1990 թվականի հունվարի 19-20-ին խորհրդային զորքերի մուտքը Բաքու դարձավ պատմության արյունալի էջ՝ որտեղ Մոսկվան, օգտագործելով հայերի պոգրոմները որպես քող, փրկեց ադրբեջանական կոմունիստական վերնախավին Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) սպառնալիքից՝ ճնշելով ազգային շարժումը և հանգեցնելով հարյուրավոր զոհերի:

Ադրբեջանական կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը՝ Աբդուրահման Վեզիրովի գլխավորությամբ և մասնակիորեն Այազ Մութալիբովի մասնակցությամբ, ոչ միայն չէր դեմ մուտքին, այլև տեսնում էր դրանում իր իշխանության փրկություն՝ խնդրելով օգնություն Մոսկվայից, քանի որ ԱԺՃ-ն արդեն վերահսկում էր քաղաքի մեծ մասը և սպառնում էր տապալել հանրապետական ղեկավարությունը: Մուտքից հետո Վեզիրովը հեռացվեց (նրան տեղափոխեցին Մոսկվա հարձակումից առաջ), իսկ Մութալիբովը 1990 թվականի հունվարի 24-ին նշանակվեց ԱԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար՝ ցույց տալով, որ մուտքը օգնեց հին նոմենկլատուրային պահպանել իշխանությունը (թեկուզ կարճ ժամանակով՝ Մութալիբովը տապալվեց 1992-ին ԱԺՃ-ի ճնշման տակ): Հայերը Բաքվում գրեթե չէին մնացել մինչև հունվարի 19-ը, իսկ կենտրոնական իշխանության սպառնալիքը դարձել էր կրիտիկական՝ այդպիսով զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու, այլ ադրբեջանական ցուցարարներին ճնշելու համար: Շատ պատմաբաններ (Թոմաս դե Վաալ, HRW) նշում են ցինիզմը կամ անգործունակությունը՝ զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու համար (որոնք արդեն գրեթե ավարտվել էին), այլ ընդդիմությունը ջախջախելու և հանրապետությունում կոմունիստական իշխանությունը պահպանելու համար: Գորբաչովը և Պոլիտբյուրոն չէին շտապում միջամտել հենց պոգրոմների դեմ. Պոլիտբյուրոյի պատվիրակությունը (Պրիմակովի հետ) Բաքու եկավ հունվարի 14-ին, բայց արտակարգ դրություն հայտարարեցին միայն ԼՂԻՄ-ում, սահմանամերձ շրջաններում և Գյանջայում՝ ոչ Բաքվում: Հայերի պոգրոմները (հունվարի 13-19) տևեցին մեկ շաբաթ, բայց տեղական իշխանությունները և զորքերը չմիջամտեցին ակտիվորեն՝ սահմանափակվելով կառավարական օբյեկտների պահպանմամբ, ինչը հաստատում են Human Rights Watch-ի զեկույցները, ականատեսների հիշողությունները և հետաքննությունները (այդ թվում՝ «Շչիտ» և այլն): Ներքին զորքերը հաճախ պարզապես դիտում էին: Մոսկվայի հիմնական նպատակը ոչ թե հայերի պաշտպանությունն էր, այլ ազգայնական շարժման և Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ճնշումը: Հայերի պոգրոմները օգտագործվեցին որպես պատրվակ, բայց զորքերի մասշտաբային մուտքի որոշումը ընդունվեց հենց այն ժամանակ, երբ ԱԺՃ-ն սկսեց սպառնալ հանրապետական կոմունիստական իշխանության տապալմանը (շենքերի գրավում, բարիկադներ քաղաքի մուտքերում հունվարի 18-ին): Տեխնիկապես խորհրդային ղեկավարությունը կարող էր զորքեր մտցնել Բաքու արդեն հունվարի 13-ին (կամ ավելի վաղ), երբ հայերի դեմ պոգրոմները նոր էին սկսվում և արագորեն աճում էին: Սակայն դա չեղավ, և մուտքը տեղի ունեցավ միայն հունվարի 19-ի գիշերը 20-ին: Բաքվում և շրջակայքում արդեն կային զգալի ուժեր՝ մոտ 12 հազար ՄՆԿ ներքին զորքեր, Խորհրդային բանակի մասեր (այդ թվում՝ դեսանտայինները, որոնք իջան հունվարի 12-ին օդանավակայանում), գարնիզոններ և պահեստներ: Մոսկվան կարող էր արագ տեղափոխել լրացուցիչ ստորաբաժանումներ (ինչպես արեց հետո՝ 26-35 հազար մարդ տանկերով և սպեցնազով): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կարող էր արտակարգ դրություն հայտարարել ցանկացած պահի (ինչպես արեց հունվարի 19-ին Բաքվի համար): Հայկական տեսանկյունից Բաքվի պոգրոմները էթնիկ զտումների գագաթնակետն էին, որոնք հանգեցրին հայերի ամբողջական վտարմանը Ադրբեջանից (մոտ 250-400 հազար 1988-1990 թթ.): Ադրբեջանական տեսանկյունից հաճախ շեշտվում է, որ զորքերը փրկեցին հայերի մնացորդները, բայց մուտքը տեսնում են որպես ազգային շարժման ճնշում: Փաստերը ցույց են տալիս՝ մինչև հարձակումը հայերը արդեն հիմնականում վտարված էին, և զորքերը դադարեցրին հետագա քաոսը, բայց չկանխարգելեցին հայկական համայնքի հիմնական ողբերգությունը: Հունվարի 19-ին պոգրոմները հասել էին գագաթնակետին, և հայերի հիմնական խմբերը կամ սպանված էին, կամ վտարված/թաքնված ադրբեջանցի ծանոթների մոտ, կամ էվակուացված: Առանց զորքերի մուտքի քաոսը կարող էր շարունակվել ևս մի քանի օր՝ հանգեցնելով լրացուցիչ սպանությունների (հնարավոր է՝ տասնյակներ, ոչ հարյուրավոր), հատկապես նրանց մեջ, ովքեր թաքնվել էին կամ չէին հասցրել փախչել: Հունվարին մնացել էր մոտ 30-40 հազար մարդ, հիմնականում կանայք, տարեցներ և թոշակառուներ: Դա տեղի ունեցավ նախորդ բռնությունների ալիքների պատճառով (Սումգայիթ 1988, Կիրովաբադ/Գյանջա 1988-1989) և աճող վախի: Հայերի դեմ պոգրոմները սկսվեցին 1990 թվականի հունվարի 13-ին (կամ նույնիսկ 12-ին որոշ աղբյուրներով) և շարունակվեցին մինչև 19-ը՝ ճիշտ մեկ շաբաթ: Այդ ժամանակահատվածում, ամենահաճախ մեջբերվող չեզոք գնահատականներով (Human Rights Watch, Թոմաս դե Վաալ և այլք) զոհվել են 48-ից 90 հայեր (երբեմն նշվում է մինչև 100+ կամ նույնիսկ 300 հայկական աղբյուրներում, բայց դա վիճելի է և ներառում է անհետ կորածներին): ԱՄՆ-ը սկզբում աջակցեց մուտքին որպես «հումանիտար պատասխան» սպանություններին և տեռորին հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում:

Русская версия

Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян

19–20 января 1990 года ввод советских войск в Баку стал кровавой страницей истории, где Москва, используя погромы армян как ширму, спасла азербайджанскую коммунистическую верхушку от угрозы Народного фронта Азербайджана (НФА) — подавив национальное движение и приведя к сотням жертв. Партийная верхушка Азербайджана под руководством Абдурахмана Везирова и частично Аяза Муталибова не была против ввода — напротив, видела в нём спасение своей власти от националистов, запрашивая помощь из Москвы, поскольку НФА уже де-факто контролировал значительную часть города и угрожал свергнуть республиканское руководство. После ввода Везиров был смещён (его вывезли в Москву накануне штурма), а Муталибов 24 января 1990 года назначен первым секретарём ЦК КП Азербайджана — показывая, что ввод помог старой номенклатуре удержаться у власти (хотя ненадолго: Муталибова свергли в 1992-м под давлением НФА). Армян в Баку почти не осталось к 19 января, а угроза для центральной власти стала критической — поэтому войска ввели не для остановки погромов, а для подавления азербайджанских протестующих. Многие историки (Томас де Ваал, HRW) отмечают цинизм или некомпетентность: войска ввели не для остановки погромов (которые уже почти закончились), а для разгрома оппозиции и сохранения коммунистической власти в республике. Горбачёв и Политбюро не спешили вмешиваться именно против погромов: делегация Политбюро (с Примаковым) прибыла в Баку 14 января, но чрезвычайное положение объявили только в НКАО, приграничных районах и Гяндже — не в самом Баку. Погромы армян (13–19 января) длились неделю, но местные власти и войска не вмешивались активно — ограничивались охраной правительственных объектов, что подтверждают отчёты Human Rights Watch, воспоминания очевидцев и расследования (включая “Щит” и другие). Внутренние войска часто просто наблюдали. Основная цель Москвы была не в защите армян, а в подавлении националистического движения и Народного фронта Азербайджана (НФА). Погромы армян использовались как предлог, но решение о масштабном вводе войск приняли именно тогда, когда НФА начал угрожать свержению республиканской коммунистической власти (захват зданий, баррикады на въездах в город 18 января). Технически советское руководство могло ввести войска в Баку уже 13 января 1990 года (или даже раньше), когда погромы против армян только начинались и быстро набирали обороты. Однако этого не произошло, и ввод случился только в ночь с 19 на 20 января. В Баку и окрестностях уже находились значительные силы: около 12 тысяч внутренних войск МВД СССР, части Советской армии (включая десантников, высадившихся 12 января в аэропорту), гарнизоны и резервы. Москва могла быстро перебросить дополнительные подразделения (как это сделали позже — 26–35 тысяч человек с танками и спецназом). Президиум Верховного Совета СССР мог объявить чрезвычайное положение в любой момент (как это сделали 19 января для Баку). В армянской перспективе погромы в Баку — это кульминация этнических чисток, приведших к полному изгнанию армян из Азербайджана (около 250–400 тыс. с 1988–1990). В азербайджанской — часто подчёркивается, что войска якобы спасли остатки армян, но ввод видят как подавление национального движения. Факты показывают: к моменту штурма Баку армяне уже были в основном изгнаны, и войска остановили дальнейший хаос, но не предотвратили основную трагедию армянской общины. К 19 января погромы уже достигли пика, и основные группы армян были либо убиты, либо изгнаны/спрятаны у знакомых азербайджанцев, либо эвакуированы. Без ввода войск хаос мог продолжиться ещё несколько дней, что привело бы к дополнительным убийствам (возможно, десятки, а не сотни), особенно среди тех, кто прятался или не успел уехать. К январю осталось около 30–40 тысяч человек, в основном женщины, пожилые люди и пенсионеры. Это произошло из-за предыдущих волн насилия (Сумгаит 1988, Кировабад/Гянджа 1988–1989) и нарастающего страха. Погромы против армян начались 13 января 1990 года (или даже 12-го по некоторым источникам) и продолжались до 19 января — ровно неделю. За это время: По наиболее часто цитируемым нейтральным оценкам (Human Rights Watch, Томас де Ваал и другие) погибли от 48 до 90 армян (иногда упоминают до 100+ или даже 300 в армянских источниках, но это спорно и включает пропавших без вести). США изначально поддержали ввод как “гуманитарный ответ” на убийства и террор в контексте армяно-азербайджанского конфликта.

Soviet Troops Enter Baku — Saving Communists and the Armenian Tragedy

January 19–20, 1990: The entry of Soviet troops into Baku became a bloody chapter in history, where Moscow, using the Armenian pogroms as a pretext, saved the Azerbaijani communist elite from the threat of the Popular Front of Azerbaijan (PFA) — suppressing the national movement and resulting in hundreds of casualties. The leadership of the Communist Party of Azerbaijan, under Abdurahman Vezirov and partially involving Ayaz Mutalibov, was not only not opposed to the entry but saw it as a way to preserve their power — requesting help from Moscow, as the PFA already de facto controlled much of the city and threatened to overthrow the republican leadership. After the entry, Vezirov was removed (evacuated to Moscow before the assault), and Mutalibov was appointed first secretary of the CPA Central Committee on January 24, 1990 — demonstrating that the entry helped the old nomenklatura retain power (albeit briefly: Mutalibov was overthrown in 1992 under PFA pressure). Almost no Armenians remained in Baku by January 19, and the threat to central authority had become critical — so troops entered not to stop pogroms but to crush Azerbaijani protesters. Many historians (Thomas de Waal, HRW) note the cynicism or incompetence: troops were introduced not to halt pogroms (which had nearly ended) but to dismantle opposition and maintain communist rule in the republic. Gorbachev and the Politburo did not rush to intervene specifically against pogroms: the Politburo delegation (with Primakov) arrived in Baku on January 14, but emergency was declared only in NKAR, border districts, and Ganja — not in Baku itself. Armenian pogroms (January 13–19) lasted a week, but local authorities and troops did not actively intervene — limiting themselves to guarding government facilities, as confirmed by Human Rights Watch reports, eyewitness accounts, and investigations (including “Shield” and others). Internal troops often simply observed. Moscow’s primary goal was not Armenian protection but suppressing the nationalist movement and Popular Front of Azerbaijan (PFA). Armenian pogroms were used as a pretext, but the decision for large-scale troop entry was made precisely when the PFA began threatening to overthrow republican communist power (seizing buildings, barricades at city entrances on January 18). Technically, Soviet leadership could have entered troops into Baku as early as January 13 (or even earlier), when pogroms against Armenians were just starting and rapidly escalating. However, this did not happen, and entry occurred only on the night of January 19–20. Significant forces were already in Baku and surroundings: about 12,000 internal troops of the USSR Ministry of Internal Affairs, parts of the Soviet Army (including paratroopers who landed at the airport on January 12), garrisons, and reserves. Moscow could quickly transfer additional units (as done later — 26–35 thousand people with tanks and special forces). The Presidium of the USSR Supreme Soviet could declare emergency at any moment (as done on January 19 for Baku). From the Armenian perspective, Baku pogroms were the culmination of ethnic cleansings leading to the complete expulsion of Armenians from Azerbaijan (about 250–400 thousand from 1988–1990). From the Azerbaijani perspective, it’s often emphasized that troops supposedly saved Armenian remnants, but entry is seen as suppression of the national movement. Facts show: by the assault on Baku, Armenians were mostly expelled, and troops stopped further chaos but did not prevent the main tragedy of the Armenian community. By January 19, pogroms had peaked, and main Armenian groups were either killed, expelled/hidden with Azerbaijani acquaintances, or evacuated. Without troop entry, chaos could continue a few more days, leading to additional killings (possibly dozens, not hundreds), especially among those hiding or unable to flee. By January, about 30–40 thousand remained, mostly women, elderly, and pensioners. This happened due to previous waves of violence (Sumgait 1988, Kirovabad/Ganja 1988–1989) and growing fear. Pogroms against Armenians began on January 13, 1990 (or even 12th per some sources) and lasted until the 19th — exactly a week. During this time: According to most cited neutral estimates (Human Rights Watch, Thomas de Waal, and others), 48 to 90 Armenians died (sometimes up to 100+ or even 300 in Armenian sources, but disputed and including missing). The USA initially supported the entry as a “humanitarian response” to killings and terror in the Armenian-Azerbaijani conflict context.

Azərbaycan dili versiyası

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması — kommunistlərin xilas olması və ermənilərin faciəsi

1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.Azərbaycan dili versiyası1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.

1. 19–20 января 1990 года: Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян
2. Кровавая ночь Баку: Как Москва спасла азербайджанских коммунистов от народа
3. Под покровом погромов: Советские танки в Баку ради сохранения власти

Դալիդան (իսկական անունը՝ Իոլանդա Քրիստինա Ջիլոտտի) ծնվել է 1933 թվականի հունվարի 17-ին Կահիրեում (Եգիպտոս)՝ իտալացի հայրիկի և ֆրանսիացի մոր ընտանիքում։ Նա դարձավ ֆրանսիական շանսոնի լեգենդը, սակայն իր սիրտը միշտ մնաց հայկական։

Դալիդան մեծացավ Եգիպտոսում, որտեղ սկսեց իր առաջին քայլերը որպես երգչուհի և պարուհի։ 1950-ականներին տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ շատ շուտ դարձավ ֆրանսիական երաժշտական ասպարեզի ամենավառ աստղերից մեկը։ Նրա երգերը՝ «Paroles, Paroles», «Gigi l’amoroso», «Il venait d’avoir 18 ans», «J’attendrai» և շատ ուրիշներ, դարձան համաշխարհային հիթեր։

Դալիդան հաճախ էր խոսում հայկական արմատների մասին և բազմիցս այցելել է Հայաստան։ Նա աջակցել է հայկական մշակութային միջոցառումներին, հանդիպել հայ արտիստների հետ և արտահայտել իր սերը հայ ժողովրդի հանդեպ։ Նրա ձայնը և ոճը խորապես ազդել են ֆրանսահայ սերնդի վրա։

Դալիդան մնաց հայ-ֆրանսիական մշակութային կամուրջը՝ իր երգերով, սրտով և անկեղծ համակրանքով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական ինքնության և համաշխարհային արվեստի միաձուլման գաղափարով։

Русский
Далида — мировая звезда с армянским сердцем

Далида (настоящее имя — Иоланда Кристина Джилотти) родилась 17 января 1933 года в Каире (Египет) в семье итальянского отца и французской матери. Она стала легендой французского шансона, но её сердце всегда оставалось армянским.

Далида выросла в Египте, где начала первые шаги как певица и танцовщица. В 1950-х годах переехала в Париж, где очень быстро стала одной из самых ярких звёзд французской музыкальной сцены. Её песни — «Paroles, Paroles», «Gigi l’amoroso», «Il venait d’avoir 18 ans», «J’attendrai» и многие другие — стали мировыми хитами.

Далида часто говорила о своих армянских корнях и неоднократно посещала Армению. Она поддерживала армянские культурные мероприятия, встречалась с армянскими артистами и выражала свою любовь к армянскому народу. Её голос и стиль оказали глубокое влияние на франко-армянское поколение.

Далида осталась мостом между армянской и французской культурой — своими песнями, сердцем и искренней симпатией, вдохновляя поколения идеей единства армянской идентичности и мирового искусства.

English
Dalida — world star with an Armenian heart

Dalida (real name — Iolanda Cristina Gigliotti) was born on January 17, 1933, in Cairo (Egypt) to an Italian father and French mother. She became a legend of French chanson, yet her heart always remained Armenian.

Dalida grew up in Egypt, where she began her first steps as a singer and dancer. In the 1950s she moved to Paris, where she very quickly became one of the brightest stars of the French music scene. Her songs — “Paroles, Paroles”, “Gigi l’amoroso”, “Il venait d’avoir 18 ans”, “J’attendrai” and many others — became worldwide hits.

Dalida often spoke about her Armenian roots and visited Armenia several times. She supported Armenian cultural events, met with Armenian artists, and expressed her love for the Armenian people. Her voice and style deeply influenced the French-Armenian generation.

Dalida remained a bridge between Armenian and French culture — with her songs, her heart, and sincere sympathy, inspiring generations with the idea of unity between Armenian identity and world art.

Français
Dalida — étoile mondiale au cœur arménien

Dalida (de son vrai nom — Iolanda Cristina Gigliotti) est née le 17 janvier 1933 au Caire (Égypte) d’un père italien et d’une mère française. Elle est devenue une légende de la chanson française, mais son cœur est toujours resté arménien.

Dalida a grandi en Égypte, où elle a commencé ses premiers pas en tant que chanteuse et danseuse. Dans les années 1950, elle s’installe à Paris, où elle devient très rapidement l’une des étoiles les plus brillantes de la scène musicale française. Ses chansons — « Paroles, Paroles », « Gigi l’amoroso », « Il venait d’avoir 18 ans », « J’attendrai » et bien d’autres — sont devenues des tubes mondiaux.

Dalida parlait souvent de ses racines arméniennes et a visité l’Arménie à plusieurs reprises. Elle a soutenu des événements culturels arméniens, rencontré des artistes arméniens et exprimé son amour pour le peuple arménien. Sa voix et son style ont profondément influencé la génération franco-arménienne.

Dalida est restée un pont entre la culture arménienne et française — par ses chansons, son cœur et sa sympathie sincère, inspirant des générations avec l’idée d’unité entre l’identité arménienne et l’art mondial.

العربية
داليدا — نجمة عالمية بقلب أرمني

ولدت داليدا (اسمها الحقيقي يولاندا كريستينا جيليوتي) في 17 يناير 1933 في القاهرة (مصر) لأب إيطالي وأم فرنسية. أصبحت أسطورة الشانسون الفرنسي، لكن قلبها ظل دائمًا أرمنيًا.

نشأت داليدا في مصر، حيث بدأت خطواتها الأولى كمغنية وراقصة. في الخمسينيات انتقلت إلى باريس، حيث أصبحت بسرعة واحدة من ألمع نجوم المشهد الموسيقي الفرنسي. أغانيها — «Paroles, Paroles»، «Gigi l’amoroso»، «Il venait d’avoir 18 ans»، «J’attendrai» وغيرها الكثير — أصبحت نجاحات عالمية.

كثيرًا ما تحدثت داليدا عن جذورها الأرمنية وزارة أرمينيا عدة مرات. دعمت الفعاليات الثقافية الأرمنية، والتقت بالفنانين الأرمن وعبرت عن حبها للشعب الأرمني. صوتها وأسلوبها أثرا بعمق في الجيل الفرنسي-الأرمني.

بقيت داليدا جسرًا بين الثقافة الأرمنية والفرنسية — بأغانيها، وقلبها، وتعاطفها الصادق، ملهمة الأجيال بفكرة الوحدة بين الهوية الأرمنية والفن العالمي.

1. Դալիդան՝ հայկական սրտով համաշխարհային աստղ / Далида — мировая звезда с армянским сердцем / Dalida — world star with an Armenian heart / Dalida — étoile mondiale au cœur arménien / داليدا — نجمة عالمية بقلب أرمني
2. Դալիդան և Հայաստանը՝ սիրո և համակրանքի կամուրջ / Далида и Армения — мост любви и симпатии / Dalida and Armenia — bridge of love and sympathy / Dalida et l’Arménie — pont d’amour et de sympathie / داليدا وأرمينيا — جسر الحب والتعاطف
3. Դալիդան՝ հայկական արմատներով ֆրանսիական լեգենդ / Далида — французская легенда с армянскими корнями / Dalida — French legend with Armenian roots / Dalida — légende française aux racines arméniennes / داليدا — أسطورة فرنسية بجذور أرمنية
4. Դալիդան՝ հայ-ֆրանսիական մշակութային կապի խորհրդանիշ / Далида — символ армяно-французской культурной связи / Dalida — symbol of Armenian-French cultural bond / Dalida — symbole du lien culturel arméno-français / داليدا — رمز الرابطة الثقافية الأرمنية-الفرنسية
5. Դալիդան՝ հայերի ձայնը ֆրանսիական շանսոնում / Далида — голос армян во французском шансоне / Dalida — voice of Armenians in French chanson / Dalida — voix des Arméniens dans la chanson française / داليدا — صوت الأرمن في الشانسون الفرنسي

Լավրենտի Պավլեի Բերիան գնդակահարվել է 1953 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Մոսկվայում՝ դատավճռից հետո, թողնելով հետևում ԽՍՀՄ ամենահակասական և սարսափելի կերպարներից մեկի ժառանգությունը՝ որպես ՆԳԺԿ ղեկավար, ստալինյան ռեպրեսիաների գլխավոր կազմակերպիչ։ Ծնվել է 1899 թվականի մարտի 29-ին Աբխազիայի Մերխեուլ գյուղում։ 

Բերիան երիտասարդ տարիքում միացել է բոլշևիկներին, 1920-ականներին աշխատել Ադրբեջանում և Վրաստանում՝ ղեկավարելով ՉԿ-ն, հետագայում դարձել Թիֆլիսի կուսակցության ղեկավար։ 1930-ականներին նա կազմակերպել է մեծ ռեպրեսիաներ Վրաստանում և Հայաստանում՝ հազարավոր մտավորականների, գործիչների և սովորական քաղաքացիների ձերբակալություններով և գնդակահարություններով։ Հայաստանում նրա անունը սերտորեն կապված է 1937-1938 թվականների «մեծ տեռորի» հետ, երբ ոչնչացվել է հայկական էլիտայի զգալի մասը։ Հատկապես ուշագրավ է Աղասի Խանջյանի՝ Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղարի մահը 1936 թվականի հուլիսի 9-ին։ Պաշտոնապես ինքնասպանություն էր հայտարարվել, սակայն շատ աղբյուրներում այն կապվում է Բերիայի հետ՝ որպես նրա կողմից կազմակերպված սպանություն՝ Խանջյանի հնարավոր ընդդիմությունը վերացնելու համար։ Բերիան սերտ կապեր ուներ Հայաստանի ղեկավար Գրիգորի Արուտինովի հետ՝ նրան նշանակելով Հայկական ԽՍՀ կենտկոմի առաջին քարտուղար 1937 թվականին և պահպանելով այդ պաշտոնում մինչև 1953 թվականը։ Արուտինովը, Բերիայի աջակցությամբ, կարողացել է որոշ չափով մեղմել ռեպրեսիաները Հայաստանում՝ փրկելով շատ նշանավոր հայերի կյանքեր և նվազեցնելով տեռորի ինտենսիվությունը համեմատած այլ շրջանների հետ։ 

Սակայն Բերիան նաև նպաստել է Հայաստանի արդյունաբերականացմանը՝ 1930-ականներին ղեկավարելով տրանսկավկասյան կուսակցությունը, կառուցելով գործարաններ, ջրանցքներ և ենթակառուցվածքներ։ Պատերազմի տարիներին որպես ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ղեկավար նա կազմակերպել է ռազմարդյունաբերությունը, այդ թվում՝ Հայաստանում։ 

Լավրենտի Բերիան մնաց Մերխեուլից Մոսկվա տանող իշխանության կամուրջը՝ իր ռեպրեսիաներով, կազմակերպչական տաղանդով և անսահման նվիրումով ստալինյան համակարգին։



### Русский
Организатор террора в Армении 1930-х

Лаврентий Павлович Берия был расстрелян 23 декабря 1953 года в Москве после приговора суда, оставив после себя наследие одного из самых противоречивых и страшных фигур СССР — как руководитель НКВД, главный организатор сталинских репрессий. Родился 29 марта 1899 года в абхазском селе Мерхеули.

Берия в молодости присоединился к большевикам, в 1920-е работал в Азербайджане и Грузии, возглавлял ЧК, позже стал руководителем партии в Тифлисе. В 1930-е организовал массовые репрессии в Грузии и Армении, аресты и расстрелы тысяч интеллигентов, деятелей и обычных граждан. В Армении его имя тесно связано с «большим террором» 1937–1938 годов, когда была уничтожена значительная часть армянской элиты. Особенно примечательна смерть Агася Ханджяна — первого секретаря ЦК Компартии Армянской ССР 9 июля 1936 года. Официально объявлено самоубийством, однако многие источники связывают это с Берией как организованным им убийством для устранения возможной оппозиции Ханджяна. Берия имел тесные связи с руководителем Армении Григорием Арутюновым — назначил его первым секретарём ЦК Компартии АрмССР в 1937 году и держал на этом посту до 1953 года. Арутюнов, благодаря поддержке Берии, смог в определённой мере смягчить репрессии в Армении, спасая жизни многих выдающихся армян и снижая интенсивность террора по сравнению с другими регионами.

Однако Берия способствовал индустриализации Армении — в 1930-е руководя Закавказской партией, строил заводы, каналы и инфраструктуру. В годы войны как глава НКВД организовывал военную промышленность, в том числе в Армении.

Лаврентий Берия остался мостом власти от Мерхеули до Москвы — своими репрессиями, организаторским талантом и безграничной преданностью сталинской системе.


### English

Organizer of Terror in Armenia in the 1930s

Lavrentiy Pavlovich Beria was executed by firing squad on December 23, 1953, in Moscow after the court verdict, leaving behind the legacy of one of the most controversial and terrifying figures of the USSR — as head of the NKVD, main organizer of Stalin’s repressions. Born on March 29, 1899, in the Abkhazian village of Merkheuli.

Beria joined the Bolsheviks in his youth, worked in Azerbaijan and Georgia in the 1920s, headed the Cheka, later became party leader in Tiflis. In the 1930s organized mass repressions in Georgia and Armenia, arrests and executions of thousands of intellectuals, figures, and ordinary citizens. In Armenia, his name is closely associated with the “Great Terror” of 1937–1938, when a significant part of the Armenian elite was destroyed. Particularly notable is the death of Aghasi Khanjian — First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR on July 9, 1936. Officially declared suicide, but many sources link it to Beria as an organized murder to eliminate possible opposition from Khanjian. Beria had close ties with Armenia’s leader Grigory Arutyunov — appointed him First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Armenian SSR in 1937 and kept him in that position until 1953. Arutyunov, thanks to Beria’s support, was able to mitigate the repressions in Armenia to a certain extent, saving the lives of many prominent Armenians and reducing the intensity of terror compared to other regions.

However, Beria contributed to Armenia’s industrialization — in the 1930s leading the Transcaucasian party, building factories, canals, and infrastructure. During the war as head of the NKVD, he organized military industry, including in Armenia.

Lavrentiy Beria remained the bridge of power from Merkheuli to Moscow — with his repressions, organizational talent, and boundless devotion to the Stalinist system



### ქართული
1930-იან წლებში სომხეთში ტერორის ორგანიზატორ

ლავრენტი პავლეს ძე ბერია დახვრიტეს 1953 წლის 23 დეკემბერს მოსკოვში სასამართლოს განაჩენის შემდეგ, დატოვა უკან საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და საშინელი ფიგურის მემკვიდრეობა — როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი, სტალინური რეპრესიების მთავარი ორგანიზატორი. დაიბადა 1899 წლის 29 მარტს აფხაზეთის სოფელ მერხეულში.

ბერია ახალგაზრდობაში შეუერთდა ბოლშევიკებს, 1920-იან წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანში და საქართველოში, ხელმძღვანელობდა ჩეკას, მოგვიანებით გახდა თბილისის პარტიის ხელმძღვანელი. 1930-იან წლებში ორგანიზება გაუკეთა მასობრივ რეპრესიებს საქართველოში და სომხეთში, ათასობით ინტელიგენციის, მოღვაწის და ჩვეულებრივი მოქალაქის დაპატიმრებებსა და დახვრეტებს. სომხეთში მისი სახელი მჭიდროდაა დაკავშირებული 1937–1938 წლების «დიდ ტერორთან», როდესაც განადგურდა სომეხური ელიტის მნიშვნელოვანი ნაწილი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია აღასი ხანჯიანის — სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველი მდივნის სიკვდილი 1936 წლის 9 ივლისს. ოფიციალურად თვითმკვლელობად გამოცხადდა, მაგრამ ბევრი წყარო ამას ბერიასთან აკავშირებს როგორც მის მიერ ორგანიზებულ მკვლელობას ხანჯიანის შესაძლო ოპოზიციის აღმოსაფხვრელად. ბერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა სომხეთის ხელმძღვანელ გრიგორი არუტინოვთან — დანიშნა იგი სომხეთის კომპარტიის ცკ-ის პირველ მდივნად 1937 წელს და შეინარჩუნა ამ პოსტზე 1953 წლამდე. არუტინოვი, ბერიას მხარდაჭერით, გარკვეულწილად შეძლო რეპრესიების შერბილება სომხეთში, გადაარჩინა ბევრი გამორჩეული სომეხის სიცოცხლე და შეამცირა ტერორის ინტენსივობა სხვა რეგიონებთან შედარებით.

თუმცა ბერიამ ხელი შეუწყო სომხეთის ინდუსტრიალიზაციას — 1930-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ამიერკავკასიის პარტიას, აშენებდა ქარხნებს, არხებს და ინფრასტრუქტურას. ომის წლებში როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსი ორგანიზებდა სამხედრო მრეწველობას, მათ შორის სომხეთში.