Հայաստանի և Ղարաբաղի Պայքարի Պատմական Օր՝

1988 թվականի հունիսի 15-ը Հայաստանի պատմության մեջ նշանակալի օր է, երբ Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհուրդը համաձայնություն տվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ)՝ Հայկական ԽՍՀ-ի կազմ մտնելու մասին և այդ կապակցությամբ դիմեց Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդին:

Այս որոշումը, որը կայացվեց աննախադեպ ճնշման ներքո՝ Գերագույն Խորհրդի շենքի մոտ հավաքված հարյուր հազարավոր ցուցարարների կողմից (քննարկումները հեռարձակվում էին ուղիղ եթերով), հանգեցրեց սահմանադրական ճգնաժամի և երկու խորհրդային հանրապետությունների օրենսդիր մարմինների միջև բացահայտ առճակատման: Հունիսի 17-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն Խորհուրդը հայտարարեց, որ այս հարցի լուծումը «չի կարող մտնել Հայկական ԽՍՀ-ի իրավասության մեջ և ամբողջությամբ վերաբերում է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի անքակտելի ինքնիշխան իրավունքին»:
Հայաստանում հաջորդ ամիսը նշանավորվեց ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների և ուսումնական հաստատությունների կոլեկտիվների բազմօրյա գործադուլներով, ինչպես նաև զանգվածային հանրահավաքներով: Հուլիսի 5-ին Երևանի «Զվարթնոց» օդանավակայանում տեղի ունեցավ լուրջ միջադեպ: Հուլիսի 4-ի գիշերը օդանավակայանի աշխատակիցները միացան «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախաձեռնությամբ հայտարարված համազգային գործադուլին: Օդանավակայանի շենքում և դրա շրջակայքում հավաքվել էր մոտ 2000 պիկետավոր: Գործադուլի ավարտից մի քանի ժամ առաջ օդանավակայանի թռիչքադաշտում վայրէջք կատարեցին դեսանտայինները՝ գեներալ Ա. Մ. Մակաշովի հրամանատարությամբ: Օդանավակայանը շրջապատվեց զորքերով, դեպի այն տանող մայրուղին փակվեց: Երբ բանակցությունները ռազմական հրամանատարության և պիկետավորների միջև հաշտության չհանգեցրին, զորքերը սկսեցին գրոհել շենքը: Պիկետավորներին ծեծում էին մահակներով և հաշմանդամ անող հարվածներով: Հայկական միլիցիան փորձեց կանխել ծեծը՝ պաշտպանելով պիկետավորներին, սակայն անհաջող: Մեկ պիկետավոր զոհվեց գլխին ստացած հաշմանդամիչ վերքից, ևս մեկը ողնաշարի վնասվածքի հետևանքով մնաց հաշմանդամ: Ընդհանուր առմամբ, ծեծից հետո օդանավակայանում հոսպիտալացվեց 96 մարդ:
Խորհրդային լրատվամիջոցները Ղարաբաղի և Ղարաբաղի խնդրի շուրջ իրադարձությունները ներկայացնում էին որպես «կոռումպացված կլանների» կամ մաֆիոզ խմբավորումների գործողություններ, որոնք փորձում էին խոչընդոտել վերակառուցմանը: Ղարաբաղում և Հայաստանում մարդիկ բոյկոտում էին լրագրողներին և հրապարակայնորեն այրում «Պրավդա» և «Իզվեստիա» թերթերի համարները:
Գորբաչովը մեղադրեց հայերին «անթույլատրելի» արշավ վարելու մեջ, որը հակասում էր վերակառուցման նպատակներին: Այնուամենայնիվ, նա քայլ արեց, որը ժողովրդականություն չվայելեց Ադրբեջանում. հուլիսի 24-ին Արկադի Վոլսկին՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչը, ուղարկվեց ԼՂԻՄ՝ որպես ԽՄԿԿ Կենտկոմի և ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության ներկայացուցիչ՝ կարգավորելու կոնֆլիկտը: Սա փաստացի նշանակում էր Լեռնային Ղարաբաղում ուղղակի կառավարման ներդրում: Վոլսկու նշանակումը ժամանակավորապես դադարեցրեց մայիսի վերջից շարունակվող համընդհանուր գործադուլը: Հաջորդ գործադուլային ալիքը սկսվեց սեպտեմբերի կեսերին:
Հուլիսի 18-ին, ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության նիստի օրը, Երևանում լրացուցիչ զորքեր մտցվեցին, և, ըստ որոշ տվյալների, քաղաքում և նրա շրջակայքում տեղակայված զորքերի ընդհանուր թիվը հասավ 200 հազարի: Ներդրվեց պարետային ժամ: Հուլիսի 25-ին քաղաքի ձեռնարկությունների մեծ մասում աշխատանքը վերսկսվեց և շարունակվեց մինչև օգոստոսի վերջ: ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության կոշտ որոշումը փոխեց հայկական ընդդիմության մարտավարությունը: «Ղարաբաղ» կոմիտեն սկսեց ձևավորել համազգային կազմակերպություն, որը կոչվեց «Հայոց համազգային շարժում» (ՀՀՇ): ՀՀՇ-ի ծրագիրը նախատեսում էր Հայաստանում լայնամասշտաբ բարեփոխումների իրականացում

Исторический День Борьбы Армении и Карабаха:
15 июня 1988 года стало знаковой датой в истории Армении, когда Верховный Совет Армянской ССР дал согласие на включение Нагорно-Карабахской автономной области (НКАО) в состав Армянской ССР и обратился с этим вопросом к Верховному Совету Азербайджанской ССР. Это решение, принятое под беспрецедентным давлением сотен тысяч митингующих, собравшихся у здания Верховного Совета (парламентские обсуждения транслировались в прямом теле- и радиоэфире, и в какой-то момент недовольство толпы вынудило депутатов изменить формулировки постановления), привело к конституционному кризису и прямому противостоянию законодательных органов двух союзных республик. 17 июня Верховный Совет Азербайджанской ССР заявил, что решение этого вопроса «не может входить в компетенцию Армянской ССР, а целиком и полностью относится к неотъемлемому суверенному праву» АзССР.
В Армении следующий месяц ознаменовался многодневными забастовками коллективов предприятий, организаций, учебных заведений и массовыми митингами. 5 июля в ереванском аэропорту «Звартноц» произошёл серьёзный инцидент. В ночь с 4 на 5 июля сотрудники аэропорта присоединились к общенациональной забастовке, объявленной по инициативе комитета «Карабах». В здании аэропорта и вокруг него собралось около 2000 пикетчиков. За несколько часов до окончания забастовки на лётное поле высадились десантники под командованием генерала А. М. Макашова. Аэропорт был окружён войсками, шоссе, ведущее к нему, перекрыто. После того как переговоры между военным командованием и пикетчиками зашли в тупик, войска начали штурм здания. Пикетчиков избивали дубинками и прикладами автоматов. Армянская милиция безуспешно пыталась предотвратить избиение, загораживая пикетчиков от солдат. Один из пикетчиков погиб от выстрела в голову, ещё один в результате пулевого ранения в позвоночник был парализован. Всего после избиений в аэропорту было госпитализировано 96 человек.
Советские СМИ представляли события вокруг Карабаха как дело рук «коррумпированных кланов» и мафиозных группировок, которые таким образом пытались нанести удар по перестройке. В Карабахе и Армении люди бойкотировали журналистов и публично сжигали номера газет «Правда» и «Известия».
Горбачёв обвинил армян в ведении «недопустимой» кампании, противоречащей задачам перестройки. Однако он предпринял шаг, не получивший популярности в Азербайджане: 24 июля в НКАО был направлен Аркадий Вольский, заведующий отделом ЦК КПСС, в качестве представителя ЦК КПСС и Президиума Верховного Совета СССР для координации работы органов Азербайджана, Армении и НКАО. Это фактически означало введение прямого правления в Нагорном Карабахе. Назначение Вольского временно приостановило всеобщую забастовку, продолжавшуюся в НКАО с конца мая. Следующая волна забастовок началась в середине сентября.
18 июля, в день заседания Президиума Верховного Совета СССР, в Ереван были введены дополнительные воинские подразделения, и, по некоторым данным, общая численность войск в городе и окрестностях достигла 200 тысяч. Был введён комендантский час. 25 июля работа на большинстве предприятий города возобновилась и продолжалась до конца августа. Жёсткое решение Президиума Верховного Совета СССР изменило тактику армянской оппозиции. Комитет «Карабах» начал формировать общенациональную организацию, названную «Армянское общенациональное движение» (АОД). Программа АОД предусматривала проведение в Армении широкомасштабных реформ.

A Historic Day of Struggle for Armenia and
June 15, 1988, marks a pivotal moment in Armenia’s history when the Supreme Soviet of the Armenian SSR consented to the inclusion of the Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast (NKAO) into the Armenian SSR and addressed this issue to the Supreme Soviet of the Azerbaijan SSR. This decision, made under unprecedented pressure from hundreds of thousands of protesters gathered outside the Supreme Soviet building (with parliamentary discussions broadcast live on television and radio, and public discontent forcing deputies to amend the resolution’s wording), triggered a constitutional crisis and direct confrontation between the legislative bodies of the two Soviet republics. On June 17, the Supreme Soviet of the Azerbaijan SSR declared that resolving this issue “cannot fall within the competence of the Armenian SSR and entirely pertains to the inalienable sovereign right” of the Azerbaijan SSR.
The following month in Armenia was marked by prolonged strikes by workers of enterprises, organizations, and educational institutions, as well as mass rallies. On July 5, a serious incident occurred at Yerevan’s Zvartnots Airport. On the night of July 4–5, airport employees joined a nationwide strike initiated by the Karabakh Committee. Around 2,000 picketers gathered in and around the airport. Hours before the strike’s end, paratroopers led by General A. M. Makashov landed on the airfield. The airport was surrounded by troops, and the highway leading to it was blocked. When negotiations between the military command and picketers reached a deadlock, troops stormed the building, beating picketers with batons and rifle butts. The Armenian militia unsuccessfully tried to shield the picketers from the soldiers. One picketer was killed by a gunshot to the head, another was paralyzed due to a spinal injury, and a total of 96 people were hospitalized following the beatings.
Soviet media portrayed the events surrounding Karabakh as the work of “corrupt clans” or mafia groups attempting to undermine perestroika. In Karabakh and Armenia, people boycotted journalists and publicly burned copies of Pravda and Izvestia.
Gorbachev accused Armenians of waging an “unacceptable” campaign that contradicted perestroika’s goals. However, he took a step unpopular in Azerbaijan: on July 24, Arkady Volsky, a Central Committee official, was sent to the NKAO as a representative of the CPSU Central Committee and the Presidium of the USSR Supreme Soviet to coordinate the work of Azerbaijan, Armenia, and NKAO authorities. This effectively introduced direct rule in Nagorno-Karabakh. Volsky’s appointment temporarily halted the general strike ongoing in the NKAO since late May. The next wave of strikes began in mid-September.
On July 18, during the Presidium of the USSR Supreme Soviet’s session, additional military units were deployed to Yerevan, with some estimates suggesting that the total number of troops in and around the city reached 200,000. A curfew was imposed. On July 25, work resumed at most enterprises in the city and continued until the end of August. The harsh decision of the Presidium of the USSR Supreme Soviet prompted a shift in the Armenian opposition’s tactics. The Karabakh Committee began forming a nationwide organization called the Armenian National Movement (ANM). The ANM’s program envisioned large-scale reforms in Armenia.

Ermənistan və Qarabağ üçün Mübarizənin Tarixi Günü:
1988-ci ilin iyun ayının 15-i Ermənistan tarixində mühüm bir tarix kimi qeyd olunur. Bu gün Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsinə razılıq verdi və bu məsələ ilə bağlı Azərbaycan SSR Ali Sovetinə müraciət etdi. Bu qərar, Ali Sovet binasının qarşısında toplanmış yüz minlərlə etirazçının görünməmiş təzyiqi altında qəbul edildi (parlament müzakirələri birbaşa televiziya və radio vasitəsilə yayımlanırdı və bir nöqtədə xalqın narazılığı deputatları qərarın ifadələrini dəyişməyə məcbur etdi). Bu, konstitusiya böhranına və iki sovet respublikasının qanunverici orqanları arasında açıq qarşıdurmaya səbəb oldu. İyun ayının 17-də Azərbaycan SSR Ali Soveti bildirdi ki, bu məsələnin həlli “Ermənistan SSR-in səlahiyyətinə aid ola bilməz və tamamilə Azərbaycan SSR-in ayrılmaz suveren hüququna aiddir”.
Ermənistanda növbəti ay müəssisələrin, təşkilatların və təhsil müəssisələrinin kollektivləri tərəfindən çoxgünlük tətillər və kütləvi mitinqlərlə yadda qaldı. İyulun 5-də İrəvanın “Zvartnots” hava limanında ciddi bir hadisə baş verdi. İyulun 4-dən 5-nə keçən gecə hava limanının əməkdaşları “Qarabağ” Komitəsinin təşəbbüsü ilə elan edilmiş ümummilli tətilə qoşuldular. Hava limanının binasında və ətrafında təxminən 2000 piketçi toplandı. Tətildən bir neçə saat əvvəl uçuş-enmə zolağında general A. M. Makaşovun komandanlığı altında desantçılar endi. Hava limanı qoşunlarla əhatə olundu, ona gedən şosse bağlandı. Hərbi komandanlıqla piketçilər arasında danışıqlar nəticəsiz qalanda qoşunlar binaya hücum etdi. Piketçilər dəyənəklər və avtomatların qundağları ilə döyüldü. Erməni milisi piketçiləri əsgərlərdən qorumağa çalışsa da, uğursuz oldu. Bir piketçi başından aldığı güllə yarası nəticəsində həlak oldu, digəri onurğa zədəsi səbəbindən iflic oldu. Döyülmələrdən sonra hava limanında 96 nəfər xəstəxanaya yerləşdirildi.
Sovet KİV-ləri Qarabağ və Qarabağ məsələsi ətrafındakı hadisələri “korrupsioner klanların” və ya mafiya qruplarının işi kimi təqdim edirdi ki, onlar bu yolla yenidənqurmanın qarşısını almağa çalışırdılar. Qarabağda və Ermənistanda insanlar jurnalistləri boykot edir, “Pravda” və “İzvestiya” qəzetlərinin nömrələrini ictimai şəkildə yandırırdılar.
Qorbaçov erməniləri “qəbuledilməz” kampaniya aparmaqda ittiham etdi ki, bu da yenidənqurmanın məqsədlərinə ziddir. Bununla belə, o, Azərbaycanda populyar olmayan bir addım atdı: iyulun 24-də KPSS MK-nın şöbə müdiri Arkadi Volski DQMV-yə KPSS MK və SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin nümayəndəsi kimi göndərildi ki, Azərbaycan, Ermənistan və DQMV orqanlarının işini əlaqələndirsin. Bu, faktiki olaraq Dağlıq Qarabağda birbaşa idarəetmənin tətbiqi demək idi. Volskinin təyinatı may ayının sonundan davam edən ümumi tətili müvəqqəti olaraq dayandırdı. Növbəti tətil dalğası sentyabrın ortalarında başladı.
İyulun 18-də SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin iclası günü İrəvana əlavə hərbi hissələr yerləşdirildi və bəzi məlumatlara görə, şəhərdə və ətrafında yerləşdirilmiş qoşunların ümumi sayı 200 minə çatdı. Komendant saatı tətbiq olundu. İyulun 25-də şəhərin əksər müəssisələrində iş bərpa olundu və avqustun sonuna qədər davam etdi. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sərt qərarı erməni müxalifətinin taktikalarını dəyişdirdi. “Qarabağ” Komitəsi “Erməni Ümummilli Hərəkatı” (EÜH) adlanan ümummilli təşkilatın formalaşdırılmasına başladı. EÜH-ün proqramı Ermənistanda genişmiqyaslı islahatların aparılmasını nəzərdə tuturdu.