Գիտակցելով Թուրքիայի հետ ԽՍՀՄ բարեկամական հարաբերությունները՝ Յ.Զարոբյանը փոխել է հուշահամալիրի անվանումը՝ որպես  պատերազմի զոհ դարձած հայերին

1967 թվականի նոյեմբերի 29-ին Երևանում  բացվեց Ծիծեռնակաբերդի բլրի վրա կառուցված 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին համալիրը։

Խորհրդային Հայաստանում առաջին անգամ պետական մակարդակով երկարատև հարկադիր լռությունից հետո  հ Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակի օր հռչակվել է 1965 թվականին՝ Մեծ ջարդերի 50-րդ տարելիցին։  Ճարտարապետներն ընտրել են երեք մասից բաղկացած հուշահամալիրի կառուցման սկզբունքը.  12 բազալտե սյուները թեքված դեպի անմար կրակի կողմը, որոնք բաց գագաթով կոնաձեւ կառուցվածք են կազմում, խորհրդանշում են Մեծ ջարդի զոհերի դամբարանը։  Դեպի երկինք ձգվող օբելիսկը հայ ժողովրդի վերածննդի խորհրդանիշն է։  Հուշահամալիրը համալրվում է հուշահամալիրով, որի հակառակ կողմում 1996 թվականից ի վեր պարսպապատվել են Հայոց ցեղասպանության դեմ բողոքի ձայն բարձրացրած հասարակական-քաղաքական գործիչների մոխիրները՝ բերված նրանց գերեզմաններից։  2002 թվականից հուշապատի վրա փորագրված են Օսմանյան կայսրության հայաբնակ խոշոր քաղաքների անունները։Հուշահամալիրի կառուցումն ուներ համապետական նշանակություն։  Շատ հայեր, հանրապետության տարբեր քաղաքներից ու գյուղերից շաբաթ և կիրակի օրերին գալիս էին շինհրապարակ և կամավոր օգնություն էին առաջարկում շինարարներին։
Սկզբում հուշահամալիրի բացման արարողությունը նախատեսված էր 1967 թվականի ապրիլի 24-ին, սակայն հետաձգվեց նոյեմբերի 29-ին՝ Հայաստանի խորհրդայնացման օրը։  Հուշարձանի բացումը, որին ներկա էին հանրապետության բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ու գործիչներ, հեռարձակվեց հանրային ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ։
1968 թվականին հուշահամալիրը ներկայացվել է երիտասարդ ճարտարապետների համամիութենական ամենամյա ստուգատեսին և արժանացել առաջին աստիճանի դիպլոմի՝ Հուշահամալիրի կառուցման և ոգեկոչման միջոցառումների կազմակերպման գլխավոր նախաձեռնողներից էր կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղարը Յակով Զարոբյան (1908-1980 թթ.).  Հայրենասերն ու պետական գործիչը ապահովեց ոչ միայն տնտեսական բարձր ցուցանիշներ, այլև անտեսելով կուսակցական գաղափարաքաղաքական սահմանափակումները, սկսեց իրականացնել իր ժամանակ անհնարին թվացող ազգային ծրագրեր՝ կապեր հաստատել Սփյուռքի հետ, կազմակերպել Մեծ Եղեռնի 50-ամյակի միջոցառումներ, Մեծ կոտորածին նվիրված հուշահամալիրի կառուցում և այլն։
Դեռևս 1964 թվականին նրա հանդիպումներն ու քննարկումները տեղի են ունեցել ԽՍՀՄ բարձրաստիճան պաշտոնյաների՝ հայատյաց Մ.Սուսլովի, Ա.Գրոմինկոյի, Ն.Պոդգորնիի, ինչպես նաև Ն.Խրուշչովի, Լ.Բրեժնևի հետ, որոնց ընթացքում փորձել է. անձամբ նրանցից թույլտվություն ստանալ իրենց ծրագրերի իրականացման համար։
1964 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Ե.Զարոբյանը ԽՄԿԿ Կենտկոմին ուղարկված «1915 թվականին հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակին նվիրված միջոցառումների մասին» նամակում նշել է, որ հայերի եղեռնը  ու տեղահանությունը « Իրականացվել է Թուրքիայում իշխող մի խումբ մարդկանց կողմից ցեղասպանության մարդատյաց քաղաքականության լայնածավալ մասշտաբով»:
Գիտակցելով Թուրքիայի հետ ԽՍՀՄ բարեկամական հարաբերությունները՝ Յ.Զարոբյանը փոխել է հուշահամալիրի անվանումը՝ այն ներկայացնելով որպես Առաջին համաշխարհային պատերազմի զոհ դարձած հայերին նվիրված հուշարձան (դա հեշտացրել է Մոսկվայից թույլտվություն ստանալ՝ կառուցելու համար։ հուշահամալիր):  Բայց 1965 թվականի մարտի 16-ին ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի հրամանով հուշարձանը կոչվեց «1915 թվականի ջարդերի զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշահամալիր»։
1966 թվականի փետրվարի 5-ին, այլ աշխատանքի անցնելու պատճառով, Զարոբյանն ազատվել է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից։
Յ.Զարոբյանի կողմից իրականացվող համահայկական միջոցառումները խթան հանդիսացան ընդլայնելու Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման և դատապարտման աշխատանքները։

29 ноября 1967 года в Ереване состоялось открытие монумента, посвященного памяти жертв Геноцида армян 1915 года, построенного на Цицернакабердском холме.Впервые в Советской Армении после долгого принудительного молчания на государственном уровне был провозглашен день памяти жертв Геноцида армян в 1965 г. к 50-летию Великой резни. Архитекторами был выбран принцип строительства мемориала, состоящего из трех частей. Склоненные к вечному огню 12 базальтовых пилонов, составив конусообразное сооружение с открытым верхом, символизируют мавзолей жертв Великой резни. Стремящийся к небу обелиск – символ возрождения армянского народа. Мемориал дополняет памятная стена, на противоположной стороне которой с 1996 г. замурованы урны с прахом общественно-политических деятелей, поднявших голос протеста против Геноцида армян, привезенные с их могил. На памятной стене с 2002 г. были высечены наименования наиболее крупных городов Османской империи, населенных армянами.
Строительство мемориала имело всенародное значение. Многие армяне, не желая оставаться в стороне, в субботние и воскресные дни приезжали из различных городов и деревень республики на место строительства и предлагали добровольную помощь строителям.
Вначале торжественная церемония открытия мемориала была назначена на 24 апреля 1967 г., однако была перенесена на 29 ноября – день советизации Армении. Открытие памятника, на котором присутствовали высокопоставленные должностные лица и деятели республики, транслировалось по общественному радио и телевидению.
В 1968 г. мемориал был представлен на всесоюзном ежегодном смотре молодых архитекторов и удостоился диплома первой степени.Одним из главных инициаторов строительства мемориала и организации памятных мероприятий был первый секретарь центрального комитета КПА Яков Заробян (1908-1980). Патриот и государственный деятель обеспечил не только высокие экономические показатели, но и проигнорировав партийные идеолого-политические ограничения, приступил к осуществлению всенародных программ, кажущихся в его время неисполнимыми: утверждение связей с Диаспорой, организация мероприятий к 50-летию Великой резни, строительство мемориала, посвященного Великой резне и др.
Еще в 1964 г. состоялись его встречи и обсуждения с высокопоставленными должностными лицами СССР – армяноненавистниками М. Сусловым, А. Громинко, Н. Подгорным, а также с Н. Хрущевым, Л. Брежневым, во время которых он пытался лично получить от них разрешение на реализацию своих программ.
13 декабря 1964 г. Я. Заробян в письме «О мероприятиях, приуроченных к 50-летней годовщине массового уничтожения армян в 1915 г.», отправленном в Центральный комитет КПСС, отметил, что массовая резня и депортация армян – «Реализация группой правящих в Турции преступников мизантропической политики геноцида в крупных масштабах».
Осознавая дружественные отношения СССР с Турцией Я. Заробян изменил наименование мемориала, представив его как памятник, посвященный армянам, ставшим жертвами Первой мировой войны (таким образом было облегчено получение из Москвы разрешения на строительство мемориала). Но 16 марта 1965 г. в приказе Совета министров Армянской ССР памятник назывался «Мемориал, увековечивающий память жертв резни 1915 г.»
5 февраля 1966 г. в связи с переходом на другую работу Заробян был освобожден от должности первого секретаря Центрального комитета КПА.
Общеармянские мероприятия, осуществляемые Я. Заробяном, стали стимулом к расширению деятельности по международному признанию и осуждению Геноцида армян.

On November 29, 1967, the opening of a monument dedicated to the memory of the victims of the Armenian Genocide of 1915, built on Tsitsernakaberd Hill, took place in Yerevan. For the first time in Soviet Armenia, after a long period of forced silence, a day of remembrance of the victims of the Armenian Genocide was proclaimed at the state level in 1965 on the 50th anniversary of the Great Massacre. The architects chose the principle of building a memorial consisting of three parts. Twelve basalt pylons inclined toward the eternal flame, forming a cone-shaped structure with an open top, symbolize the mausoleum of the victims of the Great Massacre. The obelisk reaching for the sky is a symbol of the revival of the Armenian people. The memorial is complemented by a memorial wall, on the opposite side of which, since 1996, urns with the ashes of public and political figures who raised their voices of protest against the Armenian Genocide, brought from their graves, have been walled up.  Since 2002, the names of the largest cities of the Ottoman Empire populated by Armenians have been carved on the memorial wall.The construction of the memorial was of national significance.   Many Armenians, not wanting to remain on the sidelines, from different cities and villages of the republic came to the construction site on Saturdays and Sundays and volunteered to help the builders.
  Initially, the opening ceremony of the memorial complex was planned for April 24, 1967, but it was postponed to November 29, the day of Sovietization of Armenia.   The opening of the monument, which was attended by high-ranking officials and figures of the republic, was broadcast on public radio and television.
  In 1968, the memorial was presented to the annual all-union review of young architects and was awarded a first degree diploma. The first secretary of the central committee was one of the main initiators of the construction of the memorial and the organization of commemorative events.  CPA Yakov Zarobyan (1908-1980).   The patriot and statesman ensured not only high economic indicators, but also disregarding the party’s ideological and political restrictions, began to implement national programs that seemed impossible at the time: establishing ties with the Diaspora, organizing events for the 50th anniversary of the Great Massacre, building a memorial complex dedicated to the Great Massacre, etc.
  Back in 1964, his meetings and discussions took place with high-ranking officials of the USSR, the Armenian-hater M. Suslov, A. Grominko, N. Podgorny, as well as N. Khrushchev, L. Brezhnev, during which he tried.  to personally obtain permission from them for the implementation of their plans.
  On December 13, 1964, E. Zarobyan, in a letter sent to the Central Committee of the CPSU “About the events dedicated to the 50th anniversary of the mass extermination of Armenians in 1915”, stated that the massacre and deportation of Armenians “was carried out by a group of people ruling in Turkey on a large scale of the genocidal policy of genocide”.
  Aware of the friendly relations with Turkey, Y. Zarobyan changed the name of the memorial complex, presenting it as a monument dedicated to the victims of the First World War (this made it easier to get permission from Moscow to build a memorial complex). But on March 16, 1965, the USSR Council of Ministers  by order, the monument was named “Memorial to the memory of the victims of pogroms of 1915”.
  On February 5, 1966, Zarobyan was released from the position of the first secretary of the CPC Central Committee due to changing to another job.
  The pan-Armenian events implemented by Y. Zarobyan served as an incentive to expand the international recognition and condemnation of the Armenian Genocide.

29 Kasım 1967’de Erivan’da Tsitsernakaberd Tepesi’nde inşa edilen ve 1915 Ermeni Soykırımı kurbanlarının anısına adanan bir anıt, devlet düzeyinde uzun bir zorunlu sessizliğin ardından ilk kez Sovyet Ermenistan’ında açıldı. 1965 yılında Büyük katliamın 50. yıldönümünde Ermeni Soykırımı kurbanlarını anma günü ilan edildi.  Mimarlar üç bölümden oluşan bir anıt inşa etme ilkesini seçtiler.  Sonsuz aleve doğru eğimli, üstü açık, koni şeklinde bir yapı oluşturan 12 bazalt direk, Büyük Katliam kurbanlarının mozolesini simgeliyor.  Gökyüzüne doğru uzanan dikilitaş, Ermeni halkının yeniden dirilişinin simgesidir.  Anıt, karşı tarafında 1996 yılından bu yana Ermeni Soykırımı’na karşı protesto sesini yükselten sosyo-politik figürlerin mezarlarından getirilen küllerinin örüldüğü bir anıt duvarla tamamlanıyor.  Anıt duvarına 2002 yılından bu yana Osmanlı İmparatorluğu’nun Ermenilerin yaşadığı en büyük şehirlerinin isimleri kazınıyor.Anıtın inşası ulusal öneme sahipti.   Kenarda kalmak istemeyen cumhuriyetin farklı şehir ve köylerinden çok sayıda Ermeni cumartesi ve pazar günleri şantiyeye gelerek inşaatçılara yardım etmeye gönüllü oldu.
  Başlangıçta anıt kompleksinin açılış töreni 24 Nisan 1967 olarak planlandı, ancak Ermenistan’ın Sovyetleşme günü olan 29 Kasım’a ertelendi.   Cumhuriyetin üst düzey yetkilileri ve isimlerinin katıldığı anıtın açılışı, kamu radyo ve televizyonlarında yayınlandı.
  1968’de anıt, tüm sendikaların genç mimarların yıllık incelemesine sunuldu ve birinci derece diplomayla ödüllendirildi. Merkez komitenin ilk sekreteri, anıtın inşasının ve anma etkinliklerinin düzenlenmesinin ana başlatıcılarından biriydi. .  CPA Yakov Zarobyan (1908-1980).   Vatansever ve devlet adamı, yalnızca yüksek ekonomik göstergeleri sağlamakla kalmayıp, partinin ideolojik ve siyasi kısıtlamalarını da hiçe sayarak, o dönemde imkansız görünen ulusal programları uygulamaya başladı: Diaspora ile bağlar kurmak, Büyük Katliamın 50. yıl dönümü için etkinlikler düzenlemek, Büyük Katliam’a adanmış bir anıt kompleksi inşa etmek vb.
  1964 yılında, SSCB’nin üst düzey yetkilileri, Ermeni düşmanı M. Suslov, A. Grominko, N. Podgorny ve ayrıca N. Kruşçev, L. Brejnev ile toplantıları ve tartışmaları gerçekleşti. .  planlarının uygulanması için bizzat onlardan izin almak.
  13 Aralık 1964’te E. Zarobyan, SBKP Merkez Komitesine gönderdiği “1915’te Ermenilerin kitlesel imhasının 50. yıldönümüne adanan etkinlikler hakkında” yazdığı mektupta, Ermenilerin katledilmesinin ve tehcirinin ” Türkiye’yi yöneten bir grup insanın geniş çaplı soykırım politikası yürüttüğü soykırımdır.”
  Türkiye ile dostane ilişkilerin farkında olan Y. Zarobyan, anıt kompleksinin adını değiştirerek onu Birinci Dünya Savaşı kurbanlarına adanmış bir anıt olarak sundu (anıt kompleksi inşa etmek için Moskova’dan izin alınmasını kolaylaştırdı). Ancak 16 Mart 1965’te SSCB Bakanlar Kurulu’nun emriyle anıta “1915 pogrom kurbanlarının anısına anıt” adı verildi.
  5 Şubat 1966’da Zarobyan, başka bir göreve geçmesi nedeniyle ÇKP Merkez Komitesinin birinci sekreterliği görevinden çıkarıldı.
  Y. Zarobyan’ın uyguladığı pan-Ermeni etkinlikleri, Ermeni Soykırımı’nın uluslararası düzeyde tanınması ve kınanmasını teşvik eden bir teşvik işlevi gördü.