Սալոմե Գրիգորի Արեշյանը՝ ծնված 1913 թվականի հունվարի 5-ին Թիֆլիսում, հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և ռուս դասականների կամուրջը՝ ոգեշնչելով սերունդներին մինչև իր մահը:

Այս նշանավոր կինը, 1966 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում մահացավ , իր կյանքը նվիրեց գրականագիտությանը՝ դառնալով ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը ռուս գրականության ազդեցության տակ: 1934-ին ավարտելով Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և լեզվի ինստիտուտը, իսկ 1937-ին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան, նա աշխատեց ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող և քարտուղար, ապա 1941-ին տեղափոխվեց Երևան՝ դասավանդելով Երևանի պետական համալսարանում, եղել ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ և ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, խմբագրել «Կոմունիստ» թերթը, իսկ 1954-ից աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող և բաժնի վարիչ: 1958-ին պաշտպանեց դոկտորականը և հրապարակեց «Հայ մամուլը և ցարական գրաքննությունը» գիրքը (1957), իսկ նրա ռուսերեն մենագրությունը դարձավ կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Եղել է Խաղաղության կողմնակիցների համամիութենական կոնֆերանսի և 1945 թվականի Փարիզի Կանանց միջազգային կոնգրեսի պատգամավոր, ԽՄԿԿ անդամ 1943-ից: Սալոմե Արեշյանը մնաց որպես գրականագետ, որի աշխատանքները հավերժացրին հայ գրականության պատմությունը՝ ոգեշնչելով գիտնականներին և ընթերցողներին իր խորունկ վերլուծություններով:

#### Русская версия

Литературовед, чьё наследие увековечило армяно-русские связи

Саломе Григорьевна Арешян родившаяся 5 января 1913 года в Тифлисе — армянский литературовед, доктор филологических наук и заслуженный деятель науки АрмССР, чья работа стала мостом между армянской литературой и русскими классиками, вдохновляя поколения до своей смерти. Эта выдающаяся женщина, 29 декабря 1966 года в Ереване ушла в вечность, посвятила жизнь литературоведению, став членом Союза писателей СССР с 1948 года и раскрывая глубины армянского реализма под влиянием русской литературы. В 1934 году окончив Ленинградский институт истории, философии, литературы и языка, а в 1937-м — аспирантуру Ленинградского государственного университета, она работала младшим научным сотрудником и секретарём в Институте востоковедения АН СССР в Ленинграде, затем в 1941 году переехала в Ереван, где преподавала в Ереванском государственном университете, была заместителем декана факультета, заместителем заведующего отделом пропаганды ЦК КП Армении, редактором газеты «Коммунист», а с 1954 года — старшим научным сотрудником Института литературы АН АрмССР и заведующей отделом. В 1958 году защитила докторскую и опубликовала книгу «Армянская печать и царская цензура» (1957), её русскоязычная монография стала важным вкладом в литературоведение. Была делегатом Всесоюзной конференции сторонников мира и Международного женского конгресса в Париже в 1945 году, членом КПСС с 1943 года. Саломе Арешян осталась как литературовед, чьи работы увековечили историю армянской литературы, вдохновляя учёных и читателей своими глубокими анализами.

#### English Version

The Literary Scholar Whose Legacy Eternalized Armenian-Russian Ties

Salome Grigori Areshyan born on January 5, 1913, in Tiflispassed into eternity — an Armenian literary scholar, Doctor of Philology and Honored Scientist of the ArmSSR, whose work became a bridge between Armenian literature and Russian classics, inspiring generations until her death. This distinguished woman, December 29, 1966, passed into eternity, dedicated her life to literary studies, becoming a member of the USSR Writers’ Union since 1948 and revealing the depths of Armenian realism under Russian literary influence. In 1934, graduating from the Leningrad Institute of History, Philosophy, Literature, and Language, and in 1937 — postgraduate studies at Leningrad State University, she worked as a junior researcher and secretary at the Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences in Leningrad, then in 1941 moved to Yerevan, where she taught at Yerevan State University, was deputy dean of the faculty, deputy head of the propaganda department of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, editor of the newspaper “Kommunist,” and from 1954 — senior researcher at the Institute of Literature of the Academy of Sciences of ArmSSR and head of department. In 1958, she defended her doctoral thesis and published the book “Armenian Press and Tsarist Censorship” (1957), her Russian-language monograph became an important contribution to literary studies. She was a delegate to the All-Union Conference of Peace Supporters and the International Women’s Congress in Paris in 1945, a member of the CPSU since 1943. Salome Areshyan remained as a literary scholar whose works eternalized the history of Armenian literature, inspiring scholars and readers with her profound analyses.

Գրիգոր Գրիգորի Արեյանը մահացել է 1973 թվականի հունվարի 3-ին Երևանում՝ 74 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայ գրականության և թարգմանչական արվեստի զգալի ժառանգություն։ Ծնվել է 1899 թվականի հունվարի 1-ին Վլադիկավկազում։

Գրիգոր Արեյանը բժշկական կրթություն է ստացել՝ 1927 թվականին ավարտելով Խարկովի բժշկական ինստիտուտը։ 1927–1947 թվականներին աշխատել է տարբեր բժշկական հաստատություններում։ 1951 թվականից բնակվել է Երևանում՝ աշխատելով ՀԽՍՀ ԳԱ հրատարակչությունում որպես սրբագրիչ, իսկ հետագայում՝ ՀԽՍՀ կուլտուրայի մինիստրության պոլիգրաֆիական արդյունաբերության և հրատարակչությունների գլխավոր խմբագրությունում՝ որպես ավագ խմբագիր։

Նրա գրական գործունեությունը սկսվել է ավելի ուշ՝ 1950-ականների վերջերին։ 1956 թվականից անդամակցել է ԽՍՀՄ գրողների միությանը։ Հայտնի է «Ապրելու իրավունքը» (1969) վեպով, որը արտացոլում է մարդկային կյանքի, բարոյականության և պայքարի խորքային թեմաները։

Սակայն Արեյանի ամենամեծ նվաճումը եղել է թարգմանչական արվեստը։ Նա բարձրակարգ թարգմանել է ռուսերենից և լատիներենից՝ հայերենի ներկայացնելով համաշխարհային գրականության գոհարներ՝ 
– Շանդոր Պետեֆիի բանաստեղծություններ, 
– Անտիկ գրականության քրեստոմատիա (համահեղինակ), 
– Անատոլ Ֆրանսի «Սպիտակ քարի վրա», «Աստվածները ծարավի են», «Հրեշտակների ապստամբություն», «Կրենքըբիլ», «Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը», 
– Գյուստավ Ֆլոբերի «Սալամբո», 
– Լուկրեցիոսի «Իրերի բնության մասին», 
– Ալեն Ռենե Լըսաժի «Կաղ սատանան», 
– Ֆրանսիս Կարսակի «Տիեզերքի Ռոբինզոնները», 
– Կիրիլ Անդրեևի «Արկած որոնողները», 
– Լուի Բոսենարի «Կապիտան թոկից փախածը» և այլ գործեր։ 

Գրիգոր Արեյանը մնաց Վլադիկավկազից Երևան տանող գրականության կամուրջը՝ իր վեպով, բարձրակարգ թարգմանություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին համաշխարհային գրականության խորքերով և հայերենի գեղեցկությամբ։



**Русский** 

армянский прозаик и выдающийся переводчик
Григор Ареян скончался 3 января 1973 года в Ереване в возрасте 74 лет — армянский прозаик и выдающийся переводчик, член Союза писателей СССР (с 1956). Родился 1 января 1899 года во Владикавказе.

Григор Ареян получил медицинское образование, окончив в 1927 году Харьковский медицинский институт. С 1927 по 1947 год работал в различных медицинских учреждениях. С 1951 года жил в Ереване, работал корректором в издательстве Академии наук АрмССР, а затем старшим редактором в Главном управлении полиграфической промышленности и издательств Министерства культуры АрмССР.

Его литературная деятельность началась в конце 1950-х. Известен романом «Право на жизнь» (1969), отражающим глубокие темы человеческой жизни, морали и борьбы.

Главное достижение Ареяна — переводческое искусство. Он мастерски переводил с русского и латыни, представляя армянскому читателю шедевры мировой литературы: 
– стихи Шандора Петефи, 
– античную хрестоматию (соавтор), 
– Анатоля Франса («Белый камень», «Боги жаждут», «Восстание ангелов», «Кренкебиль», «Преступление Сильвестра Боннара»), 
– Гюстава Флобера («Саламбо»), 
– Лукреция («О природе вещей»), 
– Алена Рене Лесажа («Хромой бес»), 
– Франсиса Карсака («Робинзоны космоса»), 
– Кирилла Андреева («Искатели приключений»), 
– Луи Буссенара («Капитан Сорви-голова») и другие.

Григор Ареян остался мостом от Владикавказа до Еревана — своим романом, высокохудожественными переводами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами мировой литературы и красотой армянского языка.



**English** 

Armenian Prose Writer and Outstanding Translator
Grigor Areyan passed away on January 3, 1973, in Yerevan at the age of 74 — Armenian prose writer and outstanding translator, member of the USSR Writers’ Union (since 1956). Born on January 1, 1899, in Vladikavkaz.

Grigor Areyan received a medical education, graduating from Kharkov Medical Institute in 1927. From 1927 to 1947 he worked in various medical institutions. From 1951 he lived in Yerevan, working as a proofreader at the Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, and later as senior editor in the Main Directorate of Printing Industry and Publishing Houses of the Ministry of Culture of the Armenian SSR.

His literary activity began in the late 1950s. He is known for the novel *The Right to Live* (1969), reflecting deep themes of human life, morality, and struggle.

Areyan’s greatest achievement was his translation art. He masterfully translated from Russian and Latin, introducing Armenian readers to world literature masterpieces: 
– poems by Sándor Petőfi, 
– anthology of ancient literature (co-author), 
– Anatole France (*On the White Stone*, *The Gods Are Athirst*, *The Revolt of the Angels*, *Krenkebil*, *The Crime of Sylvestre Bonnard*), 
– Gustave Flaubert (*Salammbô*), 
– Lucretius (*On the Nature of Things*), 
– Alain-René Lesage (*The Lame Devil*), 
– Francis Carsac (*The Robinsons of the Cosmos*), 
– Kirill Andreyev (*Adventurers*), 
– Louis Boussenard (*Captain Rip-Head*) and others.

Grigor Areyan remained the bridge from Vladikavkaz to Yerevan — with his novel, high-artistic translations, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of world literature and the beauty of the Armenian language.

Գրիգոր Մկրտչի Մկրտչյանը ծնվել է 1925 թվականի հունվարի 3-ին Կրասնոդարում՝ հայ մարզիկ, մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1956), վաստակավոր մարզիչ (1968), տափօղակով հոկեյի ԽՍՀՄ առաջին իննակ (1948–1959), աշխարհի և Եվրոպայի եռակի (1954–1956) և օլիմպիական խաղերի չեմպիոն (1956)։

Նա դարձավ հայկական հոկեյի առաջամարտիկներից մեկը՝ որպես պաշտպան հանդես գալով ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում և մասնակցելով տափօղակով հոկեյի առաջին համաշխարհային հաղթանակներին։ 1963 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ֆիզիկական կուլտուրայի կենտրոնական պետական ինստիտուտը։ 1965–1967 թվականներին որպես գլխավոր մարզիչ ղեկավարել է գնդակով հոկեյի ԽՍՀՄ հավաքականը՝ նրա ղեկավարությամբ թիմը դառնալով աշխարհի եռակի չեմպիոն։ 1968–1991 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեում որպես մարզիչ։

Գրիգոր Մկրտչյանը մնաց Կրասնոդարից Մոսկվա տանող հայկական հոկեյի կամուրջը՝ իր խաղով, առաջին հաղթանակներով և մարզչական նվաճումներով ոգեշնչելով սերունդներին հայ մարզիկի տոկունությամբ և հաղթանակի ոգով։



**Русский** 

дух «Арарата-73» в хоккее
Григор Мкртчян  родился 3 января 1925 года в Краснодаре — армянский спортсмен и тренер, заслуженный мастер спорта СССР (1956), заслуженный тренер (1968), первый инок СССР по хоккею с шайбой (1948–1959), трёхкратный чемпион мира и Европы (1954–1956), олимпийский чемпион (1956). 

Он стал одним из пионеров армянского хоккея, как защитник выступал за сборную СССР и участвовал в первых мировых победах советского хоккея с шайбой. В 1963 году окончил Центральный государственный институт физической культуры в Москве. В 1965–1967 годах как главный тренер возглавлял сборную СССР по хоккею с мячом, под его руководством команда стала трёхкратным чемпионом мира. С 1968 по 1991 год работал в Спорткомитете СССР в качестве тренера.

Григор Мкртчян остался мостом армянского хоккея от Краснодара до Москвы — своей игрой, первыми победами и тренерскими достижениями вдохновляя поколения стойкостью армянского спортсмена и духом победы.



**English** 

Spirit of Ararat-73 in Hockey
Grigor Mkrtchyan  was born on January 3, 1925, in Krasnodar — Armenian athlete and coach, Honored Master of Sports of the USSR (1956), Honored Coach (1968), first USSR inok in ice hockey (1948–1959), three-time World and European champion (1954–1956), Olympic champion (1956). 

He became one of the pioneers of Armenian hockey, playing as a defender for the USSR national team and participating in the first world victories of Soviet ice hockey. In 1963 he graduated from the Central State Institute of Physical Culture in Moscow. In 1965–1967, as head coach, he led the USSR bandy team, which under his leadership became three-time world champion. From 1968 to 1991 he worked in the USSR Sports Committee as a coach.

Grigor Mkrtchyan remained the bridge of Armenian hockey from Krasnodar to Moscow — with his play, first victories, and coaching achievements inspiring generations with the resilience of an Armenian athlete and the spirit of victory.

Սոս Սոսյանը մահացել է 2008 թվականի հունվարի 2-ին Թբիլիսիում՝ 79 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական թատրոնի և կինոյի ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի կերպարների ժառանգությունը։ Ծնվել է 1928 թվականի հունվարի 27-ին Թիֆլիսում։

Սոս Սոսյանը իր ողջ ստեղծագործական կյանքն անցկացրել է Թբիլիսիի Պետրոս Ադամյանի անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում՝ դառնալով այդ թատրոնի պատմության ամենավառ անուններից մեկը և Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։ Նրա խաղը առանձնանում էր խոր հուզականությամբ, հզոր էներգիայով և բնականությամբ։

Թատրոնում նա ստեղծել է անմոռանալի կերպարներ՝ 
– Պեպո՝ Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո»-ում, 
– Արա Գեղեցիկ՝ «Արա Գեղեցիկ»-ում, 
– Արշակ II՝ «Արշակ II»-ում, 
– Գլխավոր դերեր՝ «Ծառերը կանգնած են մեռնում» և «Շուշանիկի չարչարանքները» ներկայացումներում։ 

Կինոյում նա հիշվում է Արտաշես Մալյանի կերպարով «Ուրվականները հեռանում են լեռներից» (1955) և Ռուբենի դերով «Հասցեատիրոջ որոնումները» (1955) ֆիլմերում։

Սոս Սոսյանը մնաց Թիֆլիսի հայկական թատրոնի ոսկե դարաշրջանի կամուրջը՝ իր խաղով, խորությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական թատերական արվեստի խորքերով և հավերժականությամբ։



**Русский** 

незабываемый Пепо и Ара Прекрасный 
Сос Сосоян скончался 2 января 2008 года в Тбилиси в возрасте 79 лет — выдающийся армянский актёр театра и кино, народный артист Грузинской ССР, символ золотого века армянского театра в Тбилиси. Родился 27 января 1928 года в Тифлисе.

Всю свою творческую жизнь Сос Сосоян посвятил Тбилисскому армянскому государственному драматическому театру им. Петроса Адамяна, став одной из самых ярких фигур в его истории. Его игра отличалась глубокой эмоциональностью, мощной энергетикой и естественностью.

На сцене он создал незабываемые образы: 
– Пепо в «Пепо» Габриэла Сундукяна, 
– Ара Прекрасный в «Ара Прекрасный», 
– Аршак II в «Аршак II», 
– главные роли в спектаклях «Деревья стоят умирают» и «Мучения Шушаник».

В кино он запомнился ролями Арташеса Маляна в фильме «Призраки уходят в горы» (1955) и Рубена в «Поисках адресата» (1955).

Сос Сосоян остался живым мостом золотого века армянского театра Тифлиса — своей игрой, глубиной и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянского театрального искусства и вечностью.


**English** 

Unforgettable Pepo and Ara the Beautiful 
Sos Sosoyan passed away on January 2, 2008, in Tbilisi at the age of 79 — outstanding Armenian theater and film actor, People’s Artist of the Georgian SSR, symbol of the golden age of Armenian theater in Tbilisi. Born on January 27, 1928, in Tiflis.

Sos Sosoyan dedicated his entire creative life to the Tbilisi Armenian State Dramatic Theater named after Petros Adamyan, becoming one of its brightest figures. His acting was distinguished by deep emotion, powerful energy, and naturalness.

On stage he created unforgettable images: 
– Pepo in «Pepo» by Gabriel Sundukyan, 
– Ara the Beautiful in «Ara the Beautiful», 
– Arshak II in «Arshak II», 
– leading roles in the plays «Trees Stand Dying» and «The Torments of Shushanik».

In cinema he is remembered for the role of Artashes Malyan in the film «Ghosts Leave for the Mountains» (1955) and Ruben in «In Search of an Addressee» (1955).

Sos Sosoyan remained the living bridge of the golden age of Armenian theater in Tbilisi — with his performance, depth, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian theatrical art and eternity.

1934 թվականի հոընվարի 2-ին Մոսկվայում ժնվել է խորհրդային և ռուս մուլտիպլիկատոր, ուսուցիչ Մարինա Կոնստանտինի Ոսկանյանցը։ 

1959-1991 թվականներին՝ «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայի առաջատար անիմատորներից։  Սոյուզմուլտֆիլմում աշխատելու 32 տարիների ընթացքում նրան հրավիրել են աշխատելու իրենց ֆիլմերի վրա խորհրդային անիմացիայի «Ոսկե դարի» գրեթե բոլոր դասականների կողմից՝ Լև Ատամանով, Վլադիմիր Պոլկովնիկով, Ռոման Կաչանով, Ֆյոդոր Խիտրուկ, Էդուարդ Նազարով և շատ ուրիշներ։ Նա մասնակցել է այնպիսի հայտնի մուլտֆիլմերի ստեղծմանը, ինչպիսիք են «Մատնաչափիկը», «Երեքը Պրոստոկվաշինոյից», «Երրորդ մոլորակի գաղտնիքը», «Մի անգամ կար մի շուն», «Կախարդական մատանին», «Երեք գերերը»: », «Լոլո պինգվինի արկածները» և այլն։

2 января 1934 года в Москве родилась  Марина Константиновна Восканья́нц — советский и российский художник-мультипликатор, педагог. С 1959 по 1991 год — один из ведущих художников-мультипликаторов на киностудии «Союзмультфильм». За 32 года работы на «Союзмультфильме» её приглашали работать на своих фильмах практически все классики времён «Золотого века» советской мультипликации — Лев Атаманов, Владимир Полковников, Роман Качанов, Фёдор Хитрук, Эдуард Назаров и многие другие.Участвовала в создании таких знаменитых мультфильмов как «Дюймовочка», «Трое из Простоквашино», «Тайна третьей планеты», «Жил-был пёс», «Волшебное кольцо», «Три толстяка», «Приключения пингвиненка Лоло» и других.

On 01-02-1934  Marina Konstantin Voskanyants, a Soviet and Russian animator and teacher, was born in Moscow. From 1959 to 1991, she was one of the leading animators at the Soyuzmultfilm studio. During her 32 years at Soyuzmultfilm, she was invited to work on their films by almost all the classics of the Golden Age of Soviet animation: Lev Atamanov, Vladimir Polkovnikov, Roman Kachanov, Fyodor Khitruk, Eduard Nazarov, and many others. She participated in the creation of such famous cartoons as Thumbelina, Three from Prostokvashino, The Mystery of the Third Planet, Once Upon a Time There Lived a Dog, The Magic Ring, Three Fat Men, The Adventures of Lolo the Penguin, and others.

Ռուբեն Թադևոսի Եսայանը մահացել է 2026 թվականի հունվարի 1-ին՝ երկարատև հիվանդությունից հետո, 79 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական ավիացիայի պատմության ամենավառ էջերից մեկը։ Ծնվել է 1946 թվականի նոյեմբերի 24-ին Երևանում։

Ռուբեն Եսայանը ծագում էր անվանի բժիշկների ընտանիքից։ Դպրոցական տարիներին հաճախել է Երևանի աերոակումբ, 17 տարեկանում կատարել առաջին թռիչքը։ 1968 թվականին ավարտել է Սասովոյի ավիաուսումնարանը և գործուղվել Երևան՝ Քաղաքացիական ավիացիայի հայկական վարչություն, որտեղ աշխատել է 13 տարի։ Այդ ընթացքում նա գործուղվել է Անգոլա, որտեղ քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում եղել է Անգոլայի պաշտպանության նախարարի անձնական օդաչուն։ 1983 թվականին ՅԱԿ-40 ինքնաթիռով Անգոլայում հրթիռակոծության ժամանակ հաջողությամբ իջեցրել է կուբացի պատվիրակությանը՝ ստանալով «Ժողովուրդների բարեկամության» շքանշանը։

1987 թվականից Եսայանը դարձել է Քաղաքացիական ավիացիայի պետական գիտահետազոտական ինստիտուտի փորձարկող օդաչու, շուտով՝ ջոկատի հրամանատարի տեղակալ և Ռուսաստանի Ավիացիայի Ինստիտուտի թռիչքափորձարարական կենտրոնի ղեկավար։ Նրա ձեռքի տակով են անցել ԻԼ-96, ԻԼ-114, ՏՈւ-334, ՏՈւ-100, ԲԵ-200 և այլ նորագույն ինքնաթիռներ։ 2005 թվականին ԲԵ-200 ինքնաթիռով Հայաստանում սահմանել է համաշխարհային հինգ ավիացիոն ռեկորդ։ Նա ուսումնասիրել է Կրասնովոդսկի, Հալեպի և Խաբարովսկի վթարների պատճառները, մշակել է վթարների կանխարգելման բանաձևեր։ 2001-2004 թվականներին ղեկավարել է ԲԵ-200-ի փորձարկումները, այդ թվում՝ Սևանա լճում ջրի հավաքման ռեկորդային թռիչքը։ 2015 թվականին ռիսկի դիմելով ԻԼ-76 ինքնաթիռով իջեցրել է Անտարկտիդայի Նովոլազերևսկայա կայան։

Պարգևատրվել է «Ժողովուրդների բարեկամության» շքանշանով (1985), Ռուսաստանի վաստակավոր փորձարկող օդաչուի կոչումով (1999) և Ռուսաստանի Դաշնության հերոսի կոչումով (2006)։

Ռուբեն Եսայանը մնաց Երևանից մինչև Անտարկտիդա տանող ավիացիոն կամուրջը՝ իր համարձակությամբ, ռեկորդներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ օդաչուի հերոսական ոգով և երկնքի հաղթանակով։



**Русский** 

Герой России и легенда армянской авиации
Рубен Есаян скончался 1 января 2026 года после продолжительной болезни в возрасте 79 лет — выдающийся армянский лётчик-испытатель, руководитель лётно-испытательного центра Института авиации России, Герой Российской Федерации. Родился 24 ноября 1946 года в Ереване.

Рубен Есаян происходил из семьи известных врачей. В школьные годы посещал ереванский аэроклуб, в 17 лет совершил первый полёт. В 1968 году окончил Сасовское лётное училище и был направлен в Ереван в Армянское управление гражданской авиации, где проработал 13 лет. В этот период он был командирован в Анголу, где во время гражданской войны стал личным пилотом министра обороны Анголы. В 1983 году на Як-40 в Анголе под обстрелом сумел благополучно посадить кубинскую делегацию, за что получил орден «Дружбы народов».

С 1987 года Есаян стал лётчиком-испытателем Государственного научно-исследовательского института гражданской авиации, вскоре — заместителем командира отряда и руководителем лётно-испытательного центра Института авиации России. Через его руки прошли Ил-96, Ил-114, Ту-334, Ту-100, Бе-200 и другие новейшие самолёты. В 2005 году на Бе-200 в Армении установил пять мировых авиационных рекордов. Исследовал причины катастроф Ту-154 в Красноводске, Алеппо и Хабаровске, разработал формулы предотвращения аварий. В 2001–2004 годах руководил испытаниями Бе-200, в том числе рекордным забором 12 тонн воды за 14 секунд на Севане. В 2015 году рискнув, посадил тяжёлый Ил-76 на станцию Новолазаревская в Антарктиде.

Награждён орденом «Дружбы народов» (1985), званием Заслуженный лётчик-испытатель России (1999) и званием Героя Российской Федерации (2006).

Рубен Есаян остался мостом от Еревана до Антарктиды — своей смелостью, рекордами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения героическим духом армянского лётчика и победами в небе.



**English** 

Hero of Russia and Legend of Armenian Aviation
Ruben Yesayan passed away on January 1, 2026, after a long illness at the age of 79 — outstanding Armenian test pilot, head of the flight test center of the Russian Aviation Institute, Hero of the Russian Federation. Born on November 24, 1946, in Yerevan.

Ruben Yesayan came from a family of renowned doctors. In school years he attended the Yerevan aero club, made his first flight at 17. In 1968 graduated from Sasovo Flight School and was sent to Yerevan to the Armenian Civil Aviation Directorate, where he worked for 13 years. During this period he was sent to Angola, where during the civil war he became the personal pilot of Angola’s Minister of Defense. In 1983 on a Yak-40 in Angola under fire he safely landed a Cuban delegation, for which he received the Order of Friendship of Peoples.

From 1987 Yesayan became a test pilot at the State Research Institute of Civil Aviation, soon deputy squadron commander and head of the flight test center of the Russian Aviation Institute. Through his hands passed Il-96, Il-114, Tu-334, Tu-100, Be-200 and other latest aircraft. In 2005 on Be-200 in Armenia he set five world aviation records. Investigated the causes of Tu-154 crashes in Krasnovodsk, Aleppo and Khabarovsk, developed formulas for preventing accidents. In 2001–2004 led Be-200 tests, including the record water intake of 12 tons in 14 seconds on Lake Sevan. In 2015, taking a risk, landed a heavy Il-76 at Novolazarevskaya station in Antarctica.

Awarded the Order of Friendship of Peoples (1985), title Honored Test Pilot of Russia (1999) and Hero of the Russian Federation (2006).

Ruben Yesayan remained the bridge from Yerevan to Antarctica — with his courage, records and boundless dedication, inspiring generations with the heroic spirit of an Armenian pilot and victories in the sky.

Դեկտեմբերի  31-ին Մոսկվայում ծնվեց Գուրգեն Շահնազարի Գենը (Շահնազարով)՝ խորհրդային շրջանի հայ դերասան, որի տաղանդը փայլեց ինչպես թատրոնի բեմում, այնպես էլ կինոէկրանին՝ դառնալով ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1954) և թողնելով անջնջելի հետք մինչև իր մահը 1980 թվականի մարտի 18-ին Երևանում:

Այս բազմակողմանի արտիստը սկսեց բեմական գործունեությունը 1927 թվականին Բաքվում՝ խաղալով նաև Սվերդլովսկի, Կրասնոդարի, Թիֆլիսի և այլ քաղաքների ռուսական թատրոններում, իսկ 1937 թվականից դարձավ Երևանի Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնի դերասան՝ հմայելով հանդիսատեսին իր խարիզմայով և խորունկ կերպարներով: Լավագույն բեմական դերերից էին Տրուֆալդինոն Գոլդոնիի «Երկու տիրոջ ծառան»-ում, Շվանդյան և Պիկալովը Տրենյովի «Լյուբով Յարովայա»-ում, Պրոխորը և Ծերուկը Գորկու «Վասսա Ժելեզնովա»-ում և «Ծերուկ»-ում, Վուրմը Շիլլերի «Սեր և խարդավանք»-ում, Սաղաթելը, Մինթոևը և Ոսկանը Շիրվանզադեի «Պատվի համար», «Մորգանի խնամին» և «Չար ոգի» պիեսներում, Սերդյուկը Արբուզովի «Իրկուտսկյան պատմություն»-ում: Կինոյում նրա դերերը նույնպես անմոռաց էին՝ Մաթոսը «Արարատյան դաշտի աղջիկը» (1949), գյուտարարը «Հասցեատիրոջ որոնումները» (1955), շրջիկ գործակատարը «Անձամբ ճանաչում եմ (Կամո)» (1957), առևտրականը «Առաջին սիրո երգը» (1958), Գուրգեն Շահնազարյանը «Նրա երևակայությունը» (1959), Գուրգեն Գրիգորևիչը «Մեր թաղի ձայները» (1960), Թարյանը «Ճանապարհ դեպի կրկես» (1963), հացթուխ-վանականը «Կարինե» (1967), չինովնիկը «Պայթյուն կեսգիշերից հետո» (1969), դրվագային դերեր «Քաոս» (1973), «Երկունք» (1976) և «Զինվորն ու փիղը» (1977) ֆիլմերում: 1975 թվականին արժանացել է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի: Գուրգեն Գենը մնաց որպես դերասան, որի խաղը լցված էր կենդանությամբ, հումորով և խորունկ մարդկային ջերմությամբ՝ հավերժացնելով հայկական արվեստի փայլուն էջերը:

#### Русская версия

Армянская душа русского театра — от Труффальдино до Камо

31 декабря 1906 года в Москве родился Гурген Шахназарович Ген (Шахназаров) — советский армянский актёр, чей талант сиял на театральной сцене и киноэкране, став Народным артистом АрмССР (1954) и оставив неизгладимый след до своей смерти 18 марта 1980 года в Ереване. Этот многогранный артист начал сценическую деятельность в 1927 году в Баку, играл также в русских театрах Свердловска, Краснодара, Тбилиси и других городов, а с 1937 года стал актёром Ереванского русского драматического театра имени К. Станиславского, покоряя зрителей харизмой и глубокими образами. Лучшие театральные роли: Труффальдино в «Слуге двух господ» Гольдони, Швандя и Пикалов в «Любовь Яровая» Тренёва, Прохор и Старик в «Васса Железнова» и «Старик» Горького, Вурм в «Любовь и интрига» Шиллера, Сагател, Минтоев и Оскан в «Ради чести», «Намус» и «Злой дух» Ширянзаде, Сердюк в «Иркутская история» Арбузова. В кино его роли также незабываемы: Матос в «Девушка Араратской долины» (1949), изобретатель в «В поисках адресата» (1955), коммивояжёр в «Лично известен (Камо)» (1957), торговец в «Песня первой любви» (1958), Гурген Шахназарян в «Её фантазия» (1959), Гурген Григорьевич в «Голоса нашего квартала» (1960), Тарян в «Дорога к цирку» (1963), пекарь-монах в «Каринэ» (1967), чиновник в «Взрыв после полуночи» (1969), эпизодические роли в «Хаос» (1973), «Роды» (1976) и «Солдат и слон» (1977). В 1975 году удостоен Государственной премии АрмССР. Гурген Ген остался как актёр, чья игра была полна жизни, юмора и глубокой человеческой теплоты, увековечив яркие страницы армянского искусства.

#### English Version

The Armenian Soul of Russian Theater — From Truffaldino to Kamo

On December 31, 1906, in Moscow, Gurgen Shahnazarovich Gen (Shahnazarov) was born — a Soviet Armenian actor whose talent shone on theater stages and cinema screens, becoming People’s Artist of the ArmSSR (1954) and leaving an indelible mark until his death on March 18, 1980, in Yerevan. This versatile artist began his stage career in 1927 in Baku, performing also in Russian theaters in Sverdlovsk, Krasnodar, Tiflis, and other cities, and from 1937 became an actor at the K. Stanislavsky Russian Dramatic Theater in Yerevan, captivating audiences with his charisma and profound characters. Best theater roles: Truffaldino in Goldoni’s “Servant of Two Masters,” Shvandya and Pikalov in Trenyov’s “Lyubov Yarovaya,” Prokhor and the Old Man in Gorky’s “Vassa Zheleznova” and “The Old Man,” Wurm in Schiller’s “Love and Intrigue,” Sagatel, Mintoev, and Oskan in Shirvanzade’s “For Honor,” “Morgan’s In-Law,” and “Evil Spirit,” Serdyuk in Arbuzov’s “Irkutsk Story.” In cinema, his roles were equally unforgettable: Matos in “The Girl of Ararat Valley” (1949), inventor in “In Search of the Addressee” (1955), traveling agent in “Personally Known (Kamo)” (1957), merchant in “Song of First Love” (1958), Gurgen Shahnazaryan in “Her Fantasy” (1959), Gurgen Grigoryevich in “Voices of Our Quarter” (1960), Taryan in “Road to the Circus” (1963), baker-monk in “Karine” (1967), official in “Explosion After Midnight” (1969), episodic roles in “Chaos” (1973), “Birth” (1976), and “Soldier and Elephant” (1977). In 1975, he was awarded the State Prize of the ArmSSR. Gurgen Gen remained as an actor whose performances were filled with vitality, humor, and deep human warmth, eternalizing brilliant pages of Armenian art.

Սադդամ Հուսեյն Աբդ ալ-Մաջիդ ալ-Տիկրիտին մահապատժի ենթարկվեց 2006:թվականի դեկտեմբերի 30- ին-  միջազգային քաղաքականության ամենահակասական կերպարներից մեկը: Իրաքի նախագահը (1979-2003)

Հայերը Իրաքում կազմում էին փոքր, բայց նշանակալի համայնք, հիմնականում կենտրոնացած Բաղդադում և Բասրայում: Նրանք հիմնականում քրիստոնյա էին և զբաղվում էին առևտրով, արհեստներով ու մշակութային գործունեությամբ: Սադդամի ռեժիմի օրոք հայերը, ինչպես Իրաքի մյուս փոքրամասնությունները: Սակայն Իրաք-Իրան պատերազմը (1980-1988) և Քուվեյթի ներխուժումը (1990) ծանր հետևանքներ ունեցան հայ համայնքի համար՝ տնտեսական ճգնաժամերի և պատերազմական անկայունության պատճառով: Շատ հայեր ստիպված էին լքել Իրաքը:
Սադդամի քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ չուներ հստակ թիրախավորված բնույթ: Նրա ռեժիմը կենտրոնացած էր ավելի մեծ էթնիկ և կրոնական խմբերի, մասնավորապես՝ քրդերի և շիաների վրա: Այնուամենայնիվ, հայերը, լինելով քրիստոնյա փոքրամասնություն, երբեմն զգում էին ճնշումներ, հատկապես Բաաս կուսակցության կողմից պետականացված կրոնական և մշակութային քաղաքականության պատճառով: Օրինակ, հայկական եկեղեցիները գտնվում էին կառավարության վերահսկողության ներքո, իսկ հայկական դպրոցները սահմանափակվում էին կրթական ծրագրերում:
2003 թվականին ԱՄՆ-ի գլխավորած կոալիցիայի կողմից Սադդամի ռեժիմի տապալումից հետո Իրաքում սկսվեց քաոս, որը խորապես ազդեց հայ համայնքի վրա: Շատ հայեր, վախենալով կրոնական ծայրահեղականների հարձակումներից, փախան երկրից՝ հաստատվելով Հայաստանում, ԱՄՆ-ում կամ Եվրոպայում: Սադդամի կառավարման ավարտը, թեև վերացրեց նրա բռնապետությունը, բայց չբերեց կայունություն Իրաքի հայերի համար:
Սադդամ Հուսեյնը մնում է պատմության ամենաուշագրավ և վիճահարույց կերպարներից մեկը: Նրա ժառանգությունը հայերի համար, թեև ոչ առանցքային, արտացոլում է Իրաքի բարդ էթնիկ և կրոնական խճանկարը: Նրա կառավարման ժամանակ հայերը փորձում էին գոյատևել՝ հարմարվելով ռեժիմի պայմաններին, իսկ նրա անկումից հետո նրանք կանգնեցին նոր մարտահավերների առջև:

Саддам Хусейн и армяне: История без предвзятости

Саддам Хусейн Абд аль-Маджид ат-Тикрити был казнен 30 декабря 2006 года — одна из самых противоречивых фигур в международной политике. Президент Ирака (1979–2003).. Президент Ирака (1979–2003) прославился жёсткой политикой, войнами и репрессиями. Но как его история связана с армянами?
Армяне в Ираке составляли небольшую, но значимую общину, сосредоточенную в основном в Багдаде и Басре. Они были преимущественно христианами и занимались торговлей, ремёслами и культурной деятельностью. Во времена режима Саддама армяне, как и другие меньшинства в Ираке, находились под контролем государства, но не подвергались столь жестоким репрессиям, как, например, курды или шииты. Тем не менее Ирано-Иракская война (1980–1988) и вторжение в Кувейт (1990) серьёзно повлияли на армянскую общину из-за экономических кризисов и военной нестабильности. Многие армяне были вынуждены покинуть Ирак.
Политика Саддама в отношении армян не носила целенаправленного характера. Его режим сосредотачивался на более крупных этнических и религиозных группах, таких как курды и шииты. Однако армяне, будучи христианским меньшинством, иногда ощущали давление, особенно из-за государственной политики партии Баас, которая контролировала религиозные и культурные институты. Например, армянские церкви находились под надзором властей, а армянские школы сталкивались с ограничениями в образовательных программах.
В 2003 году режим Саддама был свергнут коалицией во главе с США, что привело к хаосу в Ираке. Это сильно затронуло армянскую общину: многие армяне, опасаясь атак со стороны религиозных экстремистов, покинули страну, переселившись в Армению, США или Европу. Падение Саддама, хотя и положило конец его диктатуре, не принесло стабильности иракским армянам.
Саддам Хусейн остаётся одной из самых заметных и спорных фигур в истории. Его наследие для армян, хотя и не является ключевым, отражает сложную этническую и религиозную мозаику Ирака. Во времена его правления армяне старались выживать, адаптируясь к условиям режима, а после его падения столкнулись с новыми вызовами.

Saddam Hussein and the Armenians: A History Without Bias

Saddam Hussein Abd al-Majid al-Tikriti was executed on December 30, 2006 – one of the most controversial figures in international politics. President of Iraq (1979-2003), he was known for his harsh policies, wars, and repressions. But what connection does his story have with the Armenians?
The Armenian community in Iraq was small but significant, primarily concentrated in Baghdad and Basra. Mostly Christian, they engaged in trade, craftsmanship, and cultural activities. Under Saddam’s regime, Armenians, like other minorities in Iraq, were subject to state control but did not face the extreme violence directed at groups like the Kurds or Shiites. However, the Iran-Iraq War (1980–1988) and the invasion of Kuwait (1990) had severe consequences for the Armenian community due to economic crises and wartime instability. Many Armenians were forced to leave Iraq.
Saddam’s policies toward Armenians were not specifically targeted. His regime focused on larger ethnic and religious groups, such as Kurds and Shiites. Nevertheless, as a Christian minority, Armenians occasionally faced pressures, particularly due to the Ba’ath Party’s state-controlled religious and cultural policies. For instance, Armenian churches were under government oversight, and Armenian schools faced restrictions in their educational programs.
In 2003, Saddam’s regime was toppled by a U.S.-led coalition, plunging Iraq into chaos. This deeply affected the Armenian community, with many fleeing the country out of fear of attacks by religious extremists, resettling in Armenia, the U.S., or Europe. While the fall of Saddam ended his dictatorship, it did not bring stability to Iraq’s Armenians.
Saddam Hussein remains one of history’s most prominent and contentious figures. His legacy for the Armenians, though not central, reflects Iraq’s complex ethnic and religious tapestry. During his rule, Armenians sought to survive by adapting to the regime’s conditions, and after his downfall, they faced new challenges.

1935 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Աթենքում՝ ծայրահեղ աղքատության մեջ, մահացավ Լևոն Սողոմոնի Էսաճանյանը՝ հայ բանաստեղծ և մշակութային գործիչ, որի տողերը դարձան Մեծ Եղեռնի վկայությունը և հայ գրականության անմար էջը:

Այս տաղանդավոր գրողը, ծնված 1890 թվականին Թուրքիայի Շապին Գարահիսարում, կրթություն ստացավ Կոստանդնուպոլսում և սկսեց իր գրական ճանապարհը՝ հրապարակելով բանաստեղծությունների ժողովածուներ, ինչպես «Այրած քնար մը Բինկեանի մոխիրներուն վրայ» (1909) և «Փանդիռ» (1911), որոնք լցված էին հայրենասիրությամբ և սոցիալական թեմաներով: Վերապրելով Մեծ Եղեռնը՝ Լևոնը 1922 թվականից հաստատվեց Աթենքում, որտեղ զբաղվեց ուսուցչությամբ և շարունակեց ստեղծագործել՝ գրելով ուսումնասիրություններ հայտնի գրողների մասին, ինչպես Եղիա Տեմիրճիպաշեանի (1909), Դանիել Վարուժանի (1919) և Մինաս Չերազի (1928) մասին: Նրա կյանքի վերջին տարիները անցան ծայրահեղ աղքատության մեջ, սակայն նրա գրական ժառանգությունը մնաց որպես վկայություն հայ ժողովրդի դիմադրության և ստեղծագործական ոգու՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր խորունկ և հուզիչ տողերով:

#### Русская версия

Увековечивший армянскую трагедию строками изгнания

30 декабря 1935 года в Афинах, в крайней нищете, ушёл в вечность Левон Согомонович Эсачян — армянский поэт и культурный деятель, чьи строки стали свидетельством Великого Геноцида и неугасаемой страницей армянской литературы. Этот талантливый писатель, родившийся в 1890 году в Шапин-Гарагисар (Турция), получил образование в Константинополе и начал литературный путь, опубликовав сборники стихов, такие как «Сожжённая лира на пепле Бинкеана» (1909) и «Пандыр» (1911), наполненные патриотизмом и социальными темами. Пережив Великий Геноцид, Левон с 1922 года поселился в Афинах, где занимался преподаванием и продолжал творить, написав исследования о известных писателях, таких как Егия Темирчибашян (1909), Даниел Варужан (1919) и Минас Чераз (1928). Последние годы его жизни прошли в крайней нищете, но литературное наследие осталось свидетельством сопротивления и творческого духа армянского народа, вдохновляя поколения своими глубокими и трогательными строками.

#### English Version

Immortalizing the Armenian Tragedy Through Lines of Exile

On December 30, 1935, in Athens, in extreme poverty, Levon Sogomonovich Esachanyan passed into eternity — an Armenian poet and cultural figure whose lines became a testimony to the Great Genocide and an indelible page in Armenian literature. This talented writer, born in 1890 in Shapin Garahisar (Turkey), received education in Constantinople and began his literary path, publishing poetry collections such as “Burned Lyre on the Ashes of Binkean” (1909) and “Pandyr” (1911), filled with patriotism and social themes. Surviving the Great Genocide, Levon settled in Athens from 1922, where he taught and continued creating, writing studies on famous writers like Yeghia Temirjibashian (1909), Daniel Varoujan (1919), and Minas Cheraz (1928). His last years were spent in extreme poverty, but his literary legacy remained a testimony to the Armenian people’s resistance and creative spirit, inspiring generations with his deep and touching lines.

1980 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մոսկվայում մահացավ  Նադեժդա Յակովլևնա Մանդելշտամը՝ ռուս գրող, հուշագիր, լեզվաբան և ուսուցչուհի, որի անունը դարձավ 20-րդ դարի գրականության խորհրդանիշը և Շուշիի հայկական ջարդերի վկայության կարևոր աղբյուր:

Այս անմահ կինը, ծնված 1899 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Սարատովում, իր կյանքի վերջին տարիները նվիրեց ամուսնու՝ Օսիպ Մանդելշտամի ժառանգության պահպանմանը՝ հաճախ փոխելով բնակավայրը և անգիր սովորելով նրա գործերը՝ դրանք փրկելու համար: 1960-1970 թվականներին գրեց իր նշանավոր հուշերը, որոնցում, հատկապես «Երրորդ գրքում», նկարագրեց իր և ամուսնու այցելությունը Լեռնային Ղարաբաղ, Շուշիի 1920 թվականի ջարդերի հետևանքները՝ պատմելով ավերված հայկական թաղամասերի, սպանվածների և փախստականների մասին, որոնք նա տեսավ սեփական աչքերով՝ դառնալով այդ ողբերգության կարևոր վկան: Իոսիֆ Բրոդսկին նրա հուշերը անվանեց 20-րդ դարի մեծագույն գործերից մեկը: Մտերիմ էր Աննա Ախմատովայի հետ և ուղեկցեց ամուսնուն նրա ձերբակալությունների ժամանակ՝ Չերդին և Վորոնեժ: Նադեժդա Մանդելշտամը մնաց որպես կին, որի հուշերը ոչ միայն պահպանեցին Օսիպի ժառանգությունը, այլև վկայեցին Շուշիի հայկական ջարդերի մասին՝ հիշեցնելով 20-րդ դարի ողբերգությունների մասին:

#### Русская версия 

Свидетель резни армян в Шуши и бессмертный хранитель литературы

29 декабря 1980 года в Москве ушла в вечность Надежда Яковлевна Мандельштам — русская писательница, мемуаристка, лингвистка и учительница, чьё имя стало символом литературы XX века и важным источником свидетельств о резне армян в Шуши. Эта бессмертная женщина, родившаяся 30 октября 1899 года в Саратове, последние годы жизни посвятила сохранению наследия мужа Осипа Мандельштама — часто меняя места жительства и заучивая наизусть его произведения, чтобы спасти их. В 1960-1970-х годах написала знаменитые мемуары, в которых, особенно в «Третьей книге», описала свой и мужа визит в Нагорный Карабах, последствия резни в Шуши 1920 года — рассказав о разрушенных армянских кварталах, убитых и беженцах, которые она видела своими глазами, став важным свидетелем той трагедии. Иосиф Бродский назвал её мемуары одним из величайших произведений XX века. Была близка с Анной Ахматовой и сопровождала мужа во время его арестов — в Чердынь и Воронеж. Надежда Мандельштам осталась как женщина, чьи мемуары не только сохранили наследие Осипа, но и засвидетельствовали резню армян в Шуши — напоминая о трагедиях XX века.

#### English Version 

Witness to the Armenian Massacre in Shushi and Immortal Guardian of Literature

On December 29, 1980, in Moscow, Nadezhda Yakovlevna Mandelstam passed into eternity — a Russian writer, memoirist, linguist, and teacher whose name became a symbol of 20th-century literature and an important source of testimonies about the Armenian massacre in Shushi. This immortal woman, born on October 30, 1899, in Saratov, dedicated her last years to preserving her husband Osip Mandelstam’s legacy — frequently changing residences and memorizing his works to save them. In the 1960s-1970s, she wrote her famous memoirs, in which, especially in the “Third Book,” she described her and her husband’s visit to Nagorno-Karabakh, the aftermath of the 1920 Shushi massacre — recounting the destroyed Armenian quarters, the killed, and refugees she saw with her own eyes, becoming a key witness to that tragedy. Joseph Brodsky called her memoirs one of the greatest works of the 20th century. She was close to Anna Akhmatova and accompanied her husband during his arrests — to Cherdyn and Voronezh. Nadezhda Mandelstam remained as a woman whose memoirs not only preserved Osip’s legacy but also testified to the Armenian massacre in Shushi — reminding of the tragedies of the 20th century.

#### Azərbaycan dili versiyası 

Şuşidə erməni qırğınının şahidi və ədəbiyyatın ölməz qoruyucusu

29 dekabr 1980-ci ildə Moskvada əbədiyyətə qovuşdu Nadyejda Yakovlevna Mandelştam — rus yazıçısı, xatirəçi, dilçi və müəllimə, ki, adı XX əsrin ədəbiyyatının simvolu və Şuşidə erməni qırğını haqqında vacib şahidliklərin mənbəyi oldu. Bu ölməz qadın, 1899-cu il oktyabrın 30-da Saratovda doğulub, həyatının son illərini əri Osip Mandelştamın irsini qorumağa həsr etdi — tez-tez yaşayış yerini dəyişdirərək və əsərlərini yadda saxlayaraq onları xilas etmək üçün. 1960-1970-ci illərdə məşhur xatirələrini yazdı, ki, xüsusilə “Üçüncü kitab”da özünün və ərinin Dağlıq Qarabağa səfərini, 1920-ci il Şuşi qırğınının nəticələrini təsvir etdi — öz gözləri ilə gördüyü məhv edilmiş erməni məhəllələri, öldürülənlər və qaçqınlar haqqında danışaraq, o faciənin əsas şahidi oldu. İosif Brodski onun xatirələrini XX əsrin ən böyük əsərlərindən biri adlandırdı. Anna Axmatova ilə yaxın idi və ərini həbsləri zamanı müşayiət etdi — Çerdına və Voroneja. Nadyejda Mandelştam qadın kimi qaldı, ki, onun xatirələri nəinki Osipin irsini qorudu, həm də Şuşidə erməni qırğınına şahidlik etdi — XX əsrin faciələrini xatırladaraq.