթ I Անհողիին [1], այլև արժանահիշատակ Բագրատի թոռ Բագրատ II-ին (1027-1072):
Այսպիսով, եթե նախկինում Քարթլիի արքաների տիտղոսների շարքում. “թագավոր Հայոց”-ն ուներ ոչ միայն ստատիկ, այլև երկրորդական բնույթ, քանի որ կային տիտղոսի իրական կրողները ի դեմս Անիի թագավորության գահակալների, որոնք բարձր էին կանգնած Քարթլիի արքաներից նաև ֆեոդալական գահակարգում, ապա այժմ նույն այդ Քարթլիի թագավորության արքաները դառնում են տիտղոսի համահավասար կրող Կարսի և Լոռու թագավորությունների արքաների հետ միասին: Ավելին, Կարսի և Լոռու թագավորությունները թույլ էին Քարթլիի թագավորությունից առանձին առանձին վերցրած, ինչը բոլոր հիմքերը տալիս էր Բագրատ II-ին հենց իրեն համարել տիտղոսի փաստացի և առաջնային կրող: Ճիշտ է, հեռավոր Կեսարիայում Գագիկ II-ը կամ արդեն ուղղակի Գագիկը (1044-1079) դեռևս կարող էր հավակնել այս տիտղոսին, սակայն դե-յուրե և դե-ֆակտո նա զրկվել էր դրանից 1044 թ-ին և այդ ամենն արդեն ոչ մի գործնական նշանակություն չուներ:
6) 1065 թ. – Կարսի թագավորության անկումից հետո “թագավոր Հայոց” տիտղոսը կրկին համահավասար հիմքով սկսում է պատկանել արդեն միայն Լոռու թագավորության արքա Գուրգեն II-ին (1048-1089) [2] և Բագրատ II-ին:
Այսպիսով, Քարթլիի արքան ավելի ու ավելի շատ է սկսում ինչպես դե-յուրե, այնպես էլ դե ֆակտո կրել նաև. “թագավոր Հայոց” տիտղոսը, միանգամայն հիմնավորված կերպով ներկայանալով որպես. “թագավոր Աբխազաց, Վրաց և Հայոց”:
7) 1079 թ. – Մահանում է տիտղոսի հնարավոր հավակնորդ Գագիկը, իսկ նույնիսկ արդեն Կեսարիայի գահից էլ զրկված նրա որդիները զոհվում են մի քանի տարի անց:
8) 1089 թ. – Սելջուկա-Վրացական I պատերազմի ավարտ: Քարթլիի թագավորությունը վերջնականապես ընդունեց Սելջուկյան սուլթանության գերիշխանությունը` վերջինիս զիջելով Քարադուռի իշխանության տարածքը [3]:
Վերևում նկարագրված քայլով Գեորգի II-ը (1072-1089) միանգամից երկու նպատակի հասավ: Մի կողմից հաշտություն կնքվեց Սելջուկյան սուլթանության հետ մի տարածքի հաշվին, որտեղ իր ազդեցությունը այսպես թե այնպես անչափ թույլ էր, մյուս կողմից էլ դրա արդյունքում Օրբելյանները լքեցին հայրենի կալվածքները, տեղափոխվեցին Քարթլի և հայկական ըմբոստ տարրի դերը թագավորությունում ավելի թուլացավ:
9) 1118 թ. – Քարթլիի արքա Դավիթ I Շինարարը (1089-1125) հետ է գրավում Լոռու թագավորության տարածքի զգալի մասը Սելջուկյան սուլթանությունից, այլ արդյունքների թվում նաև հասնելով նրան, որ Լոռու թագավորության համիշխան արքաներ, եղբայրներ Աբբաս I-ը (1089-1113, 1113-1145համիշխան) և Դավիթ II-ը (1113-1145 համիշխան) վերջնականապես զրկվում են նաև թեկուզ արդեն վաղուց նոմինալ կարգով, բայց այնուհանդերձ իրենց պատկանող. “թագավոր Հայոց” տիտղոսից:
Այսպիսով, Քարթլիի արքան վերջնականապես դառնում է. “թագավոր Հայոց” տիտղոսի միակ կրողը, ի դեմս Դավիթ I Շինարարին ու նրա հաջորդներին պատկանող “թագավոր Աբխազաց, Վրաց, Առանաց, Կախաց ու Հայոց, Շիրվանշահ և Շահնշահ” տիտղոսի: Ընդ որում այս արքան ամուսնացած էր Լոռու թագավորության արքա Գուրգեն II-ի աղջկա հետ և հենց այդ ամուսնությունից ծնված արքաներին էր հետագայում վիճակված բազմել Քարթլիի գահին, այնպես որ տիտղոսի ձևակերպումը Հայաստանի մասով կրկնակի հիմնավորված էր: Իսկ Քարթլիի թագավորության տիտղոսում “Հայոց”-ի մասի կարծես թե հետ մղումը այս պարագայում բացատրվում է նրանով, որ քննարկվող ժամանակահատվածում “Վրաց” բաղադրիչը կարծես թե սկսել էր մեկնաբանվել և, Դավիթ I Շինարարի նվաճողական ձգտումների ֆոնի վրա տիտղոսում ընդգծելով նաև “Առան”-ի, ի դեմս Կամբեճան-Հերեթիի թագավորության ու “Կախաց”, ի դեմս Կախեթիի իշխանության առկայությունը, ցույց էր տալիս դրանց նկատմամբ Քարթլիի գահակալների իրավունքները:
Սկսած այս ժամանակից և գրեթե մեկ հարյուրամյակ Քարթլիի թագավորությունում 1089 թվականից հետո թուլացած հայերի դերը կտրուկ և ավելի մեծ չափով սկսում է մեծանալ ու պետությունը ըստ էության դառնում է նաև հայերի պետական միավորը ինչպես դե-յուրե, այնպես էլ դե-ֆակտո: Իրենց տիրույթներին կրկին տեր են դառնում նաև Օրբելյանները և Քարադուռի իշխանությունը, թեև չի հասնում նախկին հզորությանը, բայց այնուհանդերձ բավականին ազդեցիկ դիրք է գրավում:
10) 1177 թ. – Քարթլիի արքա Գեորգի III-ի (1156-1184) դեմ բռնկված Քարադուռի իշխանության Օրբելյանների հերթական ապստամբությունը ճնշվում է և իշխանությունը կրկին լիկվիդացվում է:
Արդյունքում, թեև ապստամբության ճնշման գործում զգալի աջակցություն ցուցաբերեցին նաև սկզբում ապստամբությանը մասնակցած, բայց հետո Քարթլիի արքայի կողմը անցած մանր ու միջին հայ ազնվականները, սակայն Գեորգի III-ը հետևողական պայքար սկսեց հայերի ազդեցության սահմանափակման ուղղությամբ: Հանդիսանալով արական գծով Հյուսիսային Բագրատունիների տոհմի վերջին ներկայացուցիչը` Գեորգի III-ը սկսեց շատացնել ղփչախական ուժերը Քարթլիի թագավորության բանակում և մի քանի տասնյակ հազարի հասնող այս ռազմիկները վերջնականապես ամրապնդեցին արքայական իշխանությունը Քարթլիի թագավորությունում: Միաժամանակ կարևոր է փաստել, որ Հյուսիսային Բագրատունիների ավանդույթների շարունակման տեսանկյունից հենց այս ժամանակ էլ դադարեց այս տոհմի գոյությունը Քարթլիի թագավորությունում, քանի որ, ինչպես արդեն ասվեց, առանց այդ էլ հայերին խիստ սառը վերաբերվող Գեորգի III-ը արական գծով ժառանգ չուներ:
11) 1184 թ. – Թամարա (1184-1213) թագուհու օրոք, ի տարբերություն նախորդ շրջանի, հայկական տարրի դերը Քարթլիի թագավորությունում կրկին զգալիորեն մեծացավ, թեև իր տեսակարար կշռով նախկինին այն այդպես էլ չգերազանցեց:
1213 թ-ով կարելի է ամրագրել հայկական տարրի վերջին այս վերելքի գագաթնակետը, այն էլ ի հաշիվ Քարթլիի թագավորության կազմում հոծ հայաբնակ շրջանների ընդգրկման, որից հետո կրկին սկսվելու էր անկումը: Զաքարե Մեծ Զաքարյանի մահից հետո վրացադավանությունն ընդունած վերջինիս եղբայր Իվանե Զաքարյանը դադարեց հենվել հայերի վրա, իսկ հաջորդ տասնամյակներում էլ գահը զբաղեցրած ալան հորից սերված Գեորգի IV Լաշան (1213-1222), ինչպես նաև թագուհի Ռուսուդանը (1222-1245) ոչ միայն մեծ հաշվով անճարակ տիրակալներ էին, այլ նաև արդեն ըստ էության ոչ մի կապ չունեին Հյուսիսային Բագրատունիների ավանդույթների հետ ոչ հոգևոր ու ոչ էլ նույնիսկ գենետիկ իմաստով: Մի կողմից այս հանգամանքը, իսկ մյուս կողմից էլ Հայաստանի ու Վրաստանի նվաճումը մոնղոլների կողմից և Քարթլիի թագավորության թուլացումն ու հոծ հայաբնակ շրջաններից վերջինիս կրկին զրկվելը ստեղծեցին մի վիճակը, երբ Քարթլիի արքաները վերջնականապես դարձան վրացի, իսկ Քարթլիի թագավորությունն էլ հիմնականում արդեն վերածվեց վրացիների պետության: Այս պայմաններում ոչինչ չէր կարող փոխել արդեն նույնիսկ Դավիթ III Վահրամուլի (1247-1270) գահակալումը, թեև այն տեղի ունեցավ հայերի ակտիվ աջակցությամբ [4]:
Սրանով Քարթլիի թագավորության գահին Հյուսիսային Բագրատունիների պատմությունը կարելի է համարել ավարտված, թեև հարկ է նշել, որ ինչպես այս դեպքերին անմիջականորեն հաջորդած ժամանակաշրջանում, այնպես էլ հետագա հարյուրամյակներում հայերը շարունակեցին խիստ կարևոր դեր խաղալ վրաց պետական միավորների կյանքում:
Ընդհանրացնելով շարադրանքը կարող ենք ամրագրել, որ XIII դարի կեսերին Քարթլիի թագավորության արքաները, որոնց նախորդները ի դեմս Արտանուջի թագավորության արքաների միայն ձևականորեն էին “թագավոր Վրաց” և այդ կոչումը կրում էին միայն Վրաստանի տարածքի նկատմամբ իրենց հավակնությունները հիմնավորելու նպատակով, աստիճանաբար վրացականացան ու վերջնականապես դարձան վրացիների թագավորներ, քանի որ սկսեցին իշխել մի պետությունում, որի մեծ մասը կազմված էր վրացական տարածքից, և իրենց տիրապետության տակ սկսեցին ունենալ հպատակների մի ամբողջություն, որի մեծ մասը վրացի էր:
Հենց այս ժամանակից էլ արդեն լիարժեք կերպով կարելի է խոսել Քարթլիի թագավորության գահին Վրաց Բագրատունիների առկայության մասին, ինչն արդեն մեր կողմից ուսումնասիրվող թեմայի շրջանակներից դուրս է:
Օգտագործված հիմնական գրականություն
Ալիշան Ղ. “Շիրակ”, Վենետիկ 1881
Բաբայան Լ. Հ. “Դրվագներ Հայաստանի զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանի պատմագրության”, Երևան 1981
Բոռնազյան Ս. Վ. “Հայաստանը և սելջուկները XI-XII դդ.”, Երևան 1980
Գրիգորյան Գ. Մ. “Սյունիքը Օրբելյանների օրոք (XIII-XV դարեր)”, Երևան 1981
Երեմյան Ս. Տ. “Հայաստանն ըստ “Աշխարհացույցի”“, Երևան 1963
Լեո “Հայ ժողովրդի պատմություն”, երկերի ժողովածու 10 հատորով, Երևան 1960-1989
Կոստանյանց Կ. “Վիմական տարեգիր”, Ս. Պետերբուրգ 1913, էջ 18,
Հակոբյան Մ. Ի. “Հայ ժողովրդի ռազական տարեգիրք”, Երևան 2007-2009
Հարությունյան Բ. Հ. “Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX-XIII դդ”, 2 հատոր, Երևան 1958-1964
Հարությունյան Հ. Ա. “Հայաստանը IX-XI դդ.”, Երևան 1959
Ճանաշյան Հ. Մ. “Դավիթ Կյուրողապատ”, Վենետիկ 1972
Մաթևոսյան Ռ. Ի. “Տաշիր-Ձորագետ”, Երևան 1982
Մանանդյան Հ. Հ. “Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության”, հ. 1-5, Երևան 1945-1957
Մարգարյան Հ. Գ. “Հյուսիսային Հայաստանի և Վրաստանի XII դարի պատմության մի քանի հարցեր”, Երևան 1980
Մելիք-Բախշյան Ս. Տ. “Հայաստանը VII-IX դարերում”, Երևան 1968
Մելիք-Բախշյան Ս. Տ. “Հայ ժողովրդի պատմություն”, Երևան 1963
Շահնազարյան Ա. Ի. “Վահրամյանների իշխանությունը”, Երևան 1990
Սվազյան Հ. Ս. “Աղվանից աշխարհի պատմություն”, Երևան 2006
Տաբաղուա Ի. Մ. “Վրաստանը Եվրոպայի արխիվներում և գրապահոցներում XIII-XVI դդ”, Թբիլիսի 1984
Տեր-Ղևոնդյան Ա. Ն. “Արաբական ամիրայությունները Բագրատունյաց Հայաստանում”, Երևան 1965
Տեր-Ղևոնդյան Ա. Ն. “Հայաստանը VI-VIII դդ”, Երևան 1996
Վարդանյան Վ. Մ. “Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը”, Երևան 1969
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը”, Երևան 1994
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Դրվագներ Հայոց արևելից կողմաց պատմությունից (V-VII դարեր)”, Երևան 1981
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Զրուցարան”, Երևան 1991
Ուլուբաբյան Բ. Ա. “Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում”, Երևան 1975
Анчабадзе Э. В. “Дружба извечная, нерушимая”, Сухуми 1972
Анчабадзе Э. В. “Из истории средневекавой Абхазии”, Сухуми 1959
Анчабадзе Э. В. “Очерк этнической истории абхазского народа”, Сухуми 1972
Бердзишвили Н. А. “История Грузии”, Тбилисси 1962
Василев А. А. “История Византийской Империи”, Санкт-Петербург 1998
Гордлевский В. Д. “Государство Селджукидов Малой Азии”, Москва-Ленинград 1941
Дашков С. Б. “Императоры Византии”. Москва 1996
Кулаковский Ю. А. “История Византии”, Москва 1996
Марр Н.Я. “Аркаун”, Византийский ветсник 1905, том XIII.
Меликашвили Г. “Очерк истории Грузии”, Тбилисси 1989
Юзбашян К.Н. “Армянские государства эпохы Багратидов и Византия IX-XI вв.”, Москва 1988
Раийс Т. Т. “Византия”, Москва 2006
Раийс Т. Т. “Селджуки”, Москва 2004
Шамба Т.М. “Правовые основы государственности и суверенитета”, www abkhazia.narod.ru
Tapsell R. Monarchs, Rulers, Dinasties and Kingdoms of the world. London, 1983.
The International Who’s Who. London, 1960 – 97.
The International Year Book and Statesmen’s Who’s Who. London, 1961 – 96.
Toumanoff C. “The Mamikonids”, Venise 1969,
Who’s Who. London-New York. 1962 – 97.
Օգտագործված սկզբնաղբյուրներ
Անանիա Շիրակացի “Մատենագրություն”, Երևան 1979
Աննա Կոմենոս “Ալեքսիական” (ռուսերեն), Մոսկվա 1965
Հովհաննես Դրասխանակերտցի “Հայոց պատմություն”, Երևան 1996
Հովհաննես Սիկլիցես “Համառոտություն պատմության”, Երևան 1979
Ղազար Փարպեցի “Հայոց պատմություն”, Երևան 1982
Մատթեոս Ուռհայեցի “Ժամանակագրություն”, Երևան 1973
Մովսես Խորենացի “Հայոց պատմություն”, Երևան 1997
Ստեփանոս Տարոնացի “Տիեզերական պատմություն”, Երևան 2000
Մաղաքիա աբեղա “Նետողաց ազգի պատմությունը” (ռուսերեն), Մոսկվա 1871
Շապուհ Բագրատունի “Պատմություն Անանուն պատմիչի” (ռուսերեն), Երևան 1971
Ստրաբոն “Աշխարհագրություն”, Երևան 1940
Վարդան Արևելցի “Տիեզերական պատմություն”, Երևան 2001
Битва при Гавгамелах, правый фланг (331 г. до н.э.)
В 334 г. до н.э. начинаются походы Александра Македонского на Восток. Начинаются греко-персидские войны. В 333 г. до н.э. на поле Исс (Иссос, Киликия) произошла одна из крупных битв этой войны (битва при Иссе). В этой битве армяне были союзниками персов и воевали на левом фланге персидской армии, мидийцы — на правом, а в центре-персы. Предполагается, что 47.000-ое армянское войско (конница и пехоту) возглавлял царь Армении Ваге Айказуни, который по Мовсесу Хоренаци сражался мужественно и погиб в этом бою от руки Александра [Мовсес Хоренаци, История Армени, Е., 1983, с. 102]. Несмотря на то, что персидская армия превосходила по численности войско Александра, битва закончилась поражением персов. А причиной поражения явилось бегство воюющих в правом крыле мидийцов, после чего началась паника и все войско отступило. Оставив семью и родственников, поддавшись панике, обратился в бегство и участвовавший в битве персидский царь Дария III. Следующая крупная битва, которая и была главной битвой этой войны, произошла в 331 г. до н.э. между греко- македонской и персидской армией при Гавгамелаx. Историограф Арриан свидетельствует, что в Гавгамельской битве со стороны персов участвовали армянская конница и пехота во главе Оронтеса (Ерванд) и Митраустеса (Миxрваxишт) [Arrian, III, 8,5,11,7. Квинтус Куртиус Руфус, книга IV, XII, 10,12. История армянского народа, том 1, Е., 1971 г., стр. 494]. А историограф Куртиус Руфус пишет: ”На правом фланге стояли армяне Великой Армении, кадусы и кападосцы, ассирийцы и мидийцы [Квинтус Куртиус Руфус, История Александра Македонского, книга IV, XII, 12]. Эта битва также закончилась поражением персов и бегством персидского царя. Правое крыло персидской армии, где воевало армянское войско, героически сопротивлялось греко-македонскому войску и продолжало бой даже тогда, когда персы во главе с Дарией III неорганизованно и панически убежали с поля битвы. Армянские силы воевали с таким мужеством и упорством, что командир македонского войска Парменион попросил помощь у Александра, который в это время преследовал покинувшего поле боя Дария III, желая быстро захватить его в плен. Александр был вынужден прекратить преследования, ибо появившиеся всадники-гонцы сообщили, что полководец Парменион просит помощи. Руфус об этом пишет: «Парменион приказал своим всадникам сообщить Александру в каком они тяжелом положении, и если монарx спешно не придёт на помощь, то он не сможет приостановить общий побег. Когда эта весть пришла от Пармениона, Александр был уже далеко, угрожая тылу бегущего врага. Он приказал остановить мчавшихся коней, остановился и весь отряд. Александр был взбешён, что из его рук вырвали победу, что Дарию сейчас намного легче убежать, чем когда его преследовали. Пришпоривая коней, все ринулись на врага, а последние начали отступать с боем и быстрым ходом» [Квинтус Куртиус Руфус, История Александра Македонского, книга IV, XVI, 1-6]. Быстро очутившись на поле боя, Александр мгновенно атакует отступающее, но ещё сражающееся армянское войско. Однако на глазах атакующего Александра на поле боя происходит неожиданный переворот. Героически сражающееся армянское войско сумело быстро перегруппироваться. Предводительствующая правым крылом армянская конница получает приказ отступить стремительным ходом, во время которого ему удается не только приостановить удары войска Пармениона, начавшего с центра контратаку, а ещё атакует прибывшего на помощь Пармениону и, оказавшегося в его тылу, действующую конницу под командованием Александра. Это было большой дерзостью и неожиданно для Александра. Он не мог предположить, что отступающееся войско могло осуществить такую дерзкую тактику, атакуя ударную группировку македонской армии во главе с Александром. На поле боя хозяином положения становится армянская конница, которая неотвратимым ударом прорывает македонскую конницу, очутивщуюся в своём тылу, и выходит из окружения. Это была победа армянской конницы, (вынужденно отступающей). Александру не удалось разгромить армянскую конницу, которая смогла прорвать надежное военное действующее крыло под командованием Александра. Во всем этом была велика грамотная тактика полководцев Ерванда и Миxрваxишта, которые удачно осуществили «отступление», без больших потерь и надёжно сопроводив армянскую конницу в Армению.
Армянские и греко–римские войска встретились и по другому поводу. Александр Македонский отправил в Армению войско во главе с полководцем Меноном, который должен был завоевать район золотых приисков провинции Спер (в греческих источниках-Аспиритис) Высокой Армении (Բարձր Հայք). Однако, как свидетельствует Страбон, македонская армия была поголовно разбита, а Менона армяне удавили [Страбон, География, XI, 14,9].
После героического сопротивления армянского войска в Гавгамельской битве и поражения в Армении македонского войска во главе с полководцем Меноном, Александр Македонский больше и не сделал попыток организовать новые походы в Армению. И Армения осталась огражденной от походов Александра Македонского.
Греческий историограф Арриан (II век), который пользовался написанными, во время походов, дневниками, а также непосредственных участников походов – Птоломея и Аристобула, говоря о завоеваниях Александра и детально перечисляя покоренные им страны, не называет Армению [История армянского народа, том 1, 1971 г., стр. 501].
Александр Македонский, а также его последователи, больше не делали попыток захвата Армении. Римский историограф Помпей Трог (I век до н.э. – I век н.э.) пишет: «Ни Александр, который покорил всю Азию, ни его последователи, или потомки, не могли вмешиваться в дела Великой Армении и Малой Армении» (свидетельство дошло до нас из книги Трога «Historiae philippicae» через книгу римского историографа III века Маркуса Юстинуса «История древнего мира»).
Известно, что Ерванд и Михрвахишт, организовав правильное отступление армянского войска на Родину, провозгласили Армению независимым царством. Eрванд был провозглашён царём Великой Армении (Ерванд III, 330-300 гг. до н.э.). Из армянских территорий только Малая Армения (Փոքր Հայք) вошла в состав империи Александра Македонского и только после его смерти (323 г. до н.э.) и развала империи, Малая Армения стала самостоятельным царством. Михрвахишт (Митраустес) был провозглашен царём в Малой Армении.
Анжела Терян, «Древние исторические свидетельства об
Պետո Ալեքսանի Պողոսյանը ծնվել է 1983 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ նկարիչ, ջրաներկի վարպետ, հայ և միջազգային արվեստի նշանակալի դեմք, ով իր յուրօրինակ ստեղծագործություններով ներկայացրել է հայկական մշակույթը համաշխարհային բեմում։
Նրա կրթական ճանապարհը սկսվել է Գյումրու Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում, որտեղ նա յուրացրել է գեղանկարչության հիմունքները։ 1998-2000 թվականներին Գյումրու գեղարվեստի ակադեմիայում հաճախել է գրաֆիկայի և քանդակի դասընթացների։ 2000-2005 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի կերպարվեստի բաժնում, որտեղ կատարելագործել է իր հմտությունները։
Պետո Պողոսյանի ստեղծագործությունները առանձնանում են ջրաներկով աշխատելու յուրահատուկ մոտեցմամբ՝ առանց այլ նյութերի խառնուրդի, հիմնականում քաղաքանկարի ժանրում։ Նրա աշխատանքները արտացոլում են հայկական քաղաքների՝ հատկապես Գյումրու և Երևանի ճարտարապետական գեղեցկությունը, մշակութային նրբությունները և մարդկային կյանքի առօրյան։ Նրա կտավները հաճախ ներկայացնում են քաղաքային բնապատկերներ՝ լցված նոստալգիայով և ջերմությամբ։ Նրա աշխատանքները գտնվում են Հայաստանի, Լիբանանի, Իրանի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Անգլիայի, Բելգիայի, Շվեյցարիայի, ԱՄՆ-ի, Արգենտինայի մասնավոր հավաքածուներում, ինչպես նաև Հայաստանի ամերիկյան համալսարանում և Հայաստանում Չինաստանի դեսպանատանը։
Պողոսյանը մասնակցել է բազմաթիվ անհատական և խմբային ցուցահանդեսների Հայաստանում և արտերկրում։ Նրա նշանավոր ցուցահանդեսներից են՝ Շանհայի ջրաներկի միջազգային բիենալե (2012), Տոկիոյի հայ-ճապոնական արվեստի ցուցահանդես (2012), «Արտակարգ ջրաներկ» մրցանակ (2013, Bold Brush Painting Competition), Լոս Անջելեսի «Սինթեզ» միջազգային մրցույթ՝ 3-րդ մրցանակ (2013), Շենժենի ջրաներկի միջազգային բիենալե (2013-2014), Թաիլանդի ջրաներկի միջազգային էքսպո (2014), «Քաղաք` երկու մոտեցում» (2011, Երևան, «Բյուրոկրատ» գրախանութ), «Քաղաքը» անհատական ցուցահանդես (2014, Երևանի պատմության թանգարան)։ Նրա արվեստը ճանաչում է ձեռք բերել միջազգային մակարդակով՝ ընդգծելով հայկական ջրաներկի յուրահատկությունը։ Պետո Պողոսյանի ստեղծագործությունները ոգեշնչում են արվեստասերներին՝ ներկայացնելով հայկական քաղաքների հոգին և մշակութային ժառանգությունը համաշխարհային արվեստի բեմում։
—
### Русский Армянский художник
Пето Алексанович Погосян родился 28 октября 1983 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР, СССР. Армянский художник, мастер акварели, значимая фигура в армянском и международном искусстве, чьи работы представили армянскую культуру на мировой сцене. Его творческий путь начался в Гюмрийской художественной школе имени Меркурова, где он освоил основы живописи. В 1998–2000 годах посещал курсы графики и скульптуры в Гюмрийской академии художеств. В 2000–2005 годах обучался на факультете изобразительного искусства Ереванской академии художеств, совершенствуя своё мастерство.
Творчество Пето Погосяна выделяется уникальным подходом к акварели без примеси других материалов, преимущественно в жанре городского пейзажа. Его работы отражают архитектурную красоту армянских городов, особенно Гюмри и Еревана, культурные нюансы и повседневную жизнь людей. Его полотна часто изображают городские пейзажи, наполненные ностальгией и теплом. Работы Погосяна находятся в частных коллекциях Армении, Ливана, Ирана, Франции, Германии, Англии, Бельгии, Швейцарии, США, Аргентины, а также в Американском университете Армении и посольстве Китая в Армении.
Погосян участвовал в многочисленных персональных и групповых выставках в Армении и за рубежом. Среди значимых выставок: Шанхайская международная акварельная биеннале (2012), армяно-японская выставка искусства в Токио (2012), премия «Выдающаяся акварель» (2013, Bold Brush Painting Competition), международный конкурс «Синтез» в Лос-Анджелесе, 3-е место (2013), Шэньчжэньская международная акварельная биеннале (2013–2014), Международная акварельная экспозиция в Таиланде (2014), «Город: два подхода» (2011, Ереван, книжный магазин «Бюрократ»), персональная выставка «Город» (2014, Музей истории Еревана). Его искусство получило международное признание, подчёркивая уникальность армянской акварели. Творчество Пето Погосяна вдохновляет любителей искусства, представляя душу армянских городов и культурное наследие на мировой арене.
—
### English
Armenian Art
Peto Alexanovich Poghosyan was born on October 28, 1983, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR, USSR. An Armenian artist and master of watercolor, he is a significant figure in Armenian and international art, whose works have showcased Armenian culture on the global stage. His artistic journey began at the Merkurov Art School in Gyumri, where he mastered the fundamentals of painting. From 1998 to 2000, he attended graphics and sculpture courses at the Gyumri Academy of Fine Arts. From 2000 to 2005, he studied at the Fine Arts Department of the Yerevan Academy of Fine Arts, honing his skills.
Peto Poghosyan’s work is distinguished by a unique approach to watercolor, using no other materials, primarily in the genre of urban landscapes. His paintings capture the architectural beauty of Armenian cities, especially Gyumri and Yerevan, cultural nuances, and everyday human life. His canvases often depict cityscapes filled with nostalgia and warmth. Poghosyan’s works are held in private collections in Armenia, Lebanon, Iran, France, Germany, England, Belgium, Switzerland, the USA, and Argentina, as well as in the American University of Armenia and the Chinese Embassy in Armenia.
Poghosyan has participated in numerous solo and group exhibitions in Armenia and abroad. Notable exhibitions include the Shanghai International Watercolor Biennale (2012), the Armenian-Japanese Art Exhibition in Tokyo (2012), the “Outstanding Watercolor” award (2013, Bold Brush Painting Competition), the “Synthesis” international competition in Los Angeles, 3rd place (2013), the Shenzhen International Watercolor Biennale (2013–2014), the Thailand International Watercolor Expo (2014), “City: Two Approaches” (2011, Yerevan, Bureaucrat Bookstore), and the solo exhibition “The City” (2014, Yerevan History Museum). His art has gained international recognition, highlighting the uniqueness of Armenian watercolor. Peto Poghosyan’s work inspires art lovers, presenting the soul of Armenian cities and their cultural heritage on the global stage.
Թագուհի Շահնազարյան-Զարյանը՝ հայ դաշնակահարուհի, ծնվել է 1887 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Կոստանդնուպոլսում, Օսմանյան կայսրություն:
Նրա երաժշտական տաղանդը և կրթական նվիրվածությունը նրան դարձրին հայ երաժշտական մշակույթի կարևոր դեմքերից մեկը, իսկ նրա կյանքը, որը ներառում էր ճանապարհորդություններ, համերգներ և անձնական դրամաներ, արտացոլում է հայ սփյուռքի բարդ ճակատագիրը: Թագուհին ծնվել է հայտնի մտավորական ընտանիքում՝ «Հայրենիք» օրաթերթի հիմնադիր Հովհաննես Շահնազարի եղբոր ընտանիքում: Վաղ տարիքից նա ցուցաբերել է երաժշտական տաղանդ, և նրա ծնողները խրախուսել են նրա կրթությունը: Նա սովորել է Վենետիկի հեղինակավոր Բենեդետտո Մարչելլո երաժշտանոցում, որտեղ կատարելագործել է դաշնամուրի, հարմոնիայի և երաժշտության տեսության իր հմտությունները: Վենետիկ ճանապարհորդելու ժամանակ «Մոնտենեգրո» նավում նա ծանոթացել է հայտնի գրող Կոստան Զարյանի հետ: Նրանց սիրավեպը արագ զարգացել է, և 1912 թվականին նրանք ամուսնացել են: Ամուսնությունից հետո Թագուհին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ դասավանդել է ամերիկյան քոլեջում և հանդես եկել համերգներով՝ ներկայացնելով դասական երաժշտություն և հայկական մեղեդիներ: 1916-1921 թվականներին նա ընտանիքի հետ բնակվել է Իտալիայում, որտեղ շարունակել է երաժշտական գործունեությունը: 1921-1922 թվականներին նրանք կրկին վերադարձել են Կոստանդնուպոլիս, սակայն 1922 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել են Հայաստան: Երևանի պետական կոնսերվատորիայում Թագուհին դասավանդել է դաշնամուր, հարմոնիա և երաժշտության տեսություն՝ նպաստելով երիտասարդ երաժիշտների կրթությանը: Նա նաև հանդես է եկել մենահամերգներով՝ գերելով հանդիսատեսին իր նուրբ կատարողական ոճով: 1924 թվականին Թագուհին վերադարձել է Եվրոպա, որտեղ ելույթ է ունեցել բազմաթիվ համերգներով՝ ներկայացնելով հայ և եվրոպական երաժշտության լավագույն նմուշները: Ցավոք, նրա անձնական կյանքը բարդ ընթացք է ունեցել: 1929 թվականին Կոստան Զարյանը լքել է նրան՝ ամուսնանալով ամերիկացի նկարչուհի Ֆրանսիս Բրուքսի հետ: Այս բաժանումը խորապես ազդել է Թագուհու վրա, սակայն նա ցուցաբերել է արտասովոր կամքի ուժ: Կյանքի վերջին տարիներին նա մանրամասն գրի է առել իր և Կոստան Զարյանի համատեղ կյանքի պատմությունը, ինչպես նաև գրողի կյանքի 1930-ական թվականներից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները: Այս հուշերը դարձել են արժեքավոր վավերագրեր՝ լույս սփռելով Զարյանի կյանքի և ստեղծագործական ճանապարհի վրա: 1936 թվականին Թագուհին հաստատվել է Հռոմում, որտեղ շարունակել է երաժշտական և կրթական գործունեությունը: Նա դասավանդել է երաժշտություն, կազմակերպել համերգներ և աջակցել հայ համայնքին: Նրա երեք երեխաները՝ Վահեն, Արմենը և Նվարդը, նույնպես ժառանգել են մոր սերը արվեստի հանդեպ: Թագուհի Շահնազարյան-Զարյանի երաժշտական ժառանգությունը, նրա նվիրվածությունը հայ մշակույթին և անձնական կյանքի դժվարություններին դիմակայելու ուժը նրան դարձնում են հայ երաժշտության պատմության ոգեշնչող կերպար:
Виртуоз Армянской Музыки Тагуи Шахназарян-Зарян — армянская пианистка, родилась 28 октября 1887 года в Константинополе, Османская империя. Её музыкальный талант и преданность образованию сделали её одной из ключевых фигур армянской музыкальной культуры, а её жизнь, полная путешествий, концертов и личных драм, отражает сложную судьбу армянской диаспоры. Тагуи родилась в известной интеллектуальной семье, в доме брата Ованеса Шахназаря, основателя газеты «Айреник». С юных лет она проявляла музыкальные способности, и её родители поощряли её обучение. Она училась в престижной консерватории Бенедетто Марчелло в Венеции, где совершенствовала своё мастерство игры на фортепиано, гармонии и теории музыки. Во время поездки в Венецию на корабле «Монтенегро» она познакомилась с известным писателем Костаном Заряном. Их роман стремительно развивался, и в 1912 году они поженились. После замужества Тагуи вернулась в Константинополь, где преподавала в американском колледже и выступала с концертами, исполняя классическую музыку и армянские мелодии. В 1916–1921 годах она с семьёй жила в Италии, продолжая музыкальную деятельность. В 1921–1922 годах они вернулись в Константинополь, но в 1922 году переехали в Армению. В Ереванской государственной консерватории Тагуи преподавала фортепиано, гармонию и теорию музыки, внося вклад в образование молодых музыкантов. Она также выступала с сольными концертами, покоряя публику утончённым стилем исполнения. В 1924 году Тагуи вернулась в Европу, где дала множество концертов, представляя лучшие образцы армянской и европейской музыки. К сожалению, её личная жизнь была омрачена трудностями. В 1929 году Костан Зарян покинул её, женившись на американской художнице Фрэнсис Брукс. Это расставание глубоко повлияло на Тагуи, но она проявила необыкновенную силу духа. В последние годы жизни она подробно записала историю своей совместной жизни с Заряном, а также события его жизни после 1930-х годов. Эти мемуары стали ценным документом, проливающим свет на жизнь и творческий путь писателя. В 1936 году Тагуи обосновалась в Риме, где продолжила музыкальную и педагогическую деятельность. Она преподавала музыку, организовывала концерты и поддерживала армянскую общину. Её трое детей — Ваэ, Армен и Нвард — унаследовали её любовь к искусству. Музыкальное наследие Тагуи Шахназарян-Зарян, её преданность армянской культуре и стойкость перед личными трудностями делают её вдохновляющей фигурой в истории армянской музыки.
Virtuoso of Armenian Music Taguhi Shahrazaryan-Zaryan —an Armenian pianist born on October 28, 1887, in Constantinople, Ottoman Empire. Her musical talent and dedication to education established her as a key figure in Armenian musical culture, while her life, filled with travels, concerts, and personal challenges, reflects the complex fate of the Armenian diaspora. Taguhi was born into a prominent intellectual family, the household of the brother of Hovhannes Shahnazar, founder of the Hayrenik newspaper. From a young age, she displayed musical talent, and her parents encouraged her education. She studied at the prestigious Benedetto Marcello Conservatory in Venice, where she honed her skills in piano, harmony, and music theory. While traveling to Venice aboard the Montenegro ship, she met the renowned writer Kostan Zaryan. Their romance blossomed quickly, and they married in 1912. After her marriage, Taguhi returned to Constantinople, where she taught at the American College and performed concerts, presenting classical music and Armenian melodies. From 1916 to 1921, she lived with her family in Italy, continuing her musical pursuits. In 1921–1922, they returned to Constantinople, but in 1922, they relocated to Armenia. At the Yerevan State Conservatory, Taguhi taught piano, harmony, and music theory, contributing to the education of young musicians. She also performed solo concerts, captivating audiences with her refined style. In 1924, Taguhi returned to Europe, where she gave numerous concerts, showcasing the finest examples of Armenian and European music. Unfortunately, her personal life was marked by hardship. In 1929, Kostan Zaryan left her to marry American artist Frances Brooks. This separation deeply affected Taguhi, but she demonstrated remarkable resilience. In her final years, she meticulously documented her life with Zaryan and the events of his life after the 1930s. These memoirs became valuable historical records, shedding light on the writer’s life and creative journey. In 1936, Taguhi settled in Rome, where she continued her musical and teaching activities. She taught music, organized concerts, and supported the Armenian community. Her three children—Vahe, Armen, and Nvard—inherited her passion for the arts. Taguhi Shahrazaryan-Zaryan’s musical legacy, her devotion to Armenian culture, and her strength in facing personal challenges make her an inspiring figure in the history of Armenian music.
Նունե Յուրիի Աղբալյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 28-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ նկարչուհի, հայ և միջազգային արվեստի նշանակալի դեմք, ով իր ստեղծագործություններով կամրջել է հայկական մշակույթն ու համաշխարհային արվեստը։
1982 թվականին ավարտել է Մոսկվայի տեքստիլ ինստիտուտը, որտեղ յուրացրել է տեքստիլ նկարչության և դիզայնի հմտությունները։ 1988 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ, իսկ 1995 թվականից՝ Պրոֆեսիոնալ նկարիչների միջազգային միության անդամ։ 1990 թվականից դասավանդում է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայում, 2005 թվականից՝ պրոֆեսոր։
Նունե Աղբալյանի ստեղծագործությունները առանձնանում են տեքստիլ նյութերի, հատկապես մետաքսի, բամբակի, վուշի և թավիշի վրա աշխատելու նորարար մոտեցմամբ։ Նրա գործերն արտացոլում են խորը զգացմունքներ, մարդկային հարաբերություններ և մշակութային խորհրդանիշներ։ Նրա նշանավոր աշխատանքներից են՝ «Պալանգա» (1987, բամբակ), «Վախը» (1995, բամբակ), «Պսակադրություն» (1993, մետաքս), «Կինը և տղամարդը» (1998, մետաքս), «Հակադրություն» (2002, մետաքս), «Սեր» (2002, մետաքս)։ Նրա արվեստը հայտնի է գույների նուրբ համադրությամբ և խորհրդանշական կոմպոզիցիաներով, որոնք ուսումնասիրում են մարդու ներաշխարհը և հայկական մշակույթի էությունը։
Աղբալյանը մասնակցել է ավելի քան 90 ցուցահանդեսի Հայաստանում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեդիայում, Ֆրանսիայում և այլ երկրներում։ Նրա աշխատանքները ցուցադրվում են աշխարհի տարբեր թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում, ինչը վկայում է նրա արվեստի միջազգային ճանաչման մասին։ 2014 թվականին Հայաստանի նկարիչների միությունում կայացել է նրա անհատական ցուցահանդեսը, որը ներկայացրել է նրա ստեղծագործական ճանապարհի կարևոր փուլը։ Նունե Աղբալյանը ոչ միայն ստեղծագործող է, այլև կրթիչ, ով իր գիտելիքներով կիսվել է երիտասարդ արվեստագետների հետ՝ նպաստելով հայկական արվեստի զարգացմանը։ Նրա ժառանգությունը ոգեշնչում է սերունդներին՝ ընդգծելով հայ նկարչության յուրահատկությունն ու գլոբալ նշանակությունը։
—
### Русский Армянская художница
Нунэ Юрьевна Агбалян родилась 28 марта 1959 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Армянская художница, значимая фигура армянского и международного искусства, чьи работы создали мост между армянской культурой и мировой художественной сценой. В 1982 году окончила Московский текстильный институт, где освоила мастерство текстильной живописи и дизайна. С 1988 года — член Союза художников Армении, с 1995 года — член Международного союза профессиональных художников. С 1990 года преподаёт в Ереванской академии художеств, с 2005 года — профессор.
Творчество Нунэ Агбалян отличается новаторским подходом к работе с текстильными материалами, особенно с шёлком, хлопком, льном и бархатом. Её работы отражают глубокие эмоции, человеческие отношения и культурные символы. Среди известных произведений: «Паланга» (1987, хлопок), «Страх» (1995, хлопок), «Венчание» (1993, шёлк), «Женщина и мужчина» (1998, шёлк), «Противоположность» (2002, шёлк), «Любовь» (2002, шёлк). Её искусство славится тонким сочетанием цветов и символическими композициями, исследующими внутренний мир человека и суть армянской культуры.
Агбалян участвовала в более чем 90 выставках в Армении, России, США, Германии, Австрии, Швеции, Франции и других странах. Её работы представлены в музеях и частных коллекциях по всему миру, что свидетельствует о международном признании её творчества. В 2014 году в Союзе художников Армении прошла её персональная выставка, отразившая важный этап её творческого пути. Нунэ Агбалян — не только творец, но и педагог, поделившаяся своими знаниями с молодыми художниками, способствуя развитию армянского искусства. Её наследие вдохновляет поколения, подчёркивая уникальность армянской живописи и её глобальное значение.
—
### English
Armenian Art
Nune Yurievna Aghbalyan was born on March 28, 1959, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. An Armenian artist, a significant figure in Armenian and international art, whose works have bridged Armenian culture with the global art scene. In 1982, she graduated from the Moscow Textile Institute, mastering the techniques of textile painting and design. Since 1988, she has been a member of the Artists’ Union of Armenia, and since 1995, a member of the International Union of Professional Artists. Since 1990, she has taught at the Yerevan Academy of Fine Arts, becoming a professor in 2005.
Nune Aghbalyan’s work is distinguished by an innovative approach to textile materials, particularly silk, cotton, linen, and velvet. Her creations reflect deep emotions, human relationships, and cultural symbols. Notable works include *Palanga* (1987, cotton), *Fear* (1995, cotton), *Wedding* (1993, silk), *Woman and Man* (1998, silk), *Contrast* (2002, silk), and *Love* (2002, silk). Her art is renowned for its subtle color combinations and symbolic compositions, exploring the human psyche and the essence of Armenian culture.
Aghbalyan has participated in over 90 exhibitions in Armenia, Russia, the USA, Germany, Austria, Sweden, France, and beyond. Her works are displayed in museums and private collections worldwide, attesting to her international recognition. In 2014, her solo exhibition at the Artists’ Union of Armenia showcased a significant phase of her creative journey. Nune Aghbalyan is not only a creator but also an educator, sharing her knowledge with young artists and contributing to the development of Armenian art. Her legacy inspires generations, highlighting the uniqueness and global significance of Armenian painting.
ОБНАРУЖЕНО ИЗДАНИЕ БИБЛИИ С УПОМИНАНИЕМ О ВЕЛИКОЙ АРМЕНИИ
Любознательный студент из американского города Портленд (штат Орегон) Сэм Буссан обнаружил в подвальном архиве библиотеки своего колледжа Lewis&Clark издание Женевской Библии 1599 года — Библии королевы Елизаветы I и Шекспира, где есть упоминание о Великой Армении, передает официальный сайт американского телеканала CBC. Согласно сообщению, специалисты утверждают, что в редком издании Библии основные писания представлены через сложные ксилографические иллюстрации. В одном из разделов Библии под названием “Ситуация в Эдемском саду” на деревянной доске изображена карта древнего Ближнего Востока и Великой Армении, Вавилона и Персидского залива.
Книга находится в хорошем состоянии, за исключением починки, не встречающимся в сегодняшнем книгоиздании. В книге была обнаружена надпись, указывающая на то, что издание было напечатано в Лондоне издателем английской королевы Кристофером Баркером
You must be logged in to post a comment.