Հայ Գիտության Վառ անուն

15 մայիսի, 1998 թ., Երևանում վախճանվեց Գևորգ Վահագնի (Վարագի) Աբգարյանը՝ նշանավոր բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:

1946 թվականին նա բացահայտեց Գրիգոր Ակներցու «Պատմության» իրական հեղինակին, որի անգլերեն, թուրքերեն և վրացերեն թարգմանությունները հրատարակվել էին XIII դարում մոնղոլական արշավանքների մասին պատմող պոեմի անվան տակ: Նա ապացուցեց, որ հայագիտական գրականության մեջ երկար ժամանակ շրջանառվող «VII դարի պատմիչ Զաքեոսը» գոյություն չի ունեցել: 1966 թվականին Մատենադարանի ձեռագրերից մեկում Աբգարյանը հայտնաբերեց և հրապարակեց «Սիրաքի գրքի» հայերեն թարգմանության մի քանի գլուխներ, որը համարվում էր կորած XII դարից և փոխարինվել էր V դարում կատարված նոր թարգմանությամբ:
Գևորգ Աբգարյանի աշխատությունները նվիրված են հայ միջնադարյան գրականությանը, ձեռագրագիտությանը, հայ-հունական, հայ-վրացական, հայ-սլավոնական, հայ-ֆրանսիական, հայ-գերմանական գրական կապերին, եվրոպական հայագիտության պատմությանը: Նա գիտական հրատարակության է պատրաստել Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոնի» հունարեն և գերմաներեն թարգմանությունները, Փավստոս Բյուզանդի «Հայոց պատմությունը», Սեբեոսի պատմության բնօրինակ ձեռագիրը, միջնադարյան արձակի նմուշներ: Կազմել է «Հայկական աղբյուրներ Աբխազիայի և աբխազների մասին» ժողովածուն, որն աբխազներին տվել է իրենց պատմության մասին նոր փաստեր:
Աբգարյանը գերմաներենից հայերեն և լեհերեն է թարգմանել Մարքվարդտի, Հանս Վալտեր Փաուլի և այլոց հայագիտական հետազոտությունները: Նրա «Մատենադարան» գիրքը լույս է տեսել ռուսերեն, անգլերեն (Երևան, 1962) և լեհերեն (Վարշավա, 1965): «Հայ կանոնագրության պատմություն» (2001) աշխատությունում նա անդրադարձել է հայկական տպագրության հաստատման հարցերին:
Աբգարյանը հոդվածներ է նվիրել բազմաթիվ հին և նոր գրողների ու բանաստեղծների՝ Խորենացի, Գրիգոր Նարեկացի, Ներսես Լամբրոնացի, Խաչատուր Տլկուրանցի, Կարապետ Վիպող, Խաչատուր Աբովյան, Րաֆֆի, Ավետիք Իսահակյան, Վարուժան, Ֆրանց Վերֆել, Վիգեն Խեչումյան և այլք: Նա աջակցել է «Դավիթ Սասունցի» էպոսի էստոներեն թարգմանությանը: Նրա գրչին են պատկանում նաև եվրոպական և ամերիկյան հայագետների ու հայագիտության պատմությանը նվիրված հոդվածաշարեր:

Звезда Армянской Науки
15 мая 1998 года в Ереване скончался Геворг Ваагни (Вараги) Абгарян — выдающийся филолог, историк, литературный критик, рукописец, источниковед, переводчик, доктор филологических наук. В 1946 году он раскрыл настоящего автора «Истории» Григора Акнерцу, под именем которого публиковались английский, турецкий и грузинский переводы поэмы XIII века о монгольских нашествиях. Он доказал, что «историка Закхея, жившего в VII веке», долгое время фигурировавшего в арменоведческой литературе, не существовало. В 1966 году в одной из рукописей Матенадарана Абгарян обнаружил и опубликовал несколько глав армянского перевода «Книги Сирака», считавшегося утерянным с XII века и замененного новым переводом V века.
Работы Геворга Абгаряна посвящены армянской средневековой литературе, рукописному делу, армяно-греческим, армяно-грузинским, армяно-славянским, армяно-французским, армяно-немецким библиографическим связям, истории европейского арменоведения. Он подготовил к научному изданию греческий и немецкий переводы «Хроники» Евсевия Кесарийского, «Историю армян» Павстоса Бузанда, оригинальную рукопись истории Себеоса, образцы средневековой прозы. Составил сборник «Армянские источники об Абхазии и абхазах», благодаря которому у абхазов появились новые факты о своей истории.
Абгарян перевел с немецкого на армянский и польский арменологические исследования Марквардта, Ханса Вальтера Пауля и других. Его книга «Матенадаран» вышла на русском, английском (Ереван, 1962) и польском языках (Варшава, 1965). В работе «История армянского книгопечатания» (2001) он затронул вопросы становления армянской типографии.
Абгарян посвятил статьи многим старым и новым писателям и поэтам: Хоренаци, Григору Нарекаци, Нерсесу Ламбронаци, Хачатуру Тлкуранци, Карапету Випоху, Хачатуру Абовяну, Раффи, Аветику Исаакяну, Варужану, Францу Верфелю, Вигену Хечумяну и другим. Он поддержал эстонский перевод эпоса «Давид Сасунский». Под его пером также серия статей, посвященных европейским и американским арменоведам и истории арменоведения.

A Luminary of Armenian Scholarship
On May 15, 1998, in Yerevan, Gevorg Vaagni (Varagi) Abgaryan passed away — an eminent philologist, historian, literary critic, manuscript scholar, source studies expert, translator, and doctor of philological sciences. In 1946, he uncovered the true author of Grigor Aknertsi’s “History,” published under English, Turkish, and Georgian translations as a 13th-century poem about Mongol invasions. He proved that the “7th-century historian Zakheos,” long referenced in Armenian studies, never existed. In 1966, Abgaryan discovered and published several chapters of the Armenian translation of the “Book of Sirach” in a Matenadaran manuscript, previously thought lost since the 12th century and replaced by a 5th-century translation.
Gevorg Abgaryan’s works focused on Armenian medieval literature, manuscript studies, Armenian-Greek, Armenian-Georgian, Armenian-Slavic, Armenian-French, and Armenian-German bibliographic connections, and the history of European Armenian studies. He prepared scholarly editions of the Greek and German translations of Eusebius of Caesarea’s “Chronicle,” Pavstos Buzand’s “History of Armenia,” the original manuscript of Sebeos’s history, and samples of medieval prose. He compiled the collection “Armenian Sources on Abkhazia and the Abkhaz,” providing the Abkhaz with new historical insights.
Abgaryan translated Armenian studies by Marquardt, Hans Walter Paul, and others from German into Armenian and Polish. His book “Matenadaran” was published in Russian, English (Yerevan, 1962), and Polish (Warsaw, 1965). In his work “History of Armenian Printing” (2001), he explored the establishment of Armenian typography.
Abgaryan dedicated articles to numerous historical and contemporary writers and poets, including Khorenatsi, Grigor Narekatsi, Nerses Lambronatsi, Khachatur Tlcurantsi, Karapet Vipogh, Khachatur Abovian, Raffi, Avetik Isahakian, Varuzhan, Franz Werfel, Vigen Khechumian, and others. He supported the Estonian translation of the epic “David of Sasun.” He also authored a series of articles on European and American Armenian scholars and the history of Armenian studies.