Ռազմական Գերազանցության և Նորարարության Ռահվիրա

1903 թվականի հունվարի 10-ին Գորիսում (ըստ որոշ աղբյուրների՝ Բաքվում) ծնվեց Համո Սերգեյի Յոլյանը՝ հայ խորհրդային պետական և ռազմական գործիչ, ինժեներահրետանային ծառայության գեներալ-մայոր և Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս։

Նրա կյանքը նշանավորվեց աննկուն նվիրվածությամբ հայրենիքին և ռազմական արդյունաբերության զարգացմանը։ 
Համոն կրթություն ստացավ Շուշիի ռեալական ուսումնարանում, այնուհետև 1923-1926 թվականներին սովորեց Ադրբեջանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ 1929 թվականին ավարտեց Բաքվի «Ազնեֆտի» մետաղների սառը մշակման եռամյա դասընթացը։ 1930 թվականին նա ստանձնեց Բաքվի Ս. Մ. Կիրովի անվան գործարանի տնօրենի պաշտոնը, իսկ հետագայում դարձավ «Նեվտոմաշ» տրեստի տնօրեն։ 1936 թվականին նա ստաժավորվեց ԱՄՆ-ում, ձեռք բերելով արժեքավոր գիտելիքներ, որոնք հետագայում կիրառեց իր աշխատանքում։ 1937-1940 թվականներին նա ղեկավարեց Մոսկվայի 32-րդ գործարանի տեխնիկական բաժինը, իսկ 1940 թվականից դարձավ 92-րդ հրետանային գործարանի տնօրեն։ 
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Յոլյանի ղեկավարած 92-րդ գործարանը դարձավ ԽՍՀՄ ռազմական արդյունաբերության առանցքային կենտրոններից մեկը։ Գործարանը, կիրառելով հոսքային արտադրության նորարարական համակարգ, մատակարարեց մոտ 100 հրետանային գնդերի սպառազինություն, ինչը նպաստեց Խորհրդային բանակի հաջողություններին։ Այս նվաճումների համար գործարանը չորս անգամ պարգևատրվեց Լենինի շքանշանով։ 
Պատերազմից հետո Յոլյանը ներգրավվեց ժամանակակից զենքերի, այդ թվում՝ աշխարհում առաջին Շ-25 «Բերկուտ» հակաօդային պաշտպանության համակարգի ստեղծման աշխատանքներում։ Նրա ղեկավարությամբ մշակվեցին հրետանային զենքի նոր, առավել կատարելագործված տեսակներ։ Նա նաև զբաղեցրեց ԽՍՀՄ սպառազինության մինիստրի տեղակալի պաշտոնը և ընտրվեց ՌԽՖՍՀ Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։ 
1955 թվականին Յոլյանը զորացրվեց և մեղադրվեց երկրի նախկին ղեկավարության հետ կապերի մեջ։ Նա նշանակվեց Մերձմոսկովյան գործարաններից մեկի գլխավոր մեխանիկ։ Չնայած դժվարություններին, նա շարունակեց աշխատել մինչև իր մահը՝ 1965 թվականի հունվարի 15-ը, երբ երեք կաթվածներից հետո վախճանվեց Մոսկվայում։ Թաղվեց Նովոդևիչիե գերեզմանատանը։ 
Համո Յոլյանի ժառանգությունը՝ նրա նորարարությունները, ռազմական արդյունաբերության մեջ ունեցած ներդրումը և բազմաթիվ պարգևները, ներառյալ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչումը, Լենինի չորս շքանշանները և ԽՍՀՄ պետական քառակի մրցանակները, ընդմիշտ փորագրված են պատմության մեջ։ 

Пионер Военного Превосходства и Инноваций
10 января 1903 года в Горисе (по некоторым данным, в Баку) родился Амо Сергеевич Елян — советский государственный и военный деятель армянского происхождения, генерал-майор инженерно-артиллерийской службы и Герой Социалистического Труда. Его жизнь стала символом преданности родине и развития военной промышленности. 
Амо получил образование в Шушинском реальном училище, а в 1923–1926 годах учился в Азербайджанском политехническом институте. В 1929 году он окончил трехгодичный курс по холодной обработке металлов при «Азнефти» в Баку. В 1930 году Елян был назначен директором Бакинского завода имени С. М. Кирова, а затем стал директором треста «Нефтемаш». В 1936 году он стажировался в США, приобретя ценные знания, которые применил в своей работе. В 1937–1940 годах он занимал пост технического директора 32-го завода в Москве, а с 1940 года стал директором 92-го артиллерийского завода. 
Во время Великой Отечественной войны 92-й завод под руководством Еляна стал ключевым центром советской военной промышленности. Впервые применив поточную систему производства, завод снабдил около 100 артиллерийских полков, что сыграло важную роль в успехах Красной армии. За эти достижения завод был четырежды удостоен ордена Ленина. 
После войны Елян участвовал в разработке новых видов вооружений, включая первый в мире зенитный ракетный комплекс Ш-25 «Беркут». Под его руководством создавались усовершенствованные образцы артиллерийского оружия. Он занимал пост заместителя министра вооружений СССР и был избран депутатом Верховного Совета РСФСР 3-го созыва. 
В 1955 году Елян был уволен в запас и обвинен в связях с прежним руководством страны. Он был назначен главным механиком одного из подмосковных заводов. Несмотря на трудности, он продолжал работать до своей смерти 15 января 1965 года после трех инсультов. Похоронен на Новодевичьем кладбище в Москве. 
Наследие Амо Еляна — его новаторство, вклад в военную промышленность и многочисленные награды, включая звание Героя Социалистического Труда, четыре ордена Ленина и четыре Государственные премии СССР, навсегда вписаны в историю. 

Pioneer of Military Excellence and Innovation
On January 10, 1903, in Goris (or, according to some sources, Baku), Amo Sergeevich Yelyan was born—a Soviet state and military figure of Armenian descent, Major General of the Engineer-Artillery Service, and Hero of Socialist Labor. His life was marked by unwavering dedication to his homeland and the advancement of military industry. 
Amo received his early education at the Shushi Real School and later studied at the Azerbaijan Polytechnic Institute from 1923 to 1926. In 1929, he completed a three-year course on cold metal processing at “Azneft” in Baku. In 1930, he was appointed director of the S. M. Kirov Factory in Baku, later becoming the director of the “Neftemash” trust. In 1936, he interned in the United States, gaining valuable expertise that he applied in his work. From 1937 to 1940, he served as the technical director of Moscow’s 32nd Factory, and from 1940, he led the 92nd Artillery Factory. 
During the Great Patriotic War, the 92nd Factory under Yelyan’s leadership became a cornerstone of Soviet military production. By pioneering a conveyor-based production system, the factory equipped approximately 100 artillery regiments, significantly contributing to the Red Army’s victories. For these achievements, the factory was awarded the Order of Lenin four times. 
After the war, Yelyan played a key role in developing advanced weaponry, including the world’s first Sh-25 “Berkut” anti-aircraft missile system. Under his guidance, new and improved artillery weapons were created. He served as Deputy Minister of Armaments of the USSR and was elected a deputy of the RSFSR Supreme Soviet of the 3rd convocation. 
In 1955, Yelyan was discharged from the military and accused of ties with the country’s former leadership. He was appointed chief mechanic at a factory near Moscow. Despite these challenges, he continued his work until his death on January 15, 1965, following three strokes. He was laid to rest at Moscow’s Novodevichy Cemetery. 
Amo Yelyan’s legacy—his innovations, contributions to military industry, and numerous accolades, including the title of Hero of Socialist Labor, four Orders of Lenin, and four USSR State Prizes—remains etched in history.