Կարսի բերդից քեմալական բանակի վրա ընդամենը երկու թնդանոթից երկու կրակոց  է արձակվել, մեկական անգամ և վերջ։

30 հոկտեմբերի, 1920թ. – Կարսի անկումը Հայաստանի պատմության ամենա սև էջերից է:  Իր աշխարհագրական դիրքի և առկա զինատեսակների շնորհիվ Կարսը կարող էր երկար ամիսներ դիմադրել թշնամուն և զգալիորեն խանգարել նրա ծրագրերին։

Կարսի անկման և հայկական բանակի հետագա պարտությունների անմիջական պատճառներից մեկը տիրող հուսահատությունն էր, քանի որ զինվորականները հասկացան, որ կռվում են ռուս-թուրքական համատեղ տանդեմի դեմ։
Ահա թե ինչ է ասում այս մասին Սիմոն Վրացյանը. «Մի կողմից՝ ծայրահեղ հոգնած, պարտված և խաղաղության տենչացող հայ ժողովուրդը ցանկանում էր հավատալ բոլշևիկների հավաստիացումներին, որ ռուսներն այլևս թույլ չեն տա թուրքական ջարդերը Հայաստանում։
Մյուս կողմից, հայ ժողովուրդը, տեսնելով, որ իր դեմ կռվում են և՛ ռուսները, և՛ թուրքերը, և որ իրենք և իրենց փոքր ուժերը չեն կարողանում դիմակայել այս երկու մեծ պետություններին, հուսահատվեց և ենթարկվեց բարոյալքմանը»։
Հատկանշական է, որ հայկական բանակում ծառայած բրիտանացի Օլիվեր Բոլդուինը իր հուշերում գրել է, որ Կարսի բերդից քեմալական բանակի վրա ընդամենը երկու թնդանոթից երկու կրակոց արձակվել, մեկական անգամ և վերջ։

30 октября 1920 года — Падение Карса является одной из самых прискорбных страниц истории Армении. Благодаря своему географическому положению и имеющемуся оружию Карс мог сопротивляться врагу в течение многих месяцев и значительно помешать его планам.
Одной из непосредственных причин падения Карса и дальнейших поражений армянской армии была царящая безнадежность, так как военные осознавали, что они воюют против совместного русско-турецкого тандема.
Вот, что по этому поводу говорит Симон Врацян: «С одной стороны, армянский народ, уставший до крайности, разбитый и тоскующий по миру,  желал поверить заверениям большевиков, что русские больше не допустят турецких погромов в Армении.
С другой стороны, армянский народ, видящий, что против него воюют и русские, и турки, и он  со  своими маленьники силами не способен сопротивляться этим двум большим государствам, отчаялся и поддался демораллизации».
Характерно, что служащий в армянской армии британец Оливер Болдуин в своих воспоминаниях писал, что из крепости Карса по кемалистской армии выстретили только две пушки по одному и разу и все.

October 30, 1920 – The fall of Kars is one of the most tragic pages in the history of Armenia. Thanks to its geographical location and the weapons it had, Kars was able to resist the enemy for many months and significantly hinder his plans.
One of the immediate reasons for the fall of Kars and the subsequent defeats of the Armenian army was the prevailing hopelessness, as the military realized that they were fighting against a joint Russian-Turkish tandem.
Here is what Simon Vratsyan says about this: “On the one hand, the Armenian people, extremely tired, broken and yearning for peace, wanted to believe the assurances of the Bolsheviks that the Russians would no longer allow Turkish pogroms in Armenia.
On the other hand, the Armenian people, seeing that both the Russians and the Turks were fighting against them, and that they, with their small forces, were unable to resist these two large states, despaired and succumbed to demoralization.” It is characteristic that Oliver Baldwin, a British soldier serving in the Armenian army, wrote in his memoirs that only two cannons fired at the Kemalist army from the Kars fortress, one at a time, and that was all.

30 Ekim 1920 – Kars’ın düşüşü Ermenistan tarihinin en üzüntü verici sayfalarından biridir.  Kars, coğrafi konumu ve mevcut silahları sayesinde düşmana aylarca direnebildi ve onun planlarına önemli ölçüde müdahale edebildi.
Kars’ın düşmesinin ve Ermeni ordusunun daha fazla yenilgiye uğramasının acil nedenlerinden biri, ordunun ortak bir Rus-Türk ikilisine karşı savaştıklarını fark etmesinden dolayı hakim olan umutsuzluktu.
Simon Vratsyan bu konuda şöyle diyor: “Bir yandan son derece yorgun, mağlup ve barışa özlem duyan Ermeni halkı, Bolşeviklerin, Rusların Ermenistan’da Türk pogromlarına artık izin vermeyeceği yönündeki güvencelerine inanmak istiyordu.
Öte yandan Ermeni halkı, hem Rusların hem de Türklerin kendilerine karşı savaştığını, kendilerinin ve küçük güçlerinin bu iki büyük devlete karşı koyamadığını görünce umutsuzluğa kapıldı ve moral bozukluğuna yenik düştü.”
Ermeni ordusunda görev yapan Britanyalı Oliver Baldwin’in anılarında Kars kalesinden Kemalist orduya yalnızca iki top atıldığını yazması karakteristiktir, hepsi bu.