Նոտաների կախարդը, ով կյանք տվեց հայկական սիմֆոնիային

Ռաֆայել Արամի Մանգասարյանը մահացել է 1997 թվականի հոկտեմբերի 31-ին հայկական երաժշտության մեծագույն աստղերից մեկը:

Այս անմահ մաեստրոն, ով ծնվել էր 1927 թվականի հունվարի 1-ին Թիֆլիսում՝ Վրաստանի ԽՍՀ-ում, թողեց անջնջելի հետք հայկական մշակույթում՝ իր կախարդական ձեռքերով կյանք տալով սիմֆոնիկ նվագախմբերին և երաժշտությանը:

Ռաֆայելի ճանապարհը սկսվել էր Երևանի կոնսերվատորիայում: 1951 թվականին նա ավարտել էր լարային բաժինը պրոֆեսոր Կ. Դոմբաևի դասարանում, իսկ 1963-ին՝ դիրիժորականը՝ Միքայել Մալունցյանի ղեկավարությամբ: Այս կրթությունը դարձել էր հիմքը նրա փայլուն կարիերայի համար: 1966 թվականից սկսած՝ որպես դիրիժոր, 1969-ից՝ գլխավոր դիրիժոր, իսկ 1974-ից՝ գեղարվեստական ղեկավար, նա ղեկավարել էր Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբը: Նրա կատարողական արվեստը հատկանշվում էր երաժշտական կերպարների ժամանակակից մեկնաբանությամբ՝ լցված հուզմունքով և խորությամբ, որը հմայում էր հանդիսատեսին:

Մանգասարյանը չէր սահմանափակվել միայն Հայաստանով: Նա համերգներով հանդես էր եկել ԽՍՀՄ-ի բազմաթիվ քաղաքներում և Չեխոսլովակիայում (1952-1970 թթ.), որտեղ նրա ելույթները դարձել էին երաժշտական տոն: Բացի այդ, 1951 թվականից նա դասավանդել էր Երևանի կոնսերվատորիայում, իսկ 1977-ից՝ որպես պրոֆեսոր, փոխանցելով իր գիտելիքները նոր սերնդին և դաստիարակելով ապագա մաեստրոներ:

Նրա նվաճումները ճանաչվել էին բարձր պարգևներով՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1979) և ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ (1983): Այսօր Ռաֆայել Մանգասարյանի անվանական աստղը փայլում է Նվիրյալների արահետում՝ հիշեցնելով նրա անմահ ժառանգության մասին: Մաեստրոն ոչ միայն դիրիժոր էր, այլև հոգու սիմֆոնիայի ստեղծող, ով մնացել է հայկական երաժշտության սրտում հավերժ:

#### Версия на русском 

Волшебник нот, ожививший армянскую симфонию

31 октября 1997 года в Ереване скончался  один из величайших звёзд армянской музыки — Рафаэль Арамович Мангасярян. Этот бессмертный маэстро, родившийся 1 января 1927 года в Тифлисе (Грузинская ССР), оставил неизгладимый след в армянской культуре, своими волшебными руками оживляя симфонические оркестры и музыку.

Путь Рафаэля начался в Ереванской консерватории: в 1951 году он окончил струнное отделение в классе профессора К. Домбаева, а в 1963-м — дирижёрское у Михаила Малунцяна. Эта основа стала фундаментом его блестящей карьеры. С 1966 года как дирижёр, с 1969-го — главный дирижёр, а с 1974-го — художественный руководитель, он возглавлял симфонический оркестр Армянского телевидения и радио. Его исполнительское искусство отличалось современным ощущением интерпретации музыкальных образов — полным эмоций и глубины, завораживающим аудиторию.

Мангасярян не ограничивался Арменией: он выступал с концертами в городах СССР и Чехословакии (1952–1970), где его выступления становились настоящим музыкальным праздником. Кроме того, с 1951 года он преподавал в Ереванской консерватории, а с 1977-го — как профессор, передавая знания новым поколениям и воспитывая будущих маэстро.

Его достижения отмечены высокими наградами: Народный артист Армянской ССР (1979) и Государственная премия Армянской ССР (1983). Сегодня именная звезда Рафаэля Мангасяряна сияет на Аллее посвящённых, напоминая о его бессмертном наследии. Маэстро был не просто дирижёром, а создателем симфонии души, навсегда оставшимся в сердце армянской музыки.

#### English Version

The Note Wizard Who Brought Armenian Symphony to Life

On October 31, 1997, in Yerevan, one of the greatest stars of Armenian music faded away — Rafael Aramovich Mangasaryan. This immortal maestro, born on January 1, 1927, in Tiflis (Georgian SSR), left an indelible mark on Armenian culture, breathing life into symphonic orchestras and music with his magical hands.

Rafael’s journey began at the Yerevan Conservatory: in 1951, he graduated from the string department under Professor K. Dombaev, and in 1963, from the conducting department under Mikhail Maluntsyan. This education became the foundation of his brilliant career. Starting in 1966 as a conductor, in 1969 as chief conductor, and from 1974 as artistic director, he led the Symphony Orchestra of Armenian Television and Radio. His performing art was characterized by a contemporary sense of interpreting musical images — filled with emotion and depth that captivated audiences.

Mangasaryan was not limited to Armenia: he performed concerts in cities across the USSR and Czechoslovakia (1952–1970), where his appearances became true musical celebrations. Additionally, from 1951, he taught at the Yerevan Conservatory, and from 1977 as a professor, passing on his knowledge to new generations and nurturing future maestros.

His achievements were recognized with high honors: People’s Artist of the Armenian SSR (1979) and the State Prize of the Armenian SSR (1983). Today, Rafael Mangasaryan’s named star shines on the Walk of the Dedicated, reminding us of his immortal legacy. The maestro was not just a conductor but a creator of the soul’s symphony, forever etched in the heart of Armenian music.