Հայ Ռոմանտիզմի և Հայրենասիրության Խորհրդանիշ

Մուրացանը (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) մահացել է 1908 թվականի օգոստոսի 30-ին Թիֆլիսում, Ռուսական կայսրություն։ Հայ գրող, պատմավիպասան և դրամատուրգ, նա հայ գրականության մեջ առանձնանում է իր ռոմանտիկական և հայրենասիրական ստեղծագործություններով։

Ծնվել է Շուշիում, Արցախ, հողագործի ընտանիքում, որտեղ հայրը օժտված էր բանաստեղծելու և երգելու ձիրքով։ Կրթությունը ստացել է մասնավոր դպրոցներում և Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոցում, որտեղ սովորել է հայոց պատմություն, լեզու, մատենագրություն, ֆրանսերեն և ռուսերեն։ Հոր մահից հետո ընտանիքը հայտնվել է կարիքի մեջ, սակայն մայրը աջակցել է նրա ուսմանը։ 1877 թվականին ճանապարհորդել է Սյունիքում և Արցախում՝ ուսումնասիրելով պատմական հուշարձաններ և ձեռագրեր։ 1878 թվականին տեղափոխվել է Թիֆլիս, աշխատել որպես հաշվապահ՝ համատեղելով գրական աշխատանքը։ Նրա առաջին լուրջ գործը՝ «Ռուզան» (1881) պատմական դրաման, մեծ հաջողություն է բերել։ Հայտնի ստեղծագործություններից են «Գևորգ Մարզպետունի» (1896), «Անդրեաս երեց» (1897), «Նոյի ագռավը» (1899), «Առաքյալը» (1902)։ Նրա գործերը, որոնք արծարծում են հայրենասիրություն, բարոյական արժեքներ և ազգային միասնություն, դարձել են հայ դասական գրականության կարևոր մաս։ Ծանր աշխատանքը ազդել է նրա հոգեկան վիճակի վրա, և նա մահացել է 54 տարեկանում՝ Միքայելյան հիվանդանոցում։ Նրա աճյունն ամփոփվել է Խոջիվանքի գերեզմանատանը, սակայն 1937-1938 թվականներին գերեզմանը ոչնչացվել է։ Մուրացանի անունով կոչվում են Երևանի փողոց և դպրոց, իսկ նրա կիսանդրիներ կան Երևանում և Ծովագյուղում։ 

—

**Русский** 

Символ армянского романтизма и патриотизма

Мурацан (Григор Тер-Ованнисян) скончался 30 августа 1908 года в Тифлисе, Российская империя. Армянский писатель, исторический романист и драматург, он выделяется в армянской литературе своими романтическими и патриотическими произведениями. Родился в Шуши, Арцах, в семье земледельца, наделенного даром поэзии и пения. Образование получил в частных школах и Шушинской духовной семинарии, где изучал армянскую историю, язык, литературу, французский и русский языки. После смерти отца семья оказалась в нужде, но мать поддерживала его обучение. В 1877 году путешествовал по Сюнику и Арцаху, изучая исторические памятники и рукописи. В 1878 году переехал в Тифлис, работал бухгалтером, совмещая это с литературной деятельностью. Его первое значительное произведение, историческая драма «Рузан» (1881), принесла большой успех. Среди известных работ — «Геворг Марзпетуни» (1896), «Андреас Ерец» (1897), «Ноев ворон» (1899), «Апостол» (1902). Его произведения, затрагивающие патриотизм, моральные ценности и национальное единство, стали важной частью армянской классической литературы. Тяжелая работа повлияла на его психическое состояние, и он умер в возрасте 54 лет в Михайловской больнице. Его останки были захоронены на кладбище Ходживанк, но в 1937–1938 годах могила была уничтожена. Имя Мурацана носят улица и школа в Ереване, а его бюсты установлены в Ереване и Цовагюхе. 

—

**English** 

Symbol of Armenian Romanticism and Patriotism

Muratsan (Grigor Ter-Hovhannisyan) passed away on August 30, 1908, in Tiflis, Russian Empire. An Armenian writer, historical novelist, and playwright, he is distinguished in Armenian literature for his romantic and patriotic works. Born in Shushi, Artsakh, in a farmer’s family, his father was gifted in poetry and singing. He received his education in private schools and the Shushi Theological Seminary, studying Armenian history, language, literature, French, and Russian. After his father’s death, the family faced hardship, but his mother supported his education. In 1877, he traveled through Syunik and Artsakh, studying historical monuments and manuscripts. In 1878, he moved to Tiflis, working as an accountant while pursuing literary activities. His first major work, the historical drama *Ruzan* (1881), brought him significant success. Notable works include *Geghard Marzpetuni* (1896), *Andreas Erets* (1897), *Noah’s Raven* (1899), and *The Apostle* (1902). His writings, exploring patriotism, moral values, and national unity, are a cornerstone of Armenian classical literature. Heavy work affected his mental health, and he died at 54 in the Mikayelyan Hospital. His remains were interred at the Khojivank cemetery, but the grave was destroyed in 1937–1938. A street and school in Yerevan bear his name, and his busts stand in Yerevan and Tsovagyugh. 

—