Ռաֆայել Արամի Մանգասարյանը մահացել է 1997 թվականի հոկտեմբերի 31-ին հայկական երաժշտության մեծագույն աստղերից մեկը:

Այս անմահ մաեստրոն, ով ծնվել էր 1927 թվականի հունվարի 1-ին Թիֆլիսում՝ Վրաստանի ԽՍՀ-ում, թողեց անջնջելի հետք հայկական մշակույթում՝ իր կախարդական ձեռքերով կյանք տալով սիմֆոնիկ նվագախմբերին և երաժշտությանը:

Ռաֆայելի ճանապարհը սկսվել էր Երևանի կոնսերվատորիայում: 1951 թվականին նա ավարտել էր լարային բաժինը պրոֆեսոր Կ. Դոմբաևի դասարանում, իսկ 1963-ին՝ դիրիժորականը՝ Միքայել Մալունցյանի ղեկավարությամբ: Այս կրթությունը դարձել էր հիմքը նրա փայլուն կարիերայի համար: 1966 թվականից սկսած՝ որպես դիրիժոր, 1969-ից՝ գլխավոր դիրիժոր, իսկ 1974-ից՝ գեղարվեստական ղեկավար, նա ղեկավարել էր Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբը: Նրա կատարողական արվեստը հատկանշվում էր երաժշտական կերպարների ժամանակակից մեկնաբանությամբ՝ լցված հուզմունքով և խորությամբ, որը հմայում էր հանդիսատեսին:

Մանգասարյանը չէր սահմանափակվել միայն Հայաստանով: Նա համերգներով հանդես էր եկել ԽՍՀՄ-ի բազմաթիվ քաղաքներում և Չեխոսլովակիայում (1952-1970 թթ.), որտեղ նրա ելույթները դարձել էին երաժշտական տոն: Բացի այդ, 1951 թվականից նա դասավանդել էր Երևանի կոնսերվատորիայում, իսկ 1977-ից՝ որպես պրոֆեսոր, փոխանցելով իր գիտելիքները նոր սերնդին և դաստիարակելով ապագա մաեստրոներ:

Նրա նվաճումները ճանաչվել էին բարձր պարգևներով՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1979) և ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ (1983): Այսօր Ռաֆայել Մանգասարյանի անվանական աստղը փայլում է Նվիրյալների արահետում՝ հիշեցնելով նրա անմահ ժառանգության մասին: Մաեստրոն ոչ միայն դիրիժոր էր, այլև հոգու սիմֆոնիայի ստեղծող, ով մնացել է հայկական երաժշտության սրտում հավերժ:

#### Версия на русском 

Волшебник нот, ожививший армянскую симфонию

31 октября 1997 года в Ереване скончался  один из величайших звёзд армянской музыки — Рафаэль Арамович Мангасярян. Этот бессмертный маэстро, родившийся 1 января 1927 года в Тифлисе (Грузинская ССР), оставил неизгладимый след в армянской культуре, своими волшебными руками оживляя симфонические оркестры и музыку.

Путь Рафаэля начался в Ереванской консерватории: в 1951 году он окончил струнное отделение в классе профессора К. Домбаева, а в 1963-м — дирижёрское у Михаила Малунцяна. Эта основа стала фундаментом его блестящей карьеры. С 1966 года как дирижёр, с 1969-го — главный дирижёр, а с 1974-го — художественный руководитель, он возглавлял симфонический оркестр Армянского телевидения и радио. Его исполнительское искусство отличалось современным ощущением интерпретации музыкальных образов — полным эмоций и глубины, завораживающим аудиторию.

Мангасярян не ограничивался Арменией: он выступал с концертами в городах СССР и Чехословакии (1952–1970), где его выступления становились настоящим музыкальным праздником. Кроме того, с 1951 года он преподавал в Ереванской консерватории, а с 1977-го — как профессор, передавая знания новым поколениям и воспитывая будущих маэстро.

Его достижения отмечены высокими наградами: Народный артист Армянской ССР (1979) и Государственная премия Армянской ССР (1983). Сегодня именная звезда Рафаэля Мангасяряна сияет на Аллее посвящённых, напоминая о его бессмертном наследии. Маэстро был не просто дирижёром, а создателем симфонии души, навсегда оставшимся в сердце армянской музыки.

#### English Version

The Note Wizard Who Brought Armenian Symphony to Life

On October 31, 1997, in Yerevan, one of the greatest stars of Armenian music faded away — Rafael Aramovich Mangasaryan. This immortal maestro, born on January 1, 1927, in Tiflis (Georgian SSR), left an indelible mark on Armenian culture, breathing life into symphonic orchestras and music with his magical hands.

Rafael’s journey began at the Yerevan Conservatory: in 1951, he graduated from the string department under Professor K. Dombaev, and in 1963, from the conducting department under Mikhail Maluntsyan. This education became the foundation of his brilliant career. Starting in 1966 as a conductor, in 1969 as chief conductor, and from 1974 as artistic director, he led the Symphony Orchestra of Armenian Television and Radio. His performing art was characterized by a contemporary sense of interpreting musical images — filled with emotion and depth that captivated audiences.

Mangasaryan was not limited to Armenia: he performed concerts in cities across the USSR and Czechoslovakia (1952–1970), where his appearances became true musical celebrations. Additionally, from 1951, he taught at the Yerevan Conservatory, and from 1977 as a professor, passing on his knowledge to new generations and nurturing future maestros.

His achievements were recognized with high honors: People’s Artist of the Armenian SSR (1979) and the State Prize of the Armenian SSR (1983). Today, Rafael Mangasaryan’s named star shines on the Walk of the Dedicated, reminding us of his immortal legacy. The maestro was not just a conductor but a creator of the soul’s symphony, forever etched in the heart of Armenian music.

Ալեքսանդր Հովակիմի Գրիգորյանը
մահացել է 2008 թվականի հոկտեմբերի 31-ին, Երևանում, շարունակում է ապրել հայ արվեստի պայծառ կտավներում: Ծնված 1927 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), նա դարձավ հայ կերպարվեստի վառ դեմքերից մեկը: ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1970)

նրա ստեղծագործությունները զարդարում են Տրետյակովյան պատկերասրահը, Հայաստանի ազգային պատկերասրահը և աշխարհի տասնյակ թանգարաններ՝ Մոսկվայից մինչև Փարիզ ու Տորոնտո:

Նրա ուղին սկսվեց պատերազմի տարիներին՝ Սերգեյ Մերկուրովի անվան դպրոցում, շարունակվեց Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի ուսումնարանում (Մարիամ Ասլամազյանի դասարան), ապա՝ Լենինգրադի Ռեպինի ինստիտուտում: 1953 թվականից նա արդեն ցուցահանդեսների մշտական մասնակից էր՝ հանրապետականից մինչև միջազգային: 1959-ին դարձավ Հայաստանի նկարիչների միության անդամ, 1973-ին՝ նախագահության:

Գրիգորյանի կտավները լցված են հայկական բնության հյութեղ գույներով, մարդկային ջերմությամբ ու կենսուրախ ուժով: Նա նկարազարդել է Հովհաննես Թումանյանի «Սուտլիկ որսկանը» և Ավետիք Իսահակյանի «Լեգենդներ և հեքիաթներ» գրքերը՝ արժանանալով բրոնզե մեդալների: Նրա մոնումենտալ որմնանկարները՝ «Պուշկինը Հայաստանում», «Դավիթ Բեկ», «Զորավար Անդրանիկ»՝ դարձան հայ մշակույթի խորհրդանիշներ:

Անհատական ցուցահանդեսներով նա հանդես եկավ Մոսկվայում, Լոնդոնում, Փարիզում, Տորոնտոյում: 1998-ին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների ժողովածուն՝ բացահայտելով հոգու մեկ այլ կողմ: 

Գրիգոր Խանջյանը գրել է. «Նա ծնվել է նկարիչ, և դա հաստատված է նրա եռանդուն ու բեղմնավոր գործունեությամբ: Նա ունի հյութեղ և պայծառ ներկապնակ, կենսուրախ ու պայծառ ուժ…»:

Ալեքսանդր Գրիգորյանը հավերժացավ ոչ միայն կտավներում, այլև հայ արվեստի պատմության մեջ՝ որպես գույնի, լույսի և հայրենասիրության վարպետ:

—

### Русский

Солнце армянского искусства

Александр Овакимович Григорян
умер 31 октября 2008 года, в Ереване,  продолжает жить в ярких полотнах армянского искусства. Родившийся 8 октября 1927 года в Ленинакане (ныне Гюмри), он стал одним из самых солнечных художников Армении. Заслуженный художник АрмССР (1970), его работы украшают Третьяковскую галерею, Национальную картинную галерею Армении и десятки музеев мира — от Москвы до Парижа и Торонто.

Его путь начался в военные годы — в школе имени Сергея Меркурова, продолжился в Ереванском художественном училище имени Паноса Терлемезяна (класс Мариам Асламазян), затем — в Ленинградском институте имени Репина. С 1953 года он постоянный участник выставок — от республиканских до международных. В 1959-м стал членом Союза художников Армении, в 1973-м — членом правления.

Картины Григоряна полны сочных красок армянской природы, человеческого тепла и жизнерадостной силы. Он иллюстрировал «Лживого охотника» Ованеса Туманяна и «Легенды и сказки» Аветика Исаакяна — за что получил бронзовые медали. Его монументальные фрески — «Пушкин в Армении», «Давид Бек», «Полководец Андраник» — стали символами армянской культуры.

Персональные выставки прошли в Москве, Лондоне, Париже, Торонто. В 1998 году вышел сборник его стихов — открыв ещё одну грань души. 

Григор Ханджян писал: «То, что Александр Григорян родился художником, подтверждено десятилетиями его неутомимой и плодотворной деятельности. У него сочная и яркая палитра, жизнерадостная и светлая сила…»

Александр Григорян навсегда остался в полотнах и в истории армянского искусства — как мастер цвета, света и любви к Родине.

—

### English

The Sun of Armenian Art

Alexander Hovakimi Grigoryan died October 31, 2008, Yerevan, Armenia
Today, many years after his passing, Alexander Hovakimi Grigoryan lives on in the vibrant canvases of Armenian art. Born on October 8, 1927, in Leninakan (now Gyumri), he became one of Armenia’s most radiant painters. Honored Artist of the ArmSSR (1970), his works adorn the Tretyakov Gallery, the National Gallery of Armenia, and dozens of museums worldwide — from Moscow to Paris and Toronto.

His journey began during the war years at the Sergei Merkurov Art School, continued at the Panos Terlemezian Art College in Yerevan (under Mariam Aslamazyan), and later at the Repin Institute in Leningrad. From 1953, he was a regular participant in exhibitions — from republican to international. In 1959, he joined the Union of Artists of Armenia; in 1973, its board.

Grigoryan’s paintings overflow with the juicy colors of Armenian nature, human warmth, and joyful vitality. He illustrated Hovhannes Tumanyan’s *The Lying Hunter* and Avetik Isahakyan’s *Legends and Tales* — earning bronze medals. His monumental murals — *Pushkin in Armenia*, *David Bek*, *General Andranik* — became icons of Armenian culture.

Solo exhibitions were held in Moscow, London, Paris, and Toronto. In 1998, his poetry collection was published — revealing another facet of his soul.

Grigor Khanjyan wrote: “That Alexander Grigoryan was born a painter is confirmed by decades of his tireless and fruitful work. He has a juicy and bright palette, a joyful and luminous power…”

Alexander Grigoryan remains immortal — not only in his canvases but in the history of Armenian art — as a master of color, light, and love for his homeland.

—

Ինդիրա Փրիթիվիրաջ Գանդին (նախկին ազգանունը՝ Նեհրու) մահացել է 1984 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Նյու Դելիում, Հնդկաստան՝ իր անձնական պահապանների կողմից սպանվելով։ Հնդկաստանի վարչապետ (1966–1977, 1980–1984), Հնդկաստանի ժողովրդական կոնգրեսի նախագահ, Ջավահարալալ Նեհրուի դստերը, Ռաջիվ Գանդիի մայրը, աշխարհի առաջին կանանցից մեկը, ով ղեկավարել է մեծ հզորություն։

Նրա կյանքը կապված է հայերի հետ՝ հատկապես դիվանագիտության և մշակութային կապերի միջոցով, որոնք խորհրդանշում են հնդկա-հայկական ժողովրդավարության և փոխըմբզնդման պատմությունը։ Ինդիրա Գանդին 1976 թվականի հունվարի 11-16-ը այցելել է Հայկական ԽՍՀ-ն՝ ԽՍՀՄ-ի կարևոր մաս, և այդ այցը դարձել է հնդկա-հայկական հարաբերությունների պատմության կարևոր էջ։ Այցի ժամանակ նա հանդիպել է Վազգեն Ա Կաթողիկոսի հետ, այցելել Էջմիածին, Գառնի, Գեղարդ, Գեղամավանք, ծանոթացել հայկական մշակույթի, պատմության և հոգևոր կենտրոններին։ Այցի ժամանակ նա հայտարարել է. «Հնդիկներն ու հայերն ունեն հին կապեր, և ես հպարտ եմ այդ կամրջի վրա քայլելով»։ Այդ այցը խորհրդանշում էր երկու ժողովուրդների միջև կապը, որն արտացոլում էր հնդկական անկախության պայքարի և հայկական ժողովրդավարության ընդհանուր արժեքները։ Ինդիրա Գանդին հայկական մշակույթի հանդեպ ցուցաբերել է հարգանք, հատկապես Հայոց ցեղասպանության հիշատակի մասին խոսելով, և նրա այցը օգնել է ամրապնդել հնդկա-հայկական դիվանագիտական կապերը, որոնք շարունակվել են անկախության ժամանակաշրջանում։ Հայկական սփյուռքը Հնդկաստանում, որը հին է, ցույց է տալիս երկու ժողովուրդների պատմական կապը, և Գանդիի այցը խորհրդանիշ է այդ ժառանգության պահպանմանը։ Նրա կյանքը հիշատակվում է հայկական համայնքներում որպես հարգանքի արտահայտություն, և հնդկա-հայկական հարաբերությունները, որոնք զարգանում են, հիմնված են Գանդիի ժառանգության վրա՝ որպես հաշտության և համագործակցության խորհրդանիշ։

—

### Русский
Индира Ганди, Армения и армяне

Индира Притхвирадж Ганди (девичья фамилия Неру) скончалась 31 октября 1984 года в Нью-Дели, Индия, убитая своими личными охранниками. Премьер-министр Индии (1966–1977, 1980–1984), председатель Индийского национального конгресса, дочь Джавахарлала Неру, мать Раджива Ганди, одна из первых женщин в мире, возглавлявшая большую державу. Её жизнь связана с армянами через дипломатию и культурные связи, символизирующие историю индийско-армянской дружбы и взаимопонимания. Индира Ганди посетила Армянскую ССР 11–16 июня 1976 года — важный визит в историю индийско-армянских отношений. Во время визита она встретилась с Католикосом всех армян Вазгеном I, посетила Эчмиадзин, Гарни, Гехард, Гегамаванк, ознакомившись с армянской культурой, историей и духовными центрами. Она заявила: «Индийцы и армяне имеют древние связи, и я горжусь ходить по этому мосту». Этот визит символизировал общие ценности борьбы за независимость Индии и армянской демократии. Индира Ганди проявила уважение к армянской культуре, особенно в контексте памяти о Геноциде армян, и её визит укрепил дипломатические связи между Индией и Арменией, которые продолжаются в период независимости. Армянская диаспора в Индии, древняя, показывает исторические связи двух народов, и визит Ганди стал символом сохранения этого наследия. Её жизнь помнится в армянских сообществах как выражение уважения, и индийско-армянские отношения, развивающиеся сегодня, основаны на наследии Ганди как символе примирения и сотрудничества.

—

### English
Indira Gandhi, Armenia, and Armenians

Indira Priyadarshini Gandhi (née Nehru) died on October 31, 1984, in New Delhi, India, assassinated by her personal bodyguards. Prime Minister of India (1966–1977, 1980–1984), president of the Indian National Congress, daughter of Jawaharlal Nehru, mother of Rajiv Gandhi, one of the first women in the world to lead a superpower. Her life was connected to Armenians through diplomacy and cultural ties, symbolizing the history of Indian-Armenian friendship and mutual understanding. Indira Gandhi visited the Armenian SSR from June 11–16, 1976 — a pivotal moment in Indian-Armenian relations. During the visit, she met with Catholicos of All Armenians Vazgen I, toured Etchmiadzin, Garni, Geghard, Gegamavank, exploring Armenian culture, history, and spiritual centers. She stated: “Indians and Armenians have ancient ties, and I am proud to walk this bridge”. This visit symbolized shared values of India’s independence struggle and Armenian democracy. Indira Gandhi showed respect for Armenian culture, particularly in the context of Armenian Genocide remembrance, and her trip strengthened diplomatic links between India and Armenia, which persist in the independence era. The Armenian diaspora in India, ancient, highlights the two peoples’ historical bonds, and Gandhi’s visit became a symbol of preserving this heritage. Her life is remembered in Armenian communities as a gesture of respect, and contemporary Indian-Armenian relations, flourishing today, are rooted in Gandhi’s legacy as a symbol of reconciliation and cooperation.

—

### Azərbaycan dili
İndira Qandi, Ermənistan və Ermənilər

İndira Priyadarshini Qandi (qız qucağı adı Nehru) 31 oktyabr 1984-cü ildə Nyu-Deli, Hindistan, öz şəxsi mühafizləri tərəfindən vurularaq öldürüldü. Hindistanın baş naziri (1966–1977, 1980–1984), Hindistan Milli Konqresinin prezidenti, Cavaharlal Nehruun qızı, Radjiv Qandinin anası, böyük dövlətə rəhbərlik edən ilk qadınlardan biri. Onun həyatı diplomatik və mədəni əlaqələr vasitəsilə ermənilərlə bağlıdır, hind-erməni dostluq və qarşılıqlı anlaşma tarixini simvollaşdırır. İndira Qandi Ermənistan SSR-yə 11–16 iyun 1976-cı ildə getdi — hind-erməni münasibətlərinin tarixinə mühüm an. Bu səfər zamanı Kürüsü Vəzgen I ilə görüşdü, Etçmiadzin, Qarni, Qeghard, Qeghamavank kimi mərkəzləri ziyarət etdi, erməni mədəniyyəti, tarixi və mənəviyyətini öyrəndi. O deyib: «Hindlilər və ermənilər qədim əlaqələrə malikdirlər, mən bu körpüdə gəzməkdən qürur duyuram». Bu səfər Hindistanın müstəqillik mübarizəsi və erməni demokratiyasının ümumi dəyərlərini simvollaşdırır. İndira Qandi erməni mədəniyyətinə hörmət göstərdi, xüsusilə Erməni Soyqırımı yaddaşına, və onun səfəri Hindistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələri gücləndirdi, müstəqillik dövründə davam etdi. Hindistandakı erməni diasporası, qədim, iki xalqın tarixi əlaqələrini göstərir, və Qandinin səfəri bu irsin qorunmasını simvollaşdırır. Onun həyatı erməni icmalərində hörmət ifadəsi kimi yadda qalır, və indiki hind-erməni münasibətləri, inkişaf edən, Qandinin irsi üzərində qurulub — barışı və əməkdaşlıqın simvolu kimi.

—

### हिन्दी
**इंदिरा गांधी, आर्मेनिया और आर्मेनियाई**

इंदिरा प्रियदर्शिनी गांधी (जन्म नाम नेहरू) की मृत्यु 31 अक्टूबर 1984 को नई दिल्ली, भारत में हुई, जब उनकी व्यक्तिगत सुरक्षा गार्डों ने उन्हें गोली मार दी। भारत की प्रधानमंत्री (1966–1977, 1980–1984), भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष, जवाहरलाल नेहरू की बेटी, राजीव गांधी की मां, दुनिया की पहली महिलाओं में से एक जिन्होंने एक महाशक्ति का नेतृत्व किया। उनका जीवन आर्मेनियाई लोगों से राजनयिक और सांस्कृतिक संबंधों के माध्यम से जुड़ा हुआ था, जो भारतीय-आर्मेनियाई मित्रता और आपसी समझ के इतिहास का प्रतीक है। इंदिरा गांधी ने 11–16 जून 1976 को आर्मेनियाई एसएसआर का दौरा किया — भारतीय-आर्मेनियाई संबंधों के इतिहास में एक महत्वपूर्ण क्षण। दौरे के दौरान उन्होंने सभी आर्मेनियाई लोगों के कैथोलिकोस वाज़गेन I से मुलाकात की, एचमियादज़िन, गार्नी, गेहर्ड, गेगामावांक का दौरा किया, आर्मेनियाई संस्कृति, इतिहास और आध्यात्मिक केंद्रों से परिचित हुईं। उन्होंने कहा: “भारतीयों और आर्मेनियाई लोगों के बीच प्राचीन संबंध हैं, और मुझे इस पुल पर चलने पर गर्व है”। यह दौरा भारत की स्वतंत्रता संघर्ष और आर्मेनियाई लोकतंत्र के साझा मूल्यों का प्रतीक था। इंदिरा गांधी ने आर्मेनियाई संस्कृति के प्रति सम्मान दिखाया, विशेष रूप से आर्मेनियाई नरसंहार की स्मृति के संदर्भ में, और उनके दौरे ने भारत और आर्मेनिया के बीच राजनयिक संबंधों को मजबूत किया, जो स्वतंत्रता के युग में जारी रहे। भारत में आर्मेनियाई डायस्पोरा, प्राचीन, दो लोगों के ऐतिहासिक बंधनों को दर्शाता है, और गांधी का दौरा इस विरासत के संरक्षण का प्रतीक बन गया। उनका जीवन आर्मेनियाई समुदायों में सम्मान की अभिव्यक्ति के रूप में याद किया जाता है, और आज फलते-फूलते भारतीय-आर्मेनियाई संबंध गांधी की विरासत पर आधारित हैं — सुलह और सहयोग के प्रतीक के रूप में।

—

Леб-лебы(Լեբլեբի՝ ոլոռ կամ սիսեռ, Լեբլեբիջի սիսեռավաճառ)

История

Леб-лебы(լեբլեբու(Mesopotamian Arabic: لبلبي, romanized: leblebi; Arabic: قضامة, romanized: Qdameh, Qudamah; Persian: نخودچی, romanized: Nokhodchi; Sicilian: Càlia; Greek: στραγάλι; Armenian: լեբլեբու,Bulgarian: леблебия)-[lɛblɛˈbu]-լեբլեբու – վանկեր՝ լեբ•լե•բու -Վահագն Ադամյան և Ժասմեն Բաբայան, Հայկական խոհանոցի բառարան, Երևան, «Հեղինակային հրատարակություն», 2015, էջ 128 — 445 էջ։) — закуска из жареного нута, распространённая и популярная в Иране, Палестине, Иордании, Сирии, Ливане, Ираке, Греции, Армении и Болгарии, иногда приправленная солью, острыми специями, сушёной гвоздикой или покрытый сахарной глазурью.- Малая Армения (Малая Армения-Гамирк(Кападовкия),Армениакон Трапизон- под окупации тюрко татар ̆ родиной леблеби первоначально считалась провинция Чорум (центральная Анатолия).)- На Армянском: Хрустящий нут Խրթխրթան սիսեռ.По одной версии, он появился вXI–XVIвв.Сведений о происхождении леблеби мало. – в Тавросе в провинции Чорум.в а по другой Иране,Леблеби — лакомство, популярное в Иране и ряде других стран, получаемое из семян нута, которые сперва сушатся, а затем поджариваются без применения жира. Леблеби первоначально готовилось в центральной Анатолии, в провинции Чорум; в настоящее же время распространилось по всей Заподной Аремнии. Помимо обычного леблеби, приготовленного без приправ, имеются также леблеби подсоленные, леблеби поперченные, леблеби с гвоздикой, леблеби посахаренные и пр. Особой популярностью пользуются посахаренные леблеби у детей. Процесс приготовления леблеби следующий: бобы поджариваются на жестяном плоском листе, на медленном огне. При этом они постоянно переворачиваются и перемешиваются, чтобы продукт поджарился равномерно. После окончания этой процедуры бобы приобретают характерный жёлтый цвет с чёрными точечными вкраплениями. После обжаривания леблеби становится хрустящим.

нут — травянистое растение семейства Бобовые (Fabaceae), зернобобовая культура. Общеупотребительные названия — воложский горох, нохут Семена нута — пищевой продукт, особенно популярный на Армянской Нагорье; основа для приготовления традиционных блюд ближневосточных кухонь — хумуса и фалафеля.

Теперь о Горном Леб Леби или Сари Леблеби – Традицоно Арманский Леб Леби

Теперь о Горном. – Леб Леби или Сари(есть такжеСари Цамон(Горная Живачка)) Леблеби – Это явно подчёркивает что этот разнавидность Леб Леби появилось впервые на Арманском нагории – тепер о Мутиловке турков что Сари это не гара а от слово турецково Сари Жолтый это же смешно -и кстати они пишут что турецкое слово сари это называется белый а в истине ана называется Жёлтым а слово белый на турецком будет Ак или АК Леб Леби!

А почему Горный Леблеби или на Армянском Сари Леблеби имел Белий цвет кагда Армяне гатовили Леб Леби, красной перц еще на нашей территории не было паскольку Америку еще Колумб не открыл Америку.

Первые упаминание о Армянском леб-леби исходят во времон Шуммера,а територие производителом указон Аратта или Айк

Доказательства армянских Леб Леби -были распространены по всему Армянском нагорьем,Ближнему Востоку и Восточному Средиземноморью.

Есть несколько аргументов в пользу возможного армянского влияния:Техника приготовления: Армяне, как и другие народы региона, имели опыт обработки бобовых (жарка, сушка), что могло способствовать популяризации леблеби в османской кухне.Региональная близость: В Амасии и Каппадокии армянские общины активно взаимодействовали с турецким населением, и их кулинарные традиции могли обогащать местные рецепты. Например, армянские методы приготовления бобовых для постных блюд могли повлиять на закуски, такие как леблеби.Сходство с другими блюдами: Армянские закуски из бобовых, такие как обжаренные или сушёные зёрна, имеют сходство с леблеби, хотя в армянской кухне они менее известны как самостоятельное блюдо.Хрустящий нут Խրթխրթան սիսեռ, широко распространен в турции под названием леблеби и по миру подается как исконно турецкое кушание, однако жареный нут был известен задолго до пришествия турков в Леванте (Ливан, Сирия), где Армянская диаспора играла важную роль, и оттуда попала в османскую кухню.Так же в Арменяконе Армянские общины (особенно в городах, таких как Кайсери) готовили блюда из бобовых, которые повлияли на турецкие традиции.Например, в Армянской кухне естьПасус толма(постная долма с нутом)а обжаренные бобовые упрощённая закуска для повседневной жизни.:Город Чorum, недалеко от Амасии, считается «столицей леблеби» в турции.В этом регионе исторически проживали Армяне, и их кулинарные традиции так же повлияли на местные методы обработки нута.Хотя леблеби турки считают турецким блюдом,его техника обжарки и приправления заимствована из Армянских практик.Техника приготовления: Армяне имеют опыт обработки бобовых (жарка, сушка), что способствовала популяризации леблеби в османской кухне.Региональная близость:

В Амасии и в Арменяоконе – общины активно взаимодействовали с турецким населением, и их кулинарные традиции обогащали Армянские рецепты,Армянские методы приготовления бобовых для постных блюд были переняты и повлияли на закуски, такие как леблеби.Сходство с другими блюдами: Армянские закуски из бобовых, такие как обжаренные или сушёные зёрна, имеют сходство с леблеби, хотя в Армянской кухне они менее известны как самостоятельное блюдо, но закрепились в турецкой традиции.-свидетельствует также опера Ануш где говорится про Леблебежи тоест продавца Жареново Нута

Филартос Варажнуни 1068 – 1078 ПРОТОКУРОПАЛАТА И ДОМЕСТИКА СХОЛ ВОСТОКА 1080-1082

Амасия и Каппадокия исторически были мультикультурными регионами, где армяне, греки и другие народы жили бок о бок. Например, жареный нут известен в Леванте (Ливан, Сирия), где армянская диаспора также играла важную роль, и оттуда мог попасть в османскую кухню.В Каппадокии армянские общины (особенно в городах, таких как Кайсери) готовили блюда из бобовых, которые могли повлиять на местные традиции. Например, в армянской кухне есть pasus tolma (постная долма с нутом), а обжаренные бобовые могли быть упрощённой закуской для повседневной жизни.Леблеби и Чorum:Город Чorum, недалеко от Амасии, считается «столицей леблеби» в Турции. В этом регионе исторически проживали армяне, и их кулинарные традиции могли повлиять на местные методы обработки нута. Хотя леблеби считается турецким блюдом, его техника обжарки и приправления могла заимствоваться из более широких региональных практик, включая армянские.

ХА ХА ХА что нащот Города Чoорум Находитца на Армянской Земле Гамирке Армениаконе -И кстати в XI–XVIвеках не было Турции и Османской имерии и Била Порта в В северу от Никеии,a севверной от Порты была Цасрвто Амасси(позднее Цасрство Дашемидов каторие была этническим Армянским гасударством)!

Также про Лебелби упаминаетца в Оперета Карине Пера о заподних армян -.Атцом Карине Явлаетца изгатавитель и прадавец (Леблебеджи) Хрт Хртан (Леблеби)- это даказовоет что Игатавителоми и прадавцами Хртхртан Сисер(Леблеби) в Заподной Армемии Явлались Армяне!

Также в Филме Торик упаменаетца Леблеби Какгда луди идут за неветой сабой берут Хрт Хртан (Леблеби)- это что даказовет что у Армянских Адатов есть Хртхртан Сисер (Леблеби) тоест это исконно Армянский Лакомство – Традиционий Чараз!

Армяне могли вносить вклад в развитие леблеби, особенно в регионах, таких как Амасия, где их присутствие было значительным до начала XX века. Например, армянские повара могли делиться методами обжарки нута или добавления специй.Современный контекст.
Вероятный вывод Леблеби, скорее всего, является исключительно Армянским блюдом!

Происхождение -Древность: нут выращивали ещё в Айке и в Хурри Митани тоесь в Месопотамии (около 7000 лет назад). Он был ценен как источник белка, долго хранился и легко готовился.

Нут — одна из наиболее древних бобовых культур: на Ближнем Востоке тоичне на Армянском Нагорьии.его начали выращивать более 7 тыс. лет назад. По всей видимости, доместикация произошла в верхнем междуречье Тигра и Евфрата на территории юго-восточной Заподной Армении и северо-восточной Сирии, где произрастает дикий предок этого растения — вид Cicer reticulatum.К концу IX века до н. э. люди уже либо культивировали нут за пределами природного ареала, либо запасались его бобами, о чём свидетельствуют археологические находки в неолитических поселениях Телль-эль-Керх (Tell el-Kerkh, X век до н. э.) и Абу-Хурейра (ок. 9500 г до н. э.) на западе Сирии. Среди наиболее ранних мест, где были обнаружены следы употребления в пищу Армянского гороха, стоит также выделить стоянку Чайоню на юго-Заподе Армении (7250 — 6600 лет до н. э.)[6]. В докерамическом слое Иерихона (примерно 6500 год до н. э) также были обнаружены бобы нута — возможно, принадлежащие близкому, но всё же другому виду — Cicer judaicum.

В Европе наиболее ранние находки следов нута относятся к позднему неолиту: единичные экземпляры этого продукта были обнаружены при раскопках в греческой Фессалии — на стоянках, известных как Отзаки (Otzaki, 5500 год до н. э.) и Димини (Dimini, 3500 год до н. э.). В бронзовом веке пути распространения культуры прослеживаются уже достаточно хорошо, в период с 2800 по 1300 год до н. э. её выращиванием стали заниматься на Крите, в Египте, Иордании, Ираке, Пакистане и Индии. В последнем случае нут занял весьма достойное место в национальной кухне, что до открытий в Месопотамии приводило к ошибочному мнению о местном происхождении культуры (в частности, к такому выводу пришёл Николай Вавилов в 1930-е годы).

Наиболее ранним письменным источником, в котором упомянуты бобы нута, следует считать «Илиаду»; во времена жизни Гомера культура была хорошо известна в Греции. Римляне знали несколько сортов нута и варили из него кашу, получившую название «пульс»[24]. Его также употребляли в пищу в сыром и жареном виде — так же, как современные люди употребляют в пищу арахис. В целом, богатый белком нут считался едой для бедных слоёв населения, которые не имели возможности ежедневно употреблять в пищу мясо или рыбу.

Цицерона в начале политической карьеры оратор отказался от совета изменить своё прозвище и предсказал, что его имя когда-нибудь станет более знаменитым и уважаемым, чем имена известных на тот момент политиков Скавра и Катула. Плиний Старший связывал нут с Венерой и полагал, что он заживляет гнойные раны, стимулирует менструацию, является мочегонным средством и помогает лечить камни в почках. Древнеримский медик Гален утверждал, что плоды растения способствуют спермообразованию, при этом более калорийны, чем фасоль, и не приводят к вспучиванию живота.

В начале IX века нашей эры Карл Великий называл его повсеместной культурой. Николас Калпепер в XVII веке считал нут менее «пучным», чем горох, и более питательным. Современные исследователи считают, что нут способствует снижению уровня холестерина в крови

Леблеби в Армении-В Армении леблеби давно стали уличной закуской (об етом есть Епизод в Оперете Карине,Карине являетца дочкой прадавца Леб лвби). Особенно часто его продавали зимой:жареный нут держат в мешках, разливают по бумажным кулёчкам;в советское время в Ереване продавцы леблеби стояли возле школ, кинотеатров и рынков.В Армении в прошлом леблеби был “перекусом бедняков”, потому что стоил очень дёшево, но при этом сытный.

Хотя это блюдо представляет собой всего лишь обжаренный нут, его приготовление имеет свои тонкости. В первую очередь, необходимо подготовить бобы. Их замачивают с вечера. На следующий день сначала нагревают на сковороде, а затем осторожно надавливают инструментом, чтобы удалить кожуру. Во время этого процесса часть бобов разваливается пополам. Такие отделяют от цельных с помощью сита, а после используют для приготовления муки. Обжаривание леблеби происходит в специальных печах. Делают это не за один раз, а по стадиям – три раза за три дня. После обжарки продукт выкладывают для просушки на 15 дней. Готовые леблеби должны рассыпаться, как мука, при сжатии между пальцами.

Мука из леблеби находит широкое применение в кулинарии. Ее едят в натуральном виде с разными добавками, а также используют для приготовления множества блюд, таких как печенья, халва.

Выделяют 40 видов леблеби. Но мастера продолжают работать над тем, чтобы придумывать новые. Например, существуют жареные, подслащенные, белые, хрустящие, соленые, острые, медовые, маковые, кунжутные, шоколадные, ванильные, гвоздичные, кофейные, банановые, со вкусом апельсина, со вкусом вишни, кокосовые.

Леблеби, особенно без добавок, является не только вкусным, но и полезным продуктом. Он не содержит глютен и помогает подавить чувство голода, поэтому может использоваться любителями здорового питания.

Одно из самых важных свойств леблеби, благодаря которому он рекомендуется для молодых мам, – это высокое содержание фолиевой кислоты, которая ускоряет выработку грудного молока.

Также леблеби богат витаминами и минералами и укрепляет иммунную систему, а высокое содержание кальция делает его полезным для костей.

Он возник почти во всех регионах Армении с глубокой древности. Они также в основном готовят первое Лакомство дня.

Использование

Нут — пищевой продукт, распространённый в странах Западной и Средней Азии, Северной Африки, Северной Америки. Из него готовят закуски хумус и фалафель. Прожаренные бобы именуются леблеби. Нут активно используется в веганской, вегетарианской кухне и в индийской кулинарии. В Индии из нута готовят многочисленные блюда, такие как дхокла. Традиционно употребление нута также в средиземноморском регионе. Из нута производится нутовая мука, используемая, в частности, в индийской кухне. А, например, в итальянской кухне она используется для приготовления лепёшек — фаринат, но объёмы выращивания нута в самой Италии незначительны. В основном используют в пищу белосеменные сорта. Тепловая обработка происходит значительно дольше, чем для чечевицы, но быстрее, чем для гороха (предварительно замоченный нут варится около часа). Солома и зелёная масса идёт на корм для овец.

Пищевая ценность

Семена нута служат источником цинка, фолиевой кислоты. В семенах нута содержится около 20 — 30 % белка, 50 — 60 % углеводов, до 7 % жиров (большей частью полиненасыщенных) и около 12 % других веществ, в том числе незаменимая аминокислота лизин, витамины B1, B6, а также минеральные вещества.

В стеблях и листьях содержится значительное количество щавелевой и яблочной кислот.

Плоды нута и семенаНутовое поле Производство нута по годам, тыс. тонн

4. Разновидности

Соленый — классический вариант.

Сладкий — нут обжаривают и покрывают сахарной глазурью (популярен в Турции и Иране).

С пряностями — с паприкой, тмином, куркумой.

Леблеби-порошок — в Тунисе перемалывают жареный нут в муку и делают горячий напиток (похоже на кашу).

5. Культурные моменты

Иране леблеби часто едят с чаем.

Леблеби представляет собой закуску, приготовленную из жареного нута и популярную в Армении, Иране, Палестине, Иордании, Сирии, Ливане, Греции и Болгарии.На Балканах его добавляют в сладости вроде рахат-лукума.

Вот и все дараги мои!

Անդրանիկ Ռուբենի Հովսեփյանը (կյանքի վերջին տարիներին ստորագրել է նաև Անդրանիկ Սևադա գրական անունով) մահացել է 1968 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի), Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ արձակագիր, դրամատուրգ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից

իր ստեղծագործություններով արտացոլել է հայկական կյանքի խորքերը, սոցիալական պայքարը և մարդկային ճակատագրերը։ Ծնվել է 1914 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Խնձորուտ գյուղում (այժմ՝ Վանաձորի շրջագծում), Ղազախի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է Լենինականի «Մանածագործ» և «Բանվոր» թերթերի խմբագրություններում։ Եղել է Հայաստանի գրողների միության Լենինականի բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղարը։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

Հովսեփյանի ստեղծագործությունները ընդգրկում են վեպեր, դրամաներ և պատմվածքներ՝ նվիրված հայկական գյուղի և քաղաքի կյանքին, պատերազմին, սիրո և բարոյականության թեմաներին։ Նրա նշանավոր գործերից են՝ «Մուտք» (1938, Լենինական), «Սիրտը» վեպ (1940, Երևան; ռուսերեն՝ 1952; վերահրատարակումներ՝ 1947, 1957, 1974), «Կյանքի սերը» (1946, Լենինական), «Առավոտ» վեպ (1955, Երևան), «Ղուկաս Ղուկասյան» (1955, Երևան), «Անմահության ուղին» (1962, Երևան), «Հանգիստ խղճով» (1967, Երևան), «Բուք» (1970, Երևան)։ Լենինականի թատրոնը բեմադրել է նրա «Ղուկաս Ղուկասյան», «Արտակարգ լիազոր», «Բուք» դրամաները։ Գյումրիում նրա պատվին տեղադրված է հուշատախտակ այն շենքի պատին, որտեղ ապրել է 1942-1953 թվականներին։ Անդրանիկ Հովսեփյանի ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել հայ գրականության սերունդներին՝ ընդգծելով սոցիալական արդարության և մարդկային արժեքների թեմաները։

—

### Русский
Армянский прозаик, драматург, журналист

Андраник Рубенович Овсепян (в последние годы подписывался также литературным псевдонимом Андраник Севада) скончался 30 октября 1968 года в Ленинакане (ныне Гюмри), Армянская ССР, СССР. Армянский прозаик, драматург, журналист, член Союза писателей СССР с 1939 года, отразивший в своих произведениях глубины армянской жизни, социальную борьбу и человеческие судьбы. Родился 15 октября 1914 года в селе Хндзорут (ныне в окрестностях Ванадзора), Казакский уезд, Елизаветпольская губерния, Кавказское наместничество, Российская империя. Окончил филологический факультет Ереванского государственного университета. Работал в редакциях ленинаканских газет «Маназавор» и «Банвор». Был ответственным секретарём Ленинаканского отделения Союза писателей Армении. Член КПСС с 1939 года.

Произведения Овсепяна включают романы, пьесы и рассказы, посвящённые жизни армянской деревни и города, войне, темам любви и морали. Среди значимых работ: «Вход» (1938, Ленинакан), роман «Сердце» (1940, Ереван; на русском — 1952; переиздания — 1947, 1957, 1974), «Любовь к жизни» (1946, Ленинакан), роман «Утро» (1955, Ереван), «Гукас Гукасян» (1955, Ереван), «Путь к бессмертию» (1962, Ереван), «Со спокойной совестью» (1967, Ереван), «Буря» (1970, Ереван). Ленинаканский театр ставил его пьесы «Гукас Гукасян», «Чрезвычайный уполномоченный», «Буря». В Гюмри установлена мемориальная доска на здании, где он жил в 1942–1953 годах. Наследие Андраника Овсепяна продолжает вдохновлять поколения армянской литературы, подчёркивая темы социальной справедливости и человеческих ценностей.

—

### English
Armenian Prose Writer, Playwright, Journalist

Andranik Rubenovich Hovsepyan (in his later years also signed under the literary pseudonym Andranik Sevada) passed away on October 30, 1968, in Leninakan (now Gyumri), Armenian SSR, USSR. An Armenian prose writer, playwright, and journalist, member of the USSR Writers’ Union since 1939, who reflected the depths of Armenian life, social struggles, and human destinies in his works. Born on October 15, 1914, in the village of Khndzorut (now in the vicinity of Vanadzor), Kazak Uyezd, Elizavetpol Governorate, Caucasus Viceroyalty, Russian Empire. Graduated from the Philological Faculty of Yerevan State University. Worked in the editorial offices of Leninakan newspapers *Manazavod* and *Banvor*. Served as the responsible secretary of the Leninakan branch of the Writers’ Union of Armenia. Member of the CPSU since 1939.

Hovsepyan’s works encompass novels, plays, and stories dedicated to Armenian rural and urban life, war, and themes of love and morality. Notable works include *Entrance* (1938, Leninakan), the novel *Heart* (1940, Yerevan; Russian edition 1952; reprints 1947, 1957, 1974), *Love of Life* (1946, Leninakan), the novel *Morning* (1955, Yerevan), *Gukas Gukasyan* (1955, Yerevan), *Path to Immortality* (1962, Yerevan), *With a Clear Conscience* (1967, Yerevan), *Storm* (1970, Yerevan). The Leninakan Theater staged his plays *Gukas Gukasyan*, *Extraordinary Plenipotentiary*, and *Storm*. A memorial plaque in his honor is installed in Gyumri on the building where he lived from 1942 to 1953. Andranik Hovsepyan’s legacy continues to inspire generations of Armenian literature, emphasizing themes of social justice and human values.

—

Ցոլակ Վաղինակի Բեքարյանը ծնվել է 1922 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ադիս Աբեբայում, Եթովպիա։ Հայ կոմպոզիտոր, ջութակահար, մանկավարժ, ով իր ստեղծագործություններով հարստացրել է հայկական երաժշտական ժառանգությունը՝ միավորելով ավանդույթն ու ժամանակակից մոտեցումները։

Ծնվել է Թուրքիայից Եթովպիա տեղափոխված մանկավարժներ Վաղինակ Բեքարյանի և Մարի Բեքարյանի ընտանիքում։ 1926 թվականին ծնողների հետ հայրենադարձել է Հայաստան։ 1940-1942 թվականներին սովորել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում՝ ջութակի բաժնում։ 1948 թվականին ավարտել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ջութակի բաժինը, 1960 թվականին՝ կոմպոզիցիայի բաժինը Էդուարդ Միրզոյանի ղեկավարությամբ։ 1945-1965 թվականներին նվագել է Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբում։ 1970-ական թվականներին դասավանդել է Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական դպրոցի ստեղծագործական դասարանում։ 1965-1980 թվականներին դասավանդել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի Գեղարվեստական կրթության ֆակուլտետի Երաժշտության մանկավարժության ամբիոնում։ Մահացել է 1980 թվականի օգոստոսի 22-ին Սորտավալա քաղաքում, Կարելիա, հանգստյան տանը։

Ցոլակ Բեքարյանի ստեղծագործությունները ընդգրկում են նվագախմբային, գործիքային և վոկալ ժանրեր՝ արտացոլելով հայկական ֆոլկլորի ազդեցությունը և ժամանակակից երաժշտական մտածողությունը։ Նրա նշանավոր գործերից են՝ Կոնցերտ լարային նվագախմբի համար, Ռապսոդիա սիմֆոնիկ նվագախմբի համար, Սյուիտ ժողգործիքների անսամբլի համար, Տոնական նախերգանք ջութակահարների անսամբլի և դաշնամուրի համար, Կերպարներ դաշնամուրային կվինտետի համար, Կոնցերտ ջութակի համար դաշնամուրի նվագակցությամբ, Պոեմ ջութակի համար դաշնամուրի նվագակցությամբ, Սյուիտ դաշնամուրի և ֆլեյտայի համար, Սոնատ N1 և N3 մենանվագ ջութակի համար, Ֆանտաստիկ պրելյուդ դաշնամուրի համար, Ազատության երգ կանտատ վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմ, Ալագյազի մանիներ կանտատ ասմունքողի, երգեցիկ խմբի և սիմֆոնիկ նվագախմբի համար, Իմ բախտին ձայնի և կամերային նվագախմբի համար, Ստրիպտիզ 20-րդ դարի Փարիզյան երգեր շարքից, Փարվանա պոեմ կամերային նվագախմբի և կանանց երգչախմբի համար, Ավե Մարիա պոեմ երկսեռ երգչախմբի համար, Երգ ազատության կանտատ ասմունքողի և խառը երգչախմբի համար առանց նվագակցության, Մարինե վանքում խառը երգչախմբի համար առանց նվագակցության, Սիմֆոնիա N1 և N2 խառը երգչախմբի համար առանց նվագակցության։

Նրա տպագիր ստեղծագործությունները ներառում են Պոեմ ջութակի համար դաշնամուրի նվագակցությամբ (1971, Երևան), Երկու սոնատ ջութակի համար սոլո (1973, Երևան), Պոեմ լարային նվագախմբի համար (1976, Մոսկվա), Իմ բախտին (1976, Մոսկվա), Մարինե վանքում (1978, Երևան), Սոլֆեջիո (1980, Երևան, համահեղինակությամբ), Սոնատ N3 ջութակի համար (1983, Երևան)։ Ձայնասկավառակներում ներկայացված են Սոնատ N2 մենանվագ ջութակի համար (Ռուբեն Ահարոնյան), Մարինե վանքում (Հայկական խմբերգային ընկերության խմբ), ռոմանսներ Ավետիք Իսահակյանի բանաստեղծություններով, Իմ բախտին (Կնարիկ Մալունցյան), Armenian Brilliance (2023, CD)։ Ցոլակ Բեքարյանը որպես մանկավարժ և կոմպոզիտոր նպաստել է հայկական երաժշտության զարգացմանը՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր խորիմաստ և ազգային ոգով լցված ստեղծագործություններով։

—

### Русский

Ученик Эдуарда Мирзояна: Автор вокально-симфонических поэм

Цолак Вагинакович Бекарян родился 30 октября 1922 года в Аддис-Абебе, Эфиопия. Армянский композитор, скрипач, педагог, обогативший армянское музыкальное наследие, соединив традиции с современными подходами. Родился в семье педагогов Вагинака Бекаряна и Мари Бекарян, переехавших из Турции в Эфиопию. В 1926 году с родителями репатриировался в Армению. В 1940–1942 годах учился в музыкальном училище имени Романуса Меликяна по классу скрипки. В 1948 году окончил Ереванскую консерваторию по классу скрипки, в 1960 году — композицию под руководством Эдуарда Мирзояна. В 1945–1965 годах играл в Государственном симфоническом оркестре Армении. В 1970-е годы преподавал в творческом классе музыкальной школы имени Саят-Новы. В 1965–1980 годах преподавал на кафедре музыкальной педагогики факультета художественного образования Ереванского государственного педагогического института имени Хачатура Абовяна. Скончался 22 августа 1980 года в Сортавале, Карелия, в доме отдыха.

Творчество Цолака Бекаряна охватывает оркестровые, инструментальные и вокальные жанры, отражая влияние армянского фольклора и современного музыкального мышления. Среди значимых работ: Концерт для струнного оркестра, Рапсодия для симфонического оркестра, Сюита для ансамбля народных инструментов, Праздничная прелюдия для ансамбля скрипачей и фортепиано, Образы для фортепианного квинтета, Концерт для скрипки с фортепиано, Поэма для скрипки с фортепиано, Сюита для фортепиано и флейты, Соната №1 и №3 для скрипки соло, Фантастическая прелюдия для фортепиано, Песня свободы — кантата вокально-симфоническая поэма, Манины Алагяза — кантата для чтеца, хора и симфонического оркестра, Моему счастью для голоса и камерного оркестра, Стриптиз из серии парижских песен XX века, Парвана — поэма для камерного оркестра и женского хора, Аве Мария — поэма для смешанного хора, Песня свободы — кантата для чтеца и смешанного хора без сопровождения, В монастыре Марине — для смешанного хора без сопровождения, Симфония №1 и №2 для смешанного хора без сопровождения.

Печатные произведения включают Поэму для скрипки с фортепиано (1971, Ереван), Две сонаты для скрипки соло (1973, Ереван), Поэму для струнного оркестра (1976, Москва), Моему счастью (1976, Москва), В монастыре Марине (1978, Ереван), Сольфеджио (1980, Ереван, в соавторстве), Сонату №3 для скрипки (1983, Ереван). На дисках представлены Соната №2 для скрипки соло (Рубен Ахаронян), В монастыре Марине (Хор армянского хорового общества), романсы на стихи Аветика Исаакяна, Моему счастью (Кнарик Малунцян), Armenian Brilliance (2023, CD). Цолак Бекарян как педагог и композитор способствовал развитию армянской музыки, вдохновляя поколения своими глубокими и национально окрашенными произведениями.

—

### English

Student of Eduard Mirzoyan: Author of Vocal-Symphonic Poems

Tsolak Vaginakovich Bekaryan was born on October 30, 1922, in Addis Ababa, Ethiopia. An Armenian composer, violinist, and pedagogue who enriched Armenian musical heritage by blending tradition with contemporary approaches. Born to pedagogues Vaginak Bekaryan and Mari Bekaryan, who moved from Turkey to Ethiopia. In 1926, he repatriated to Armenia with his parents. From 1940 to 1942, he studied violin at the Romanos Melikyan Music School. In 1948, he graduated from Yerevan State Conservatory in violin, and in 1960, in composition under Eduard Mirzoyan. From 1945 to 1965, he played in the Armenian State Symphony Orchestra. In the 1970s, he taught in the creative class at the Sayat-Nova Music School. From 1965 to 1980, he taught at the Music Pedagogy Department of the Faculty of Artistic Education at Yerevan Khachatur Abovyan State Pedagogical Institute. He passed away on August 22, 1980, in Sortavala, Karelia, at a rest home.

Tsolak Bekaryan’s works span orchestral, instrumental, and vocal genres, reflecting Armenian folklore influences and modern musical thought. Notable compositions include Concerto for String Orchestra, Rhapsody for Symphony Orchestra, Suite for Folk Instrument Ensemble, Festive Prelude for Violin Ensemble and Piano, Images for Piano Quintet, Concerto for Violin with Piano, Poem for Violin with Piano, Suite for Piano and Flute, Sonata No. 1 and No. 3 for Solo Violin, Fantastic Prelude for Piano, Song of Freedom — cantata vocal-symphonic poem, Manins of Alagyaz — cantata for reciter, choir, and symphony orchestra, To My Fortune for voice and chamber orchestra, Striptease from the series of 20th-century Parisian songs, Parvana — poem for chamber orchestra and women’s choir, Ave Maria — poem for mixed choir, Song of Freedom — cantata for reciter and mixed choir without accompaniment, In Marine Monastery — for mixed choir without accompaniment, Symphony No. 1 and No. 2 for mixed choir without accompaniment.

Printed works include Poem for Violin with Piano (1971, Yerevan), Two Sonatas for Solo Violin (1973, Yerevan), Poem for String Orchestra (1976, Moscow), To My Fortune (1976, Moscow), In Marine Monastery (1978, Yerevan), Solfege (1980, Yerevan, co-authored), Sonata No. 3 for Violin (1983, Yerevan). Recordings feature Sonata No. 2 for Solo Violin (Ruben Aharonian), In Marine Monastery (Armenian Choral Society Choir), romances on Avetik Isahakyan’s poems, To My Fortune (Knarik Maluntsyan), Armenian Brilliance (2023, CD). As a pedagogue and composer, Tsolak Bekaryan contributed to Armenian music’s development, inspiring generations with his profound and nationally infused works.

—

Դիեգո Արմանդո Մարադոնան ծնվել է 1960 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Բուենոս Այրեսում, Արգենտինա։ Արգենտինացի ֆուտբոլիստ, համաշխարհահռչակ լեգենդ, աշխարհի չեմպիոն (1986), ՖԻՖԱ-ի «դարի ֆուտբոլիստ» (2000), ով իր կյանքում խոր կապեր է ունեցել հայկական համայնքի հետ՝ ֆուտբոլի, բարեգործության և անձնական հարգանքի միջոցով։

Մարադոնայի հայկական կապը սկսվել է 1996 թվականին, երբ Հայաստանի հավաքականը հյուրընկալվել է Արգենտինայում, և նրա «Բոկա Ժունիորս» ակումբը խաղացել է հայ ֆուտբոլիստների դեմ։ Դիեգոն առաջարկել է խաղալ մեկ խաղակես հայկական հավաքականի կազմում՝ ցույց տալով հարգանք։ Արամայիս Թոնոյանը հիշում է, որ Մարադոնան խաղից հետո հյուրասիրել է հայերին ռեստորան ու հայերեն «Ձեր կենաց» արտասանելով և ասել է , որ հայերն  «ամենից հարգալից պրոֆեսիոնալներն են»։ Արմեն Շահգելդյանը հիշում է, որ Մարադոնան հայկական ֆուտբոլիստներին անվանել է «հայկական եղբայրներ», պարել հայկական երաժշտության տակ և ասել. «Միայն հայերն են այսպես»։

Մարադոնայի հարգանքը հայերի նկատմամբ արտահայտվել է նաև 1981 թվականի ապրիլի 24-ին, երբ ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի և ի պատիվ Նորայր Նաքիսի՝ Արգենտինայի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի անդամի, Մարադոնան դաշտ է դուրս եկել եռագույն հայկական դրոշով։ Նաքիսը, ով 1978 թվականից կազմակերպել է աշխարհի առաջնությունը, 1981-2013 թվականներին մասնակցել Ալբիսելեստեի խաղերին, 2011 թվականին դարձել ֆեդերացիայի փոխնախագահ, հետագայում՝ Ինդեպենդիենտե ակումբի փոխնախագահ և Արմենո Դեպորտիվո ակումբի նախագահ, ասել է. «Ոչ մի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, ով ունի Մարադոնայի ներուժի 10%-ը, այդպես չէր անի, նույնիսկ եթե խնդրեին։ Մարադոնան գիտակցաբար գնաց այդ քայլին, քանի որ հարգում է հայերին և գիտի Հայաստանի մասին»։

Մարադոնան շարունակել է աջակցել հայկական համայնքին, մասնակցել ցեղասպանության հիշատակի միջոցառումներին, իսկ 2018 թվականին Երևանում հանդիպել հայ ֆուտբոլիստներին՝ ասելով, որ «հայերը ֆուտբոլում կռվում են հոգով»։ 2020 թվականի մահից հետո հայ ֆուտբոլիստները հարգանքի տուրք են մատուցել նրան՝ հիշելով 1996-ի ջերմությունը և 1981-ի դրոշը։ Մարադոնան հայերի համար խորհրդանիշ է հարգանքի, որը գերազանցում է սպորտը՝ ցույց տալով ֆուտբոլի կամրջող ուժը, և նրա հիշատակը ոգեշնչում է հայ ֆուտբոլիստներին։

—

### Русский
Диего Марадона, Армения и армяне

Диего Армандо Марадона родился 30 октября 1960 года в Буэнос-Айресе, Аргентина. Аргентинский футболист, всемирная легенда, чемпион мира (1986), лучший футболист XX века по версии ФИФА (2000), чья жизнь была тесно связана с армянами через футбол, благотворительность и личное уважение. Связь Марадоны с армянами началась в 1996 году во время турне сборной Армении по Латинской Америке, когда его «Бока Хуниорс» сыграл с армянами. Диего предложил провести один тайм за сборную Армении, показав уважение. Арамаис Тоноян вспоминает тост на армянском «За вас» и слова о том, что армяне  — «самые уважительные профессионалы». Армен Шахгельдян помнит, как Марадона называл армян «армянскими братьями», танцевал под армянскую музыку и говорил: «Только армяне так могут».

Уважение Марадоны к армянам проявилось 24 апреля 1981 года, когда в память о жертвах Геноцида армян и в честь Норайра Накиса — члена Федерации футбола Аргентины — он вышел на поле с трёхцветным армянским флагом. Накис, организатор ЧМ-1978, участник матчей Альбиселесте в 1981–2013 годах, вице-президент федерации (2011), позже вице-президент «Индепендьенте» и президент «Армено Депортиво», сказал: «Ни один профессионал с 10% потенциала Марадоны не сделал бы этого, даже по просьбе. Марадона сделал сознательно, потому что уважает армян и знает об Армении».

Марадона продолжал поддерживать армянскую общину, участвовал в мероприятиях памяти геноцида, а в 2018 году в Ереване сказал, что «армяне играют в футбол душой». После смерти в 2020 году армянские футболисты почтили его, вспомнив 1996 год и флаг 1981-го. Для армян Марадона — символ уважения за пределами спорта, мост между народами, и его память вдохновляет армянских футболистов.

—

### English
Diego Maradona, Armenia, and Armenians

Diego Armando Maradona was born on October 30, 1960, in Buenos Aires, Argentina. Argentine footballer, global legend, world champion (1986), FIFA’s Player of the 20th Century (2000), whose life was deeply connected to Armenians through football, charity, and personal respect. Maradona’s Armenian ties began in 1996 during Armenia’s Latin American tour, when his “Boca Juniors” played against Armenians. He offered to play one half for Armenia, showing respect. Aramayis Tonoyan recalls the Armenian toast “To You” and Maradona’s words that Armenians are “the most respectful professionals.” Armen Shahgeldyan remembers Maradona calling Armenians “Armenian brothers,” dancing to Armenian music, and saying: “Only Armenians can do this.”

Maradona’s respect peaked on April 24, 1981, when, in memory of Armenian Genocide victims and honoring Norayr Nakis — a member of Argentina’s Football Federation — he took the field with the tricolor Armenian flag. Nakis, organizer of the 1978 World Cup, involved in Albiceleste matches from 1981–2013, vice-president of the federation (2011), later vice-president of Independiente and president of Armenio Deportivo, said: “No professional with 10% of Maradona’s potential would do this, even if asked. Maradona did it consciously because he respects Armenians and knows about Armenia.”

Maradona continued supporting the Armenian community, attending genocide commemorations, and in 2018 in Yerevan said Armenians “play football with soul.” After his 2020 death, Armenian footballers honored him, recalling 1996 warmth and the 1981 flag. For Armenians, Maradona is a symbol of respect beyond sport, a bridge between peoples, and his memory inspires Armenian footballers.

—